Dabba donyi mamma (Latin lan mamma 'nganji')[1] shima dabba donyi shila ngawoye ma, shi donyi mammalia (/məˈmeɪli.ə/). Dabba donyi mammals ye du, mammary glands donyi cam sǝtandin ma, nasha kǝrǝn be lan, kunduli, kunduli, shila sǝmobe yakkǝ. Siffawa anyi sandiya dabbawa gǝrtin-a ngudowa-a gayirzǝna, shido kakanzasodǝ zaman Carboniferousben saa miliyon 300 kozǝnadǝn gadezanadǝn. Jili dabbawa mammalsbe 6,640 yeyi bayantəna kuru tartip 27 ro yakkata.[2] Kǝra donyi dabba donyi kumbu kǝnjuma kǝnjuman lan bowotin dǝ mammalogy lan bowotin.
Dabbawa donyi kura ma, jili nza lan, sandima njiwa, kǝmbuwa, kuru eulipotyphlans (suronzan hedgehogs, moles a shrews a mbeji). Sandi yakkə fuwubedə sandima primates (amso, bəli-a lemurs-a), dabbawa shiro even-toed gultində (godu-a, bovids-a whales-a), kuru Carnivora-a (surodən ngambe-a, kəri-a, kuru seal-a mbeji).Dabba donyi mammals be du sandima Synapsida lan kǝnǝngatin ma; clade adǝ, Sauropsida (awowa gǝrtinna ngudowa) a, sandima Amniota clade kura dǝwo. Synapsids buro salak ye dǝ sandiro "pelycosaurs" gultin. Therapsids donyi zauro fuwuzǝna ma dǝ, zaman Guadalupian ye dǝlan zauro dunowaro walzǝna. Dabba donyi cam kǝnjoma so dǝ cynodonts lan tuwandin, karapka donyi therapsids lan, sa donyi dareram Triassic lan sǝta Jurassic badiyaram lan. Dabba donyi mammals gultin dǝ kǝrma dǝro faraktǝnzǝ zamanye dǝga cowondo loktu do Paleogene -a Neogene-a ye zaman Cenozoic ye dǝn, ngawo non-avian dinosaurs dǝ baro walzana lan, kuru sandima dabba cidiye dǝn nowata saa miliyon 66 lan sǝta kǝrma ro suwudǝna dǝn.
Jili tiyi dabbawa mammalbedə shima quadrupedal, dabbawa mammalbe ngəwunzaso shinza diyau faidata cidilan lezayin; amma laa lan, shi tiyi dǝ kǝnǝnga kǝla kǝmaduwu yen, kasam lan, kǝska lan au cidiya cidi lan. Bipeds də tiyi cidiyaye indi bas lan faidata lezayin, amma tiyi ngawoye cetaceans-a fe kuluwuye-adə tiyi suroye bas. Dabbawa mammalsdə nəmkuranza milimita 30-40-lan səta (1.2-1.6 in) səta mita 30-ro saadəna (98 ft) blue whale-waneye dabba shiro kurawo ba. Kənənga ngəwudə shrewro saa indilan səta saa 211ro saadəna bowhead whalero. Dabbawa zamanbe sammaso tada sambin,jili monotremesbe uwudǝ dawunbaro, shido ngǝwul sǝdinma. Karapka donyi jili alawu ye nguwu ma du shima viviparous placental mammals, adǝye sunzǝ donyi nasha donyi (placenta) donyi tada ye faidata kǝmbu donyi ya lan tuwandin ma.
Dabbawa mammals ngəwuso hangalzaa, laadə kərgən kura-a, kəlanza notə-a, karewa faidatə-a. Dabbawa mammals sodə raksa futu kadalan fanzayin kuru kowo sadin, surodən ultrasound tando-a, kazəyi alamaram gənatə-a, alama alarmye-a, kaiyya-a, echolocation-a mbeji; kuru, nasha adamganaben, təlamma tuskaata. Dabbawa mammalsdə raksa kəlanza'a fission-fusion societiesro fasalzayin, harems'a, daraja'a-amma raksa runza'a kuru kalangai'aro walzayin. Kambo dabba donyi mammals ye du kamu nguwu, amma laa du kamu fal awu kamu nguwu.
Dabba'a mammal jili kada adammanasoye fatoro kalaktədə zaman neolithic revolutiondən taida'a banazəna, kuru bare bare-a sabtə-a falzəna kəmbu adammanasoyero. Adəye fasaltə kura kəndaram adammanabe'a nabsayinlan ciza napsayinbaro cuwudo, kəlakəl ndikate jamiwa kurakurabea kuru darye dajiram na kəla furumgatabe burosalakbe cuwudo. Dabbawa fatolan dasagənadə sandima duno lenəmare-a bare-a, kuru kəmbu-a (da-a awowa camlan təwandin-a) sadin, kuru sadin.fur, kuru kara. Dabbawa mammalsdə sandiya baratin kuru bikke nankaro gasayin, dabbawa fatobe ro gənazayin kuru dabbawa cidabe jili kada, kuru sandiya suro ilmu kimiyaben dabbawa modelbero faidatin. Dabbawa mammals sodə zaman Paleolithic yen zaman Paleolithic yen tuwondəna, kuru lamar adabe-a, fim-a, hawar-a, adin-a lan tuwondəna. Ngawotə-a kuru dabbawa mammals kadaye baro waltə-adə dalil amsoye baratə-a na kənəngatəye bannatə-a, musammanno karaa kəlta-a.
Yayaktǝ dabbawa mammalbedǝ waltǝm kalaktǝna tǝn Carl Linnaeusye buro salakkin ajidǝa bayanjiya, kuru kǝrmagǝro[sa?], tartip yaktǝbe ndasoma dunya sammason kasattǝnyi. McKenna-a Bell-a (1997) kuru Wilson-a Reeder-a (2005) sandima kitawuwa faida’a karəngəye sadəna. Simpson (1945)[4] ye tartip donyi kǝrtǝ dabba donyi mammal ye a nǝm kam nza a, shi donyi dunya samma son kǝratǝna ma hatta datǝram karnu kǝn 20th ye ro. Sonyayi, suro saa 1945 lan, bayanna bǝlin kada kuru kǝzǝkǝ gana-gana lan tuwandin: shi paleontological recorddǝ waltǝ kalkaltǝna, kuru saa katedǝn gashiptǝ-a kuru fuwutǝ-a tuwondǝna kǝla shi theoretical pinnings of systematisation kǝlanzǝn, nasha laa lan asutu cladisticsbe bǝlindǝn. Cida fieldworkbe-a kuru cida labbe-adə fuwujinnason Simpsonbe yaktənzəa kozəna yayi, shidə awo shiro karəngəwo kəla yaktə dabbawa mammalsbedəro, lamarranzə nowatadən yayi.[5]Dabbawa mammalsbe ngəwunzaso, surodən awoa jili tilo-a ngəwu-a mbeji, sandima karapka placentalbewo. Sandi yakkə kura-kuradə sandima Rodentia: jilwa-a, jilwa-a, porcupines-a, beavers-a, capybaras-a, kuru dabbawa mammals gade-a; Chiroptera: kəla; kuru Eulipyphla: nji-a, moles-a, kuru solenodon-a. Amari kura-kura yakkə fuwubedə, futu awoa biologicalbe faidatənadəro wutəgəmen, sandima primatesdəwo: apes, monkeys, kuru lemurs; Cetartitidactyla: whales-a kuru ungullates-a; kuru Carnivora do suronzan ngambe-a, kəriya-a, weasels-a, bears-a, seals-a, kuru kəlakəl-a mbeji.[6] Futu dabbawa dunyabeye gulzanadə, jiliwa alagəwabe 5,416 suro saa 2006ben asutəna. Sandi anyi genera 1,229ro yakkata, yalla 153 kuru 29ro tartiptəna.[6] Suro saa 2008, kəlakəl dunyabe kəla awowa alagəwabe (IUCN)be (IUCN) kulashi mammalbe saa uwube kəla IUCN Red Listben tamozəna, shidəwo jili 5,488 isafsənadə.[7] Kulashi do suro Journal of Mammalogy yen saa 2018 lan baksana dəye fəlezəna, adadu dabbawa mammalye asutəna də shima 6,495, surodən 96 karəngə baro walzəna.[8]
Kalima "mmammal "memmammaal"" yedə, su ilmu kimiyabedə coinmalia coingallbe Carl Linnaeusbe cuko, Mammali Latin ("ada, plp"). Suro kakkadi saa 1988 lan, Timothy Rowe ye mammalia phylogenetically də shima karapka dabbawa mammals ye wo, clade də suronzən awo do ne karəngəma monotremes ye (echidnas-a platypuses-a) kuru am do ne kasuwu dəga sadin ma (marsupials a kuru placentals a) Kakanza adə Jurassic Period lan napsanadən, Rowe ye ma'ananzə dabbawa samma Triassic buroye dəga sutuluwuna, ngawo shi Triassic fossils suro Haramiyalia ye dəga Mammalia ro gənatəna tun dau karnu kən 19th ye lan.[10] Mammalia də shima karapka kərmaiyero gotiya, fərtənzədə shima awo buro salakkin dabbawa mammals'a lezənaro notənadə. Ambondro is more closely related to monotremes than to therian mammals while Amphilestes and Amphitherium are more closely related to the therians; fossils genera yakkə sammasobedə saa miliyon 167 kozənalan suro Middle Jurassicben, adə shima isawu kəla futu karapka kərmaidəbe.[citation məradətənadə]T. S. Kemp ye bayan adaye cina: "Synapsids do ne timi-squamosal jaw articulation-a kuru occlusion kate molars sami-a cidiya-a ye lan awo do ne transverse lan faidatin ma" au, shi do ne Kemp ye kurunzə tilo lan, shi do ne dareram Sinoconodon ye-a dabbawa mammals ye-a lan. Bayan Kempbe buro salakyedə shima Tikitherium, saa 225 Ma, adə nankaro dabbawa mammalsbe suro maana kura adəben raktə loktu Late Triassicbe adə tədin.[12][13] Son yaye, dabba adə waneye loktu Neogeneben fəlangzəna.[14]
Badiyaram karnu kən 21st ye lan, kəra molecular ye kəla kulashi DNA ye lan, nəm kam bəlin kate yalla mammal ye lan shawari cina. Kambowo awoa təbandəna anyibe kəlanzalan tawattəgəna kəla retrotransposonbe mbeji/bayanben.[16] Nizamwa yaktəbe kəra molecularben tədinmadə karapkawa kura-kura yakkə au layi fal-falbe-Afrotheria-a, Xenarthra-a Boreoeutheria-a dəwo Cretaceouslan gadezənadə fəlezəna. Alaka kate lai yakkə anyibedə kambiwuwa, kuru jarabiwa yakkə sammaso tədəna kəla kufu ndasoben kara. Jarabi anyi sandima Atlantogenata (Boreoeutheria fərtəbe), Epitheria ( Xenarthra fərtəbe) kuru Exafroplacentalia (Afrotheria basalbe).[17] Boreoeutheria də suronzən awowa kura indi mbeji—Euarchontoglires-a Laurasiatheria-a.
Somtə loktə faltəbe ndikate kufuwa yakkəbe yakkə anyiben saa miliyon 105 səta 120ro saadəna, jili DNA faidatənadəro wutəgə (misallo nuclear au mitochondrial)[18] kuru fasari gade-gade kəla bayanna paleogeographicbeben.[17]
Mammal phylogeny futu Álvarez-Carretero et al., 2022:[19]
Synapsida, clade do suronzən dabbawa mammals-a kuru yallanza baro walzana-a mbeji, loktu Pennsylvanian subperiod (~323 million səta ~300 million kozənalan), loktu sandiya nasha reptileben yakkatadən. Dabbawa mammalsbe karapkabedə mammaliaforms kurebedən fəlango loktu Jurassic Earlyben. Shi cladogramdə Mammalia'a gozə karapka kərmaiyero gozəna.[20]
Kuli-a cidibe buro salakbedə sandima amnioteswo. Futu am burobe tetrapodbe ngawonzabe yeyi, fufuwa-a tiyinza-a mbeji. Ngǝwul Amnuoticbe, sonyayi, membrane surobe mbeji shido embryodǝ yintǝ suwudin amma nji rojin. Adə nankaro, amniotesdǝ raksǝ ngǝwul cidi harrataro gǝnazayin, amma amphibiansdǝ ngǝwusoro ngǝwulnza suro njiben gǝnatǝ mǝradǝzana.
Amniotes buro salakbedə suro Pennsylvanianbe suro Carboniferousbedən cizəna. Sandidə tetrapods amphibiousbe buroyelan fəlangzana, [21] shidoni cidi doni kuliwa-a invertebrates gade-a kuru ferns-a, mosses-a kəskawa gade-aye napsanadə. Suro saa miliyon ganayen, amniote indi faida'a də gadezana: synapsids də, shi do dare lan kaka'a dabbawa mammals ye dəga suronzən mbeji; kuru sauropsids də, shidoni kərmadəro turtles-a, lizards-a, kadi-a, crocodilians-a, dinosaurs-a (ngudowa kunten).[22] Synapsids də bəla fal mbeji (fenestra loktu ganaye) shiti kəla kəltəram dəyen. Synapsids faida'a də suronzan dabbawa kura-a kuru zauro duno'a Permian buroye jili Dimetrodon yeyi mbeji.[23] Syapsids nonmammalbedə adamen-kuru kalkal gənyi—shi "mammal-like reptiles" au pelycosaurs; andeye nozana sandidə reptiles gənyi kuru nasha laa reptilebe gənyi.[24][25]Therapids, karapka synapsidsbe, suro Middle Permianben fəlangzana, saa miliyon 265 kozənalan, kuru shima cididəga kaltəgəmawo.[24] Sandidə basal eupelycosaurs'a gadezana suro awowa kada kəla kəlabe-a jaws-aben, suronzan: kəla kəltə kura-a kuru incisors-a doni nəm kuranza tilodə, amma eupelycosaurs gənyi.[24] Therapid lineage donyi dabbawa mammals ro lejin ma dǝ, martawa kada lan baditin, dabba donyi kǝska nza buroye dǝga samǝn kuru probairognathathian cynodonts lan dajin, la so dǝ dabbawa mammals ro taltin. Kataffa anyi sandiya bayantəna:[26]
- Fuwutə gana-ganan palate shila secondarybe.
- Endothermy'a suro dabbawa mammalimorphaben fandodə, adəye səkə kawu dabbawa mammalsbe saa miliyon 30-50 ro saadinro [27].
- Fuwutə kəla futu tiyiye fəlejinro, shi done stamina dabbaye sərayin futu Carrier ye awo sədin dəga dabtəlan. Amma duluwu adə hangallin kuru kalkal gənyi: misallo, herbivorus nonmammaliaformdə tiyidən awo shiro sprawling gultində mbeji (jili laa dareyedə tiyi ngawobe mbeji); Liitawa carnivorousbe Permianbedə suro njiyen fəlangzayin, kuru am Permiabe laadə ngawonza mbeji. Haiyaro, monotremes zamanbedə kuwami yaye tiyinza mbeji.
- Shi timidə gana-ganan shila cidiya jawbe ro wallono, shi Triassicdə, nasha mammalian jawbe sammasoro fuwuzəna (cidiya timibe basdə) kuru səmo dawube (shidoni shila shilan faidatə jaws reptilesbe garzayinma).
Lamar do Permian-Triassic ye baro waljin ma də saa miliyon 252 kozənalan, awo do ne loktu kuruwuro wazəna ma dalil pulses kada baro tədin nankaro, awo do ne carnivorous therapsids gultin dəga dawono.[28] Badiyaram Triassic ye lan, cidi carnivore cidiye daudau-a kuru kura-a də castaurs ye gozana [29] shi do ne, loktu kuruwuro (saa miliyon 35), surodən crocodylomorphs-a, pterosaurs-a dinosaurs-a ye mbeji; niches carnivorous-a kuru herbivorous-a. Jurassic lan, dinosaurs də isə herbivore kura-kura herbivore ye dəga sunotin.[32]Dabbawa buro salakbe (suro Kempben) suro Late Triassicben fəlango (alamanna saa miliyon 225 kozənayeyi), saa miliyon 40 ngawo bikkewu buro salakbedən. Sandiye kuliwanza kwasuwabe suro dau kəntawu Juneben səta fuwuro saadəna; Kamboso, sammaso gənyi maa, sandiya bəlinro təmazana (shi bottleneck nocturnalbedə), shidəbe nəmngəwu dabbawa mammalianbedəga isafcin.[35] Kambowo jili dabbawa mammalbe suro Mesozoic Eraben dasawunadǝ sandima kada, eutricononts-a kuru spalacotheriids-a.[36] Fossil buroye Metatheria ("da'a faltəna") də shima Sinodelphys, suro saa miliyon 125-ye lan tuwandinma suro lardə China ye yala-gədi Liaoning Province yen. Fossil də tamotəna kuru suronzən tufts fur-a kuru imprints tissues təlala-a mbeji.[37]Fossil nowata kureye suro Eutheriaben ("da dabba jireye") shima Juramaia sinnesis ganawo, au "ya Jurassicbe Chinalan", saa miliyon 160 kozənalan dareram Jurassicben.[38] Yalla eutherianbe dareye, Eomaia, saa miliyon 125 kozənalan suro Cretaceousben, awowa laa mbeji shido marsupialsdəga tilo amma placentalsdəga gənyi, hujjaa kəla awowa anyi mbeji suro kaduwuwa darebedən amma darelan suro awoa placenttalben fattəgəna.[39] Hasatanma, shila epipubicbedə pelvislan lejin. Sandi anyi suro awo zamanben təbandinba, amma sandidə suro masupialsben təbandin, monotremes, dabbawa mammals gade nontherianbe-a kuru Ukhatherium-a, dabba Cretaceousbe buroye suro eutherianbe Asioryctitheriaben. Adəbe kuruson awoa kadadəga faidatin.[40] Sandidə alamaram kaduwube, shidoni dareramdən suro layi placentalben baro walzənadə. Shila donyi epipubicbe adǝ alamaram faida donyi muscles be lan faidatin ma, loktu donyi be lan tuwandin ma du, shi donyi placentals donyi tadanza so dǝa loktu gestations be lan. Shi pelvic outlet kəpkatadəye fəlezəna shi ganadə zauro gana tambolan kuru adə nankaro surodə gana, futu marsupials zamanben. Adəye fəlezəna shi placentadə fuwutə dareye.[41]Monotremes buroye buro salakbe faldə shima Teinrophos, shidoni saa miliyon 120 kozənalan Australialan kənəngatənadə.[42] Monotremes də awowa laa mbeji shi do ne amniotes buroye lan waratatin ma alamanna orifice fal lan, defacate-a kuru waltəm yanciwo-a (cloaca)—futu reptile-a ngudo-a ye sadin yeyi—[43] kuru sandiye nguwul do karama ye kuru kalkal gənyi ma.[44]
Hadrocodium, shi donyi fossils nzǝ dǝ saa miliyon 195 kozǝna lan, badiyaram Jurassic ye dǝn, shaida buro salak ye kǝla shila squamosal ye-a kuru timiye-a ye sǝdin; nasha laa suro jawben bawo articularro, shila suro jaws synapsidsbe sammasoben mbeji.[45]Shaida buroye kəla kundəli au furdə suro awowa Castorocauda-a Megaconus-aben kara, saa miliyon 164 kozənadən suro dau kəntawu Julyben. Suro saa 1950s lan, shawari tina kəla shi foramina (kozəna) suro maxillae-a premaxillae-a (shi shila fuwu jaw samibedən) cynodontsbedə sandima laiya doni layi bube-a zarra-a vibrissae-a (whiskers)-a kuru shaida kundulibe-a au furbe-a; [46][47] də tinyi fəlezəna, attəson dabbadə shiro vibrissae gultində mbeji, sau shi lizard zamanbe Tupinambisdə shiro foramina gultində shidəwo suro cynodont nonmammalben təbandindəga samənzəna.[25][48] Futu amsoye nozanadə, attəson yayi, sambisoro whiskers Thrinaxdonro ikko gozaa kozana.[49] Kərawa kəla coprolites Permianben fəlezana kəla shi non-mammalian synapsidsbedə buroman fur mbeji, kuru futu kundulidəga faltəyin waneye dicynodontro.[50]fossil monotremes də tiyizə fəlejin. Shi parasagittaldə (kəltəba) tiyidə loktu laan suro dareram Jurassicben au Cretaceousbedən fəlejin; shidə suro Eomaia Eomaiaben təbandin kuru shiro metatherianbe Sinodelphys gultində, sammaso saa miliyon 125 kozənalan təbandəna.[55] Shila donyi suro lan danama du, shi donyi duta donyi mammal ye lan tuwandin ma du, buro salak lan Tritylodontidae lan tuwandin, adəye shawari cina kǝla shidǝ synapomorphy kate sandi-a mammaliaformes-a ye. Sandidə suro dabbawa mammaliaformesben gənyi, amma Megazostrodon-a Erythrotherium-adə sandiya ba.[56]
Shawariwa tina kəla faida lactationbe buroyedə (kəltəram) shima ngəwuldəga kəliro diwo. Kambiwuwa ngəwuso kəla monotremesben kara, dabbawa mammals ngəwul-layingbedə.[57][58] Kamuwa adamganaben, mammary glandsdə cotto wurajin loktu nəmkuraben, surolan muradətənyi.[59]
Am kurawadə suro Cenozoicben dawu-dawuro saadənadə goza, ngawo Cretaceous-Paleogeebe baro walzənaben saa miliyon 66 kozənalan na kəndaram dunyabedə'a kolzəna loktu buron dinosaurs non-avianbe-a kuru karapkawa gade-a, kuru karapkawa dabbawa gade-a, kuru nəmkura tiyibe-a (62]. Nəm gade-gade dabbawa mammalbedə, attəson, dalil niches kura-kuraro faraktə bas nankaro gənyi.[63] Mammals də duwaro gade-gadezəna, nəm gade-gadeye tərayin.[61] Misallo, bat buroye nowatadə saa miliyon 50 kozənalan, saa miliyon 16 bas ngawo dinosaurs non-avianbe baro walzənaben.[64]
Kulashi phylogeneticbe Molecularbedə buro salakkin shawari cina kəla am doni placentalbedə saa miliyon 100 səta 85 ro saadəna kuru yalla zamanbedə loktu Eoceneben səta Miocenero saadənadən fəlezana.[65] Attəson yayi, fossils placentalbe bawo kawu Cretaceousbe dajinro.[66] Fossils buroye kəla placentalben kambiwu badə suro Paleoceneben kedo, ngawo dinosaurs non-avianbe baro walzənaben.[66] (Shi ilmuwu kimiyabedə dabba Paleocenebe buroye sunzə Protunungutum donnaedə shima dabbawa mammals buro salakbewo, [67] amma tən buroman shiga waltə kam eutherianbe gənyiro gozana.)[68]Nəm gade-gade geneticbe-a morphologicalbe-ayedə shima gədi Cretaceousbe suwudə, kuru fərtə Paleocenebe kəla clades zamanben.[69]
Kakanza buroye nowatadə shima Archicebus achilles[70] saa miliyon 55 kozənalan.[70] Primate gana adǝ gram 20-30 (0.7–1.1 ounce) kuru raksǝ suro palm adamganabe dǝro gayin.[70]
Jili dabbawa mammalbe rowabedə raktə asutin nəm mbeji zungube mbejilan, surodən sandi doni cam tandodə gananzadəga ngəlaro sədin.[71] Fossils dəga yaktəlan, sonyayi, awowa gade faidatin, sau tissue təlala-a awowa gade kada-adə fossils lan turinba.[72]
Halla kada dabbawa rowa rowabe sammaso suro jamiwa burobe lan fəlewono:
- Jaw joint – Shi timiye (shi cidiya shila jawbe, shido timi gojinma) kuru squamosal (shila gana laa) joint dǝga kǝltǝro. Gnathostomes nguwuson, therapsids buroye mbeji, shi kəltəramdə suronzən articular mbeji (shila gana ngawo jaw cidiyabedən) kuru quadrate (shila gana ngawo jaw samibedən).[45]
- Dawu səmobe – Suro dabbawa mammals kərrataben, kowodə suro səmoben gojin shila yakkəlan, malleus-a, incus-a kuru stapes-a. Ancestally, shi malleus-a kuru incus-adə sandima shila articularbe-a kuru shi shila quadratebe-a dəwo kəltəram therapsids buroyedəga suwudin.[73]
- Tooth replacement – Teeth can be replaced once (diphyodonty) or (as in toothed whales and murid rodents) not at all (monophyodonty).[74] Elephants, manatees, and kangaroos continually grow new teeth throughout their life (polyphyodonty).[75]
- Enamel Prismaticbe
– Shi enamel donyi kǝla timiben dagǝnama dǝ suronzǝn prisms mbeji, cibbu, rod-like gar donyi dentin lan sǝta cidiya timiye ro saadin ma.[76]
- Condyles Occipitalbe – Knobs indi cidiya skullbedə suro vertebra dawubedən kara; tetrapods gade nguwuso, gadezəna, knob fal mbeji.[77]
Kambosoro, awowa anyi suro Triassic kakawa dabbawa mammalsben bawo.[78] Mammaliaforms sammaso shila epipubicbe mbeji, shi awo zamanbedə shima awo zamanbewo.[79]
Daji, dabbawa mammals kongabedə kamuwa kozəna, kongadə gananzə yayi 10% kamuwa kozəna suro jiliwa 45% kulashi tədənayedən. Amari mammalianbe ngəwusoye nəmgade jima'iye konga'a fəlejin, amma amari laadə nəmgade fəlezayin ba au kamuwa-kəliwu'a (Lagomorpha). Nəm kura jinsibedə tərayin nəmkura tiyibe mammalsbe lan (Renschbe doka), adəye fəlezəna kəla nəmkura kartəbe kəla nəmkura konga-a kamuwa-aben mbeji. Dimophism kongabe-biaseddə kartə jinsibe kəla konga-konga-a konga-konga-aben, sau nəmkam ndikate daraja jima'ibe mbeji, futu nizam nəmkam kəltəbe fəlezənayeyi, kuru nəm kura dimorphism konga-biasedbe-a. Karno jinsibedə kuruson nəmkura konga-a kamuwa-a dabbawa mammalsbe-a kəllata. Kuruson, nəm nguwu kartəbe kəla nəmngəwu kamuwaben asutin loktu shi weaningdə zaumaro ngəwu suro jili polygynousben, loktu nəmngəwu tiyibedəga yasayin yayi. Kuruson, nəm nguwu kənzambiyedə kamuwa kura-kuraro gana, adəye fəlezəna kəla fecundity kartədə kamuwa sənana mammals lan karzəyin. Diwalwa anyi dabbawa mammals sammason gozana yayi, nəmgade kada mbeji futu tartipwaben.[80]
Dabbawa mammalsbe ngəwunzaso vertebrae cervicalbe tulur mbeji (shi suro dawuben). Shi manatee-a kuru sloth indi-a, sandi arakkə-a, kuru sloth yakkə-a dəwo ləgar-a mbeji.[81] Kərgən dabbawa mammalbe sammaso neocortex mbeji, nasha kərgənbe dabbawa mammalbe gade.[82] Kərgən pacentalbedə tiyinzən awoa mbeji, monotremes-a masupials-a yedei gənyi.[83]
Karəgə dabba mammalsbedə njimnzə diyau mbeji, atria samibe indi, njimdəga səbandin, kuru ventricles indi cidiyabe, njimdəga təluwodə.[84] Karəgədə valves diyau mbeji, shidəye chambersnzə yekcin kuru budə nasha kalkalro karəgəmen lejinro tawatsəyin (ngawo ngawoyedə dabcin). Ngawo gas faltə suro pulmonary capillariesben (sawa bube suro fufuben), bu oxygenbe ngəwudə atrium wofilabero waljin suro zar pulmonarybe diyauben. Budə waltə atriumro waljin, shidoni chamber səbandində, kuru na allan ventricle wofilabero katəlan. Bube ngəwuso karəgəro lejin kuru atria-a kuru ventricles-a indiso naptəramza, amma dareram loktu ventricularbe naptəben, atrium wofiladə suro ventriclebero gayin. Karəgədə kuruson faida-a oxygen-a suro buben təbandin məradəzəna, kuru shiro coronary arteries men tədin.[85] Cell donyi bu kime donyi dabbawa mammals be du, nucleus bawo na haemoglobin ye lan, shi donyi cell ye oxygen-gojin ma dǝa sǝrayin.[86]
Fufuwa dabbawa mammalsbedə spongy kuru honeycombed. Yintədə shima diaphragm lan tuwandin, shi donyi thorax dəga suro suroye lan yakcin ma, shi dome convex dəga thorax ro sədin. Diaphragm ye konturaktədə dome dəga fəlejin, nəm nguwu cavity fufubedə sərayin. Kasamdə suro cilan-a kənza-ayen gayin, kuru larynx-a, trachea-a bronchi-a men lejin, kuru alveoli-a farakcin. Diaphragm dəga natəgədə awo gade-gade suwudin, nəm nguwu cavity fufubedə fulujin, adəye səkə kasamdə suro fufuben suluwin. Loktu tiyi mazattəyen, garu suroyedə, diaphragmro duno sərayin, shi doni duwaro kuru dunon suluwin. Rib cage də raksə chest cavity dəga farakcin kuru sədin futu tiyi yintəye gadeyen. Adəye səkə, kasamdə suro fufuben suluwin au dujin, sambisoro pressure gradientnzədəga cidiyajin.[87][88] Fufu jili anyidə shiga suro fufu bellowsben nowotə dalil shiga blacksmith bellows'a samunzənaben.[88]
Nizam donyi (kadiyi) dǝ shima layers yakkǝ: epidermis donyi diyabe dǝ, dermis a kuru hypodermis a. Epidermis də cells 10 səta 30 ro saadəna; faidanzə kuradə shima layer njiye raksə sədinba dəga suwudin. Cellsnzǝ diyabedǝ sambisoro fattǝyin; cellsnzǝ cidiyabe dǝ sambisoro yaktin kuru samiro gǝrzayin. Layer dawubedə, dermisdə, shidə 15 səta 40ro saadənadə epidermisdəga kozəna. Shi dermis də awoa kada lan tədin, misallo garno shilabe-a kuru layi bube-a. Shi hypodermis də tissue adipose lan tədin, shi do ne lipids gənajin ma kuru awo do ne suro lan fəlejin ma. Nəm kərau awo adəyedə jiliwa alauwa jilitiloaro gadejin;[89]: 97 dabbawa suro njiyedə hypodermis kərrata (blubber) insulationro, kuru whales kəmburamdə shima blubberwo inci 20lan (51 cm).[90] Dabbawa gadesodə alamaramnza jili whiskerso, feathersso, setaeso, au cilia doni shiga samənzənadə, dabbawa gade dabbawa mammalsbe gənyi. Shidə alamaram tawadəbe kəla ajidəben, amma dabbawa mammals laadə zauro gana.[89]: 61
