Belorussiya (Belorussiya),Belorus Respublikası (belarussha: Respublіka Belarus') — Evropa orayındaǵı mámleket.Shıǵıs Evropa tegisliginiń batısında jaylasqan. Maydanı 207,6 mıń km2. Xalqı 9 463 300 adam (2013). 6 wálayat, 118 rayon, 102 qala, 109 qalasha bar (1996). Paytaxtı —Minsk qalası. Belorussiya — dúnya mámleketleri arasında eń tınısh hám osuda bay mámleket.
Belorusta ádebiyat X ásirde belorus jazıwı payda bolǵannan soń payda bola basladı. XIV-XV ásirlerde Belorus jerleri Ullı Litva knyazligine siyasiy tárepten birlestirilip, belorus tili mámleket tiline aylanıwı ádebiyattıń rawajlanıwına járdem berdi. Dáslepki belorus jılnamaların tariyxıy proza úlgileri dese boladı. Belorus ádebiyatı hám tiliniń rawajlanıwı ataqlı mádeniyat ǵayratkeri, belorus baspashısı F. Skorina (XVI ásir basları) atı menen baylanıslı. Bul dáwirde huqıqıy oylaw estelikleri jaratıldı, jańa janrlar — kitabiy poeziya, publicistika, tariyxıy yadnama prozası, dramaturgiya payda boldı. Nikolay Gusovskiy latın tilinde «Zubr haqqında qosıq» dástanın jazdı. Publicist hám awdarmashı S. Budniy Nesvij qalasında diniy temadaǵı «Katexizis» dep atalǵan soraw-juwap kitabın baspa etti. Ana tiliniń jankúyeri V. Tyapinskiy 1580-jılda birinshi ret Injildi belorus tiline awdarma etti. Shayırlar arasında A. Rimsha ayrıqsha ajıralıp turatuǵın edi. Barokko dáwiri (XVI ásir aqırı — XVIII ásir ortaları) nde Belorus ádebiyatında jańa qaharman — dıyqan, ónerment payda boldı. XVII ásirde Simeon Polotskiy kitabiy poeziyanı rawajlandırıwǵa úles qostı. XVII ásir 2-yarımı — XVIII ásir 1-yarımında kritikalıq-satiralıq formadaǵı hám drama dóretpeleri jaratıldı. Ya. Borshevskiy, Ya. Chechet, A. Ripinskiy, V. Sirokoml, A. Veriga Darevskiy, A. Plug, V. Korotinskiy hám basqalar belorus hám de polyak tillerinde dóretiwshilik etti.
1863-1864-jıllardaǵı kóterilis basshısı K. Kalinovskiy belorus tilinde «Mujitskaya pravda» gazetanı baspa etti. F. Bogushevich dóretiwshiligi belorus oyanıw dáwiri milliy ideyasınıń shıńı boldı. 1906-jıldan shıǵa baslaǵan «Nasha shva» gazeta tiykarında aǵa-ini A. hám I. Luckevichlar (tiykarshi hám jazıwshılar), Ya. Kupala, Ya. Kolas, Tetka, M. Bogdanovich, V. Lastovskiy, A. Garun hám basqalar birlesti. Sol dáwir ádebiyatı xalıqtı oyatıw tariyxıy jumıslarǵa atlandırıw maqsetin gózleytuǵın edi. 1920-jıllar basında beloruslastırıw siyasatı baslanıp, ádebiy jurnallar shıǵa basladı, ádebiy shólkemler dúzildi. 1920-jıllar aqırında bolsa beloruslastırıw siyasatı belorus oqımıslı adamlarına qarsı qataǵanlar siyasatı menen almastı. 1930-jıllarda da kópshilik belorus jazıwshıları repressiya etildi. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde bolsa front hám partizan otryadlarında belgili jazıwshılardıń bir bólegi qaytıs boldı. Urıstan keyin urıs qıyınshılıǵı hám azap-aqıretlerin súwretleytuǵın dóretpeler jaratıldı. A. Kuleshov, M. Tank, Z. Ostapenko, I. Shamyaqin hám basqalar dóretiwshiligi urıs teması uzaq jıllarǵa shekem tiykarǵı tema bolıp qaldı. 1950- 1970-jıllarda basqa jazıwshılar toparı ádebiyatqa kirip keldi: M. Linkov, I. Shamyaqin, I. Melej, P. Pestrak, A. Adamovich, T. Bondar hám basqalardıń romanlarında xalıqtıń awır turmısı syujetleri — revolyuciyalar, urıslar, kollektivlestiriw, repressiya kórinisleri súwretlengen. Milliy tikleniw ideyaları hám Chernobil hádiysesi R. Borodulin, S. Zakonnikov, N. Metlickiy qosıqlarında, I. Shamyaqin, B. Sachenko prozasında, A. Petrashkevich pyesalarında sáwlelendi. Repressiya iskenjesinen aman qaytqan bir qatar jazıwshılardıń «lager poeziyası», eskertkishleri 1980-jıllar aqırı — 1990-jıllar basında social áhmiyetke iye boldı. Belorus ádebiyatında barlıq janrlar rawajlanıp barıp atır. Ya. Kupala, Ya. Kolas, P. Brovka, M. Tank hám basqalardıń dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen.
Belorus muzıka kórkem óneri dárekleri shıǵıs slavyanlar hám Kiyev Rusı xalıq muzıkasınan baslanadı. Dáslepki dúnyalıq professional dástúrlerdi skomoroxlar (qızıqshı masqarapazlar) baslap bergen. XV ásirge kelip pravoslav shirkew muzıkasında ataqlı qiráátli qosıqtıń jergilikli qatlamı qáliplesti. XVI ásir 2-yarımı — XVII ásirde Oyanıw dáwiri dástúrleri hám Reformaciya ideyaları Belorus muzıka mádeniyatına tásir ótkerdi. XVII ásirde partes qosıqshılıǵı (kóp dawıslı ayrıqsha qor) payda boldı. XVIII ásirde bay adamlardan Radzivillar, Sapeglar, Oginskiylar, A. Tizengauz hám basqalardıń menshikli teatrları, kapellaları muzıka mádeniyatı orayına aylandı. XIX ásir baslarınan Vitebsk, Grodno, Minsk, Mogilyovda qala orkestrleri isley basladı, spektakller saxnalastırıldı. 1918- 1921-jıllarda xalıq konservatoriyaları ashıldı. Keyinirek olar texnikum hám mekteplerge aylandırıldı. 1920-jıllardan professional muzıka kórkem óneri rawajlandı (kompozitorlar N. Churkin, N. Aladov, A. Turenkov, G. Puket, V. Zolotaryov, A. Bogatiryov), milliy opera hám baletler saxnalastırıldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde hám 1950-jıllarda qaharmanlıq-patriotlıq temasındaǵı dóretpeler jazıldı. L. Abeliovich, N. Aladov, A. Bogatiryov, Ye. Glebov, V. Zolotaryov, P. Podkovirov, G. Puke vokal simfoniya muzıka janrında, A. Klumov fortepiano, I. Lyuban, S. Polonoskiy, N. Sokolovskiy hám basqalar qosıq janrında dóretiwshilik etti.
1960-1990-jıllarda Yu. Semenyako, E. Smolskiy, G. Vagner, S. Kortes, V. Soltan, A. Bondaryonko hám basqalardıń operaları qoyıldı. Operetta janrında V. Voytik, Ye. Glebov, V. Kondrusovich, A. Mdivani hám basqalardıń dóretpeleri payda boldı. Qosıq janrında L. Aleksandrovskaya, V. Olovnikov, N. Kuznesov, I. Luchenok, Ye. Glebov, B. Budnik hám basqalar nátiyjeli isledi. 1980-1990-jıllarda A. Bogatiryov, C. Beltyukov, A Bondaryonko, V. Branlovskiy, V. Budnik, V. Voytik, Ye. Glebov, V. Doroxin, E. Zaritskiy, V. Ivanov hám basqa túrli janrlarda dóretiwshilik etti. Belorus kompozitor V. Zolotaryov ózbek namaları tiykarında simfoniyalıq uvertyura, rapsodiya, syuita hám «Nawayınıń 6 ǵázeli» vokal simfoniyalıq shıǵarmasın jarattı. Belorusta Milliy akademikalıq opera teatrı, Milliy akademikalıq balet teatrı, Mámleket muzıkalı komediya teatrı, Mámleket akademikalıq simfoniya orkestri, Mámleket qor kapellası, Mámleket ayaq oyın ansambli, Belorus muzıka akademiyası hám basqalar islep turıptı.
Belorus teatr kórkem óneri xalıq, úrp-ádetleri hám oyınlarınan, qańǵı masqarapazlardan baslanǵan. XVI ásirde quwırshaq teatrı — batleyka payda boldı. XVI-XVIII ásirlerde mektep teatrı, XVI-XX ásirlerde xalıq draması keń úrp boldı. XVIII ásirdiń 1-yarımında qala hám rabodlarda menshikli teatrlar iskerligi háwij aldı, olardıń geyparaları joqarı ilimiy tájriybe dárejesine kóterildi. 1840-jıllardan dramaturg, aktyor, rejissyor V. Dunin Marsinkevich belorus professional teatrın shólkemlestiriwge jankúyerlik etti. XX ásirde belorus saxna kórkem ónerin rawajlandırıwda jańa basqısh baslandı. K. Kaganes, Ya. Kupala, Ya. Kolas, K. Buylo, L. Radzevich, I. Buynickiy, F. Alexnovich, F. Jdanovichlardıń umtılıw háreketleri menen dáslepki teatrlar payda boldı.Ekinshi jáhán urısı dáwirinde 23 teatrdan kóbisi óz iskerligin toqtattı, geyparaları ózge jurtlarǵa kóship, koncertler berdi. Urıstan keyin boy kótergen kórkem óner toparları usıl izertlewlerin keńeytti, saxna sheberligin asırdı. Belorus teatrlarında nátiyjeli islegen hám islep atırǵan saxna ustalarınan G. Makarova, S. Stanyuta, Z. Stomma, G. Ovsyannikov, L. Davidovich, V. Beloxvostik, A. Klimova, R. Yankovskiy, G. Garbuk, M. Zaharevi'1, V. Tarasov, A. Milovanov, V. Kuleshov, T. Kokshtis, O. Klebanovich, rejissyorlardan L. Litvinov, N. Mitskevich, K. Sannikov, V. Rayevskiy, B. Lutsenko, N. Pinigin, V. Korotkovich hám basqalardı kórsetiw múmkin. 1997-jıl Belorusta 26 mámleket teatrı isledi. Belorus Kórkem óner akademiyası, Mádeniyat universiteti aktyor, rejissyor, teatrshılardı tayarlap bermekte.
