Avstraliya Awqamı (Commonwealth of Australia) Avstraliya materigin qaplawshı mámleket. Maydanı — 7 million 692 mıń 024 km2. Xalqı — 25,8 million adam (2021). Paytaxtı —Kanberra qalası. Avstraliyanı batısta Hind okeanı, shıǵıs, qubla hám arqadan bolsa Tınısh okeanı suwları juwıp turadı. Aymaǵı boyınsha Avstraliya dúnyada 6-orında turadı. Mámleketti Ullı Britaniya koroliniń atınan general-gubernator basqaradı. Ámeldegi general-gubernator — David Hurley. Bas ministr: Anthony Albanese. Paytaxtı: Kanberra. Aymaq: 7 692 000 km2. Pul birligi: Avstraliya dolları. Qızıǵıwshı orınlar: Sidney, Melburn, Brisben, Pert, Adelaida, Gold Coast, Cairns, Byron Bay hám Kanberra qalası esaplanadı.
Avstraliya milliy partiyası, 1916-jılı shólkemlestirilgen; Avstraliya liberal partiyası, 1944-jılı dúzilgen; Avstraliya Leyboristler partiyası, 1891-jılı dúzilgen; Avstraliya demokratlar partiyası, 1977-jılı dúzilgen. Avstraliya kásiplik awqamları keńesi 1927-jılı dúzilgen. Xalıqaralıq erkin kásiplik awqamları konfederaciyasına kiredi.
Avstraliya sanaatı jalpı milliy ónimniń 30% in beredi. Onıń tiykarǵı tarmaqları: kánshilik, metallurgiya, ximiya, mashina qurılısı, azıq-awqat, jeńil sanaat. Tiykarǵı energetika resursları — kómir hám tábiyiy gaz. Jıllılıq elektr stanciyaları elektr energiyasınıń 80% ke jaqınının payda etedi. 1994-1995-jıl 155 mlrd. kVt-saat elektr energiyası payda etilgen. Eń úlken temir ruda basseyni — Batıs Avstraliyadaǵı Pilbara káni, reńli metall rudaları, tiykarınan Broken-Xill (Jańa Qubla Uels) hám Mount-Ayza (Kvin-sland), boksitler Ueypa káni (Kvin-sland) hám Gov (Arqa aymaq) dan qazıp alınadı. 1994-1995-jıl Ill mln. tonna temir rudası, 202 mln. tonna tas kómir, 32,9 mln. tonna neft, 20,7 mlrd. kub-metr tábiyiy gaz, 256 tonna altın qazıp alınǵan. Sanaatta mashina qurılısı, metallurgiya, ximiya, neft ximiyası (altın-kúkirt kislotası, mineral tóginler) hám neftti qayta islew tarmaqları ústemlik etedi. 1994-1995-jılları 6,2 mln. tonna polat, 237 mıń tonna mıs, 211 mıń tonna qalayı, 1,2 mln. tonna alyuminiy hám 360 mıńǵa jaqın avtomobil islep shıǵarılǵan. Azıq-awqat sanaatı kóbirek eksportqa (gósh, un, qant-sheker, may-sır, pivo, vino) beyimlesken. Toqımashılıq, tigiwshilik, ayaq kiyim kárxanaları bar. Tiykarǵı sanaat orayları: Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida, Pert. Vullogong — Port-Kembla, Nyukasl, Jilong, Kuinana port-sanaat kompleksleri qáliplesken.
Eksportta awıl xojalıǵı óniminiń úlesi 30%, mineral shiyki zat 27,8% hám tayar sanaat ónimleri 20% ti quraydı. Tayar tutınıw tovarları, ásbap-úskeneler, neft shet elden alıp kelinedi. Tiykarınan Yaponiya, AQSh, Ullı Britaniya menen sawda isleydi. Pul birligi — Avstraliya dolları.
Avstraliya ádebiyatı inglis tilinde (aborigenlerdiń óz jazıwı joq). XIX ásirdiń 1-yarımında metropoliya ádebiyatı-etotası tásirinde rawajlandı. Milliy realistikalıq ádebiyat 90-jıllardaǵı jámiyetlik-siyasiy rawajlanıw ortalıǵında júzege keldi. Oǵan T. Kollinz, X. Louson hám basqalar tiykar saldı. Birinshi jáhán urısı waqıyaları Avstraliya ádebiyatınıń jáne de rawajlanıwına járdem berdi. Bul dáwirdiń shıǵarmalarında zulımlıq ashıp taslandı, aborigenlerdiń tragediyası sáwlelendirilgen (K. S. Prichard, X. X. Richardson, E. V. Palmer, K. Tennant, B. Penton hám basqalar). A.Marshall, J. Morrison prozasında, B. Adamson, M. Gilmor poeziyasında jámiyettiń kemshilikleri sınǵa alındı, milliy ǵárezsizlik ideyaları jırlandı. Rasalıq kemsitiw — jazıwshılardıń áhmiyetli teması. Bularǵa F. B. Vikerstiń «Sarob» (1955), D. Kyuzektiń «Quwǵındaǵı quyash» (1955) hám «Qara shaqmaq» (1964), G. Keysidiń «Snoubol» (1958), D. Styuarttıń «Yen-di» (1959), M. Dyurektiń «Onı saqla, ana jurtım» (1955) shıǵarmaları hám basqa shıǵarmalar mısal boladı. Dramaturgiyada házirgi zaman mashqalalarına múrájat etilgen: A.Terner, S. Lokk-Elliot, K. Dankan, D. Kyuzek, O. Grey, R. Louler, M. Brend pyesaları.
Avstraliya kórkem mádeniyatı eki dáslepki tiykarǵa iye. Olardan biri aborigenler óneri (oymakerlik, bumeranglarǵa naǵıs salıw, úngirlerdegi taslarda insan kórinisin súwretlew), ekinshisi — evropalıq mádeniyat. XVIII ásirdiń aqırı — XIX ásirdiń baslarında Avstraliya tábiyatınıń anıq súwreti (K. Martene, A. L. Byuvelot), satiralıq grafika (S.T. Xill) payda boldı. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında turmıslıq súwretlew milliy mektebi rawajlandı (súwretshiler J. U. Lambert, F. Mak-Kabin, N. Kuni-xon, músinshi P. Dadsuel). XX ásirdiń 40-jıllarında aborigenlerdiń jańa kórkem óneri payda boldı (Namatjir hám Pa-rerulya shańaraqları).
Avstraliyanıń jergilikli xalqınıń muzıkalıq xalıq dóretiwshiligi ápiwayı usıllar menen ayaq oyın oynap, qosıq aytıwdan ibarat: saz ásbapları qayraq, dawıl, dijeridu hám shahrik. XVIII ásir aqırlarınan evropasha muzıka moda bola basladı. 1847-jılı Sidneyde A. Natanniń «Avstriya Don Joni» degen birinshi Avstraliya operası saxnalastırıldı. Adelaida, Melburn, Sidney, Brisben, Kanberra, Xobartta konservatoriyalar bar. Avstraliya muzıkalıq ǵayratkerler — kompozitorlardan A. Xill, J. Antil, A. Benjamin, dirijyor B. Xeynse, skripkashı B. Kimber, qosıqshılar N. Melba, X. Bleyr hám basqalar.
Avstraliyada dáslepki spektakller XVIII ásirdiń 80-jıllarında kóship kelgen evropalıqlar tárepinen qoyılǵan. XIX ásirdiń 30-40-jıllarında Sidney hám basqa qalalarda turaqlı isleytuǵın teatrlar qurıldı. Milliy teatrdıń qáliplesiwinde XX ásirdiń 10-30-jıllarında ádebiy-teatr birlespeleri járdem berdi, olar tiykarınan mámlekette jaratılǵan pyesalardı saxnalastırdı (K. S. Prichard, L. Esson, U. Mur, K. Uotson). Avstraliyanıń «Odd tout,» «Independent tietr» jetekshi milliy teatrları kommerciyalıq teatrlarǵa («Tivali» hám basqalar) qarama-qarsı turadı. Jańa teatrlar dep atalǵan yarım professional teatrlar da islep turıptı.
