ქვეყნის ტერიტორიაპალეოლითის ხანიდან დასახლებულია. 1217 წელსსერბეთის სამეფომ მიიღო აღიარებაწმინდა საყდრისა დაკონსტანტინოპოლისგან; 1346 წელს მიაღწია ტერიტორიულ მაქსიმუმს და მცირე დროით (1346-1371) იწოდებოდასერბეთის იმპერიად. XVI საუკუნის შუა წლებში დღევანდელი სერბეთის ტერიტორიაოსმალებმა დაიქვემდებარეს. ოსმალების მმართველობა რამდენჯერმე გაწყვიტაჰაბსბურგის იმპერიამ, რომელმაც XVII საუკუნის ბოლოს ცენტრალური სერბეთისკენ დაიწყო გაფართოება. XIX საუკუნის დასაწყისშისერბეთის რევოლუციის შედეგად ჩამოყალიბდასამთავრო, რომელიც რეგიონის პირველკონსტიტუციურ მონარქიას წარმოადგენდა; სამთავრომ შემდგომში ტერიტორიები გააფართოვა.[8]პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, რომელმაც სერბები ძლიერ დააზიანა, ქვეყანა გახდახორვატების,სლოვენიელებისა დასერბების სამეფოების ცენტრი. იუგოსლავიის დაშლის დროს სერბეთმა ჩამოაყალიბა კავშირიმონტენეგროსთან,[9] რომელიც მშვიდობიანად დაიშალა 2006 წელს და 1928 წლის შემდეგ პირველად სერბეთმა, როგორცსუვერენულმა სახელმწიფომ, დამოუკიდებლობა მოიპოვა.[10] 2008 წელსკოსოვოს პროვინციის პარლამენტმა ცალმხრივად გამოაცხადა დამოუკიდებლობა, რასაც საერთაშორისო საზოგადოების მხრიდან განსხვავებული პასუხები მოჰყვა. სერბეთი არის ერთ-ერთი ევროპული ქვეყანა, სადაც ეროვნული უმცირესობების დიდი რაოდენობაა რეგისტრირებული; ხოლო ავტონომიური პროვინციავოევოდინა აღიარებულია თავისი მრავალ-ეთნიკური და მრავალ-კულტურული თვითმყოფადობით.[11][12][13]
სერბეთის ისტორია ათვლას იწყებსVI საუკუნეში დასავლეთბალკანეთის ნახევარკუნძულზესლავებით დასახლების მომენტიდან.VIII–IX საუკუნეებში შეიქმნა სერბეთის პირველი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი. XII საუკუნის დასასრულს სერბეთი გათავისუფლდა ბიზანტიისგან დაXIV საუკუნეში ჩამოყალიბდა დიდ ძალად, რომელიც მოიცავდა ბალკანეთის თითქმის მთელ დასავლეთ ნაწილს. სერბეთს აყვავების ხანა დაუდგასტეფან დუშანის მმართველობის დროს (1331–1355). მაგრამ მისი გარდაცვალების შემდეგ სახელმწიფო დანაწევრებულ იქნა.1389 წელს სერბი მთავრები დამარცხდნენთურქებთან ბრძოლაშიკოსოვოს ველზე. საბოლოოდ1459 წელსთურქებმა სერბეთი დაიპყრეს. შემდგომი 350 წლის განმავლობაში სერბეთს მართავს ოსმალთა იმპერია, ხოლო ჩრდილოეთ ტერიტორიებიXVII საუკუნის მეორე ნახევრიდანავსტრიის იმპერიის ნაწილი იყო.
სერბეთის სამეფო შეიქმნა ოსმალების წინააღმდეგსერბების პირველი აჯანყების (1804–1813) შედეგად. უმაღლეს ლიდერად ამბოხებულებმა აირჩიესგიორგი პეტროვიჩი, მეტსახელად „კარაგიორგი“, რომელიც ადრე ავსტრიის არმიაში მსახურობდა.1811 წელსბელგრადში კარაგიორგი გამოაცხადეს სერბეთის მემკვიდრეობით მმართველად. თუმცა 1813 წელს ამბოხება ჩახშობილ იქნა, კარაგიორგიავსტრიაში გაიქცა.1815 წელს დაიწყო სერბეთის მეორე ამბოხება, რომელსაც ხელმძღვანელობდა პირველი აჯანყების წევრიმილოშ ობრენოვიჩი. აჯანყებამ წარმარტებით ჩაიარა, თუმცა მხოლოდ თხუთმეტი წლის შემდეგ სულთანმა ოფიციალურად აღიარა მილოშ ობრენოვიჩი სერბეთის მმართველად.1817 წელს კარაგიორგი დაბრუნდა სერბეთში, თუმცა მილოშ ობრენოვიჩის ბრძანებით მოკლულ იქნა.1878 წელს სერბეთმა მოიპოვა დამოუკიდებლობა, ხოლო1882 წელს გამოაცხადა სამეფო. XX საუკუნის დასაწყისში სერბეთი კონსტიტუციურ მონარქიად გარდაიქმნა, მონარქიას სწრაფი ზრდის ტემპები ჰქონდა ეკონომიკისა და კულტურის სფეროებში. ორი გლეხური წარმოშობის დინასტია – კარაგიორგის და ობრენოვიჩის მემკვიდრეები ერთმანეთს ცვლიდნენ სერბეთის ტახტზე1903 წლამდე. 1903 წელს მეფე ალექსანდრე ობრენოვიჩი და მისი ცოლი დრაგა მოკლეს სასახლის გადატრიალების შედეგად.1912–1913 წლებში ბალკანეთის ომების დროს სერბეთმა შემოიერთა კოსოვო დამაკედონია.პირველ მსოფლიო ომში სერბეთი„ანტანტის“ მხარეზე იბრძოდა. ომის შედეგად სერბეთმა დაკარგა მოსახლეობის მესამედი. ომის შემდეგ სერბეთი გახდა ბირთვი სერბების, ხორვატების და სლოვენიელების სამეფოსი.1941 წლის აპრილშიმეორე მსოფლიო ომის დროს სერბეთი დაიპყროჰიტლერულმაგერმანიამ. ტერიტორიების ნაწილი გადაეცა გერმანიის სატელიტ ქვეყნებს – უნგრეთს, ბულგარეთს და ალბანეთს.1944–1945 წლებში სერბეთი გათავისუფლდასაბჭოთა არმიისა დაიუგოსლავიის პარტიზანული და რეგულარული სახალხო განმათავისუფლებელი ჯარების მიერ.
2008 წლის18 თებერვალს სერბეთისგან დამოუკიდებლობა გამოაცხადაკოსოვომ.სერბეთის კონსტიტუციის თანახმად კოსოვო არის კოსოვოსა და მეტოხიის ავტონომიური მხარის ნაწილი, რომლის პარლამენტსაც არ აქვს დამოუკიდებლობის გამოცხადების უფლება. დღეს კოსოვოს სუვერენიტეტს აღიარებს 114 ქვეყანა, თუმცა სერბეთი საერთაშორისო საზოგადოებას მოუწოდებს პატივი სცეს სერბეთის ტერიტორიულ მთლიანობას.
გეოგრაფია
ტოპოგრაფიული რუკა
სერბეთი მდებარეობსცენტრალური[16][17][18] დასამხრეთ ევროპის საზღვარზე,ბალკანეთის ნახევარკუძულსა დაშუა დუნაის დაბლობზე. მოქცეულია ჩრდილოეთგანედის 41° და 47°პარალელებსა და აღმოსავლეთგრძედის 18° და 23°მერიდიანებს შორის. სერბეთის ფართობი 88 361 კვადრატული კილომეტრია; ამ მაჩვენებლით ქვეყანა მსოფლიოში 113-ე ადგილს იკავებს; კოსოვოს გამოკლებით საერთო ფართობი 77 474 კვადრატული კილომეტრია;[2] აღნიშნული მაჩვენებლით იგი მსოფლიოს სიდიდით 117-ე ქვეყანაა. საზღვრების საერთო სიგრძე 2027 კმ-ია (ალბანეთთან 115 კმ,ბოსნია და ჰერცეგოვინასთან 302 კმ,ბულგარეთთან 318 კმ,ხორვატიასთან 241 კმ,უნგრეთთან 151 კმ,ჩრდილოეთ მაკედონიასთან 221 კმ,მონტენეგროსთან 203 კმ დარუმინეთთან 476 კმ).[2] კოსოვოს ყველა საზღვარი ალბანეთთან (115 კმ), ჩრდილოეთ მაკედონიასა (169 კმ) და მონტენეგროსთან (79 კმ)[19] კოსოვოს სასაზღვრო პოლიციის მიერ კონტროლდება.[20] სერბეთი კოსოვოსა და მას შორის 352 კმ სიგრძის საზღვარს განიხილავს, როგორც „ადმინისტრაციულ ხაზს“; საზღვარი კოსოვოს სასაზღვრო პოლიციისა და სერბეთის პოლიციის ძალების საერთო კონტროლის ქვეშ იმყოფება; ვხვდებით 11 სასაზღვრო გამტარ პუნქტს.[21] შუა დუნაის დაბლობი ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილის მესამედს ფარავს, ხოლო უკიდურესი აღმოსავლეთ ტერიტორიაქვემო დუნაის ვაკეს უკავია. ქვეყნის ცენტრალური ნაწილის („სამადიას“) რელიეფი, ძირითადად წარმოადგენს მდინარეებით დაქსელილ მიმოფანტულ გორაკებს. სერბეთის სამხრეთ ნაწილში უმეტესად მთიან რელიეფს ვხვდებით. დასავლეთით და სამხრეთ-დასავლეთით გადაჭიმულიადინარის მთიანეთი. სერბეთის აღმოსავლეთ ნაწილში ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით ვხვდებითკარპატებსა დასტარა-პლანინას.[22]
ქვეყნის სამხრეთ-საღმოსავლეთით მდებარე უძველესი მთებიროდოპებს ეკუთვნის. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2169 მეტრიდან (ბალკანეთის მთიანეთის უმაღლესი მთის, მიძორის მწვერვალიდან) 17 მეტრამდე (მდინარე დუნაის მახლობლად მდებარე დასახლების, პრაჰოვოს სიმაღლემდე) მერყეობს.[23] ქვეყნის უდიდესი ტბადერდაპის ტბაა (163 კვადრატული კილომეტრი), ხოლო უგრძესი მდინარე სერბეთის ტერიტორიაზედუნაია (587,35 კილომეტრი).
კლიმატი
სერბეთის კლიმატიევრაზიის ტეროტორის,ატლანტის ოკეანისა დახმელთაშუა ზღვის გავლენის ქვეშაა მოქცეული. იანვარში საშუალოდ 0 გრადუსითა და ივლისის საშუალო 22 გრადუს ტემპერატურით,კიოპენის კლასიფიკაციის მიხედვით სერბეთის კლიმატი შეიძლებანოტიო კონტინენტურად ანნოტიო სუბტროპიკულად მივიჩნიოთ.[24] ქვეყნის ჩრდილოეთით კლიმატი უფრო კონტინენტურია, რომელიც ცივი ზამთრითა და ცხელი, ტენიანი ზაფხულით, აგრეთვე კარგად განაწილებული ნალექებით ხასიათდება. სამხრეთით ზაფხული და შემოდგომა შედარებით მშრალია, ზამთარი — უფრო ცივი, მთებში დიდითოვლით.
ზღვის დონიდან ქვეყნის ტერიტორიების არასწორი განაწილება,ადრიატიკის ზღვასთან სიახლოვე და დიდ მდინარეთა აუზები, აგრეთვე ქარები, იწვევს კლიმატის ცვალებადობას.[25] სამხრეთ-აღმოსავლეთ სერბეთი ხმელთაშუა ზღვის კლიმატის გავლენის ქვეშ არის მოქცეული.[26]დინარის ალპები და სხვა ქედები ხელს უწყობენ თბილი ჰაერის მასების გაგრილებას. პესტერის პლატოს ტერიტორიაზე შემოსაზღვრული მთების გამო ზამთარი საკმაოდ მკაცრია.[27]
1961–1990 წლებში ჰაერის საშუალო ტემპერატურა ზღვის დონიდან 300 მეტრზე ქვემოთ მდებარე რეგიონებში 10,9 გრადუსია. 300-500 მეტრის შუალედში აღნიშნული მაჩვენებელი 10,0 გრადუსია, ხოლო 1000 მეტრზე ზემოთ მდებარე რეგიონებში - 6,0 გრადუსი.[28] სერბეთში უდაბლესი ტემპერატურა 1985 წლის 13 იანვარს კარაჯუკიკა ბუნარში, პესტერში დაფიქსირდა – 39,5 გრადუსი, ხოლო უმაღლესი 2007 წლის 24 ივლისს სმედერევსკა პალანკაში – 44,9 გრადუსი.[29]
სერბეთი ერთ-ერთია იმ ევროპულ ქვეყნებში, რომლებიც ბუნებრივი კატასტროფების (მიწისძვრები,ქარიშხლები,წყალდიდობა,გვალვა) კუთხითძალიან მაღალი რისკის ტერიტორიადაა მიჩნეული.[30] დადგენილია, რომ პოტენციური წყალდიდობა, განსაკუთრებით ცენტრალური სერბეთის ტერიტორიებზე, საფრთხეს უქმნის 500-ზე მეტ დასახლებას და 16 000 კვადრატულ კილომეტრის ტოლ ტერიტორიას.[31] ყველაზე დამღუპველი წყალდიდობა 2014 წლის მაისში მოხდა: დაიღუპა 57 ადამიანი, ხოლო ქალაქმა 1,5 მილიარდზე მეტი ზიანი მიიღო.[32]
ჰიდროლოგია
სერბეთის თითქმის ყველა მდინარედუნაის გავლითშავ ზღვაში ჩაედინება. ევროპის მეორე უდიდესი მდინარე დუნაი სერბეთს 588 კმ სიგრძის[33] მანძილზე (მდინარის მთლიანი სიგრძის დაახლოებით 21 %) კვეთს და წარმოადგენს ქვეყნის მტკნარი წყლის მთავარ რესურსს.[34][35] ქვეყნის ტერიტორიაზე დუნაის თავისი უდიდესი შენაკადები უერთდება –მორავა (ყველაზე გრძელი (493 კმ) იმ მდინარეთა შორის, რომლებიც სათავეს ქვეყანაში იღებენ),[36]სავა დატისა.[37] გამონაკლისია მდინარე პინჯა, რომელიცეგეოსის ზღვაში ჩაედინება. სერბეთსა და ბოსნია და ჰერცეგოვინას შორის ბუნებრივ საზღვარს ქმნის მდინარედრინა, რომელიც წარმოადგენს ორივე ქვეყნის კეიკინგისა და ჯომარდობის მთავარ ცენტრს.
რელიეფის განაწლების გამო სერბეთში ბუნებრივი ტბები იშვიათი და მცირე ზომისაა; მათი უმეტესი ნაწილი ვოევოდინას დაბლობზე მდებარეობს. მიუხედავად ამისა ქვეყანაში ძირითადად ჰიდროელექტროსადგურებისთვის მრავლადაა ხელოვნური წყალსაცავები. მათ შორისაა: დუნაიზე მდებარერკინის ჭიშკრის წყალსაცავი, რომლის 163 კვადრატული კილომეტრის ტოლი ნაწილი სერბეთს, ხოლო 253 კვადრატული კილომეტრი -რუმინეთს ეკუთვნის); პერურაკის წყალსაცავი, რომელიცდრინაზე მდებარეობს და ვლასინას წყალსაცავი.
დემოგრაფია
2011 წლის აღწერის მონაცემებით სერბეთის (კოსოვოს გამოკლებით) საერთო მოსახლეობა 7 186 862 ადამიანის ტოლია; მოსახლეობის სიმჭიდროვე კვადრატულ კილომეტრზე საშუალოდ 92,8 მცხოვრები.[38] აღწერა არ ჩატარებულაკოსოვოში, რომელმაც საკუთარი კვლევა ჩაატარა; კვლევის მიხედვით მისი მოსახლეობა 1 739 825 ადამიანს შეადგენდა[39] სერბებით დასახლებული ჩრდილოეთ კოსოვოს გამოკლებით, რადგანაც ამ ტერიტორიაზე მცხოვრებმა სერბებმა (დაახლოებით 50 000) უარი განაცხადეს აღწერაში მონაწილეობაზე.
ეთნიკური შემადგენლობა (2011)
სერბები
83.3%
უნგრელები
3.5%
ბოშები
2.1%
ბოსნიელები
2%
ხორვატები
0.8%
სლავები
0.7%
სხვა
4.7%
დაუზუსტებელი/უცნობი
3.3%
სერბეთი 1990-იანი წლების დასაწყისიდან მოყოლებული დემოგრაფიულ კრიზისს განიცდის; ამ პერიოდში სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყოველთვის აღემატებოდა შობადობის მაჩვენებელს.[40][41] დადგენილია, რომ 1990-იანებში ქვეყანა დატოვა დაახლოებით 300 000 სერბმა, რომელთა 20 %-ს უმაღლესი განათლება ჰქონდა მიღებული.[42][43] სერბეთს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ხნიერი საზოგადოება ჰყავს (მოსახლეობის საშუალო ასაკი 42,9 წელია);[44] სერბეთში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 76,1 წელია.[45]
90-იანი წლების განმავლობაში სერბეთს ევროპაში ყველაზე მრავალრიცხოვანი ლტოლვილი მოსახლეობა ჰყავდა.[46] ლტოლვილები და იძულებით გადაადგილებული მოსახლეობა ქვეყნის პოპულაციის დაახლოებით 7-7,5 %-ს შეადგენდა -იუგოსლავიის ომების სერიის შემდეგ, დაახლოებით ნახევარი მილიონი ლტოლვილი ქვეყანაში თავშესაფარს ეძებდა (ძირითადად ხორვატიიდან და კოსოსოდან დევნილები; აგრეთვე მცირე რაოდენობა ბოსნია და ჰერცეგოვინადანაც).[47]
სერბები 5 988 150 ადამიანით (კოსოვოს გამოკლებით, ქვეყნის მოსახლეობის 83 %) ქვეყანაში უდიდეს ეთნიკურ ჯგუფს ქმნიან. სერბეთი მიეკუთვნება იმ ევროპულ ქვეყნებს, სადაც ეროვნული უმცირესობების დიდი რაოდენობაა რეგისტრირებული; ხოლო ავტონომიური პროვინციავოევოდინა აღიარებულია თასივი მრავალ-ეთნიკური და მრავალ-კულტურული თვითმყოფადობით.[48][49][50] ეთნიკურ უმცირესობებს შორის უნგრელები 253 899 მოსახლით უდიდეს ეთნიკურ ჯგუფს ქმნიან (მთლიანი მოსახლეობის 3,5 %); მათი ძირითადი ნაწილი ჩრდილოეთ ვოევოდინაშია კონცენტრირებული (მთლიანი ეთნიკური ჯგუფის დაახლოებით 13 %). 2011 წლის აღწერის მონაცემებით ბოშათა მოსახლეობა 147 604-ს შეადგენს, მაგრამ არაოფიციალური შეფასებით, მათი რეალური რაოდენობა დაახლოებით 400 000-500 000-ია.[51]ბოსნიელები კონცენტრირებულნი არიან ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარესანძაკში. სხვა ეთნიკურ უმცირესობებს შორის არიან:ხორვატები,სლოვაკები,ალბანელები,მონტენეგროელები, ვლაშები,რუმინელები,მაკედონელები დაბულგარელები.[52][53]
მოსახლეობის უმრავლესობა, ანუ 59,4 % ცხოვრობს ქალაქგარეთ, ხოლო 16,1 % -ბელგრადში. ბელგრადი ქვეყანაში ერთადერთი ქალაქია, რომელსაც მილიონზე მეტი მოსახლე ჰყავს; ქვეყანაში აგრეთვე ოთხი ქალაქია, სადაც 100 000–ზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს.[54]
განათლება
2011 წლის აღწერის მიხედვით სერბეთის მოსახლეობის 98 %-მა იცის წერა-კითხვა, ხოლო კომპიუტერის მოხმარება 49 %-ს შეუძლია (კომპიუტერის სრულიად 34,2 %-ს ესმის).[55] იგივე აღწერამ აჩვენა, რომ მოსახლეობის 16,2 %-ს მიღებული აქვს უმაღლესი განათლება, 49 %-ს - დამთავრებული აქვს საშუალო სკოლა, 20,7 %-ს - დაწყებით განათლება, ხოლო 13,7 %-ს დაწყებითი განათლება არ აქვს დასრულებული.[56]
ქვეყანაში განათლებას არეგულირებს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. ბავშვები განათლების მიღებას სკოლამდელი აღზრდის სკოლებში, ან დაწყებით სკოლებში იწყებენ. დაწყებით სკოლებში ბავშვები შვიდი წლის ასაკში ირიცხებიან. სავალდებულო განათლება დაწყებითი სკოლის რვა კლასისგან შედგება. მოსწავლეებს საშუალება აქვთ სწავლაგიმნაზიებსა და პროფესიულ სკოლებში კიდევ ოთხი წლის განმავლობაში განარგძონ, ან პროფესიული კუთხით მოემზადონ კიდევ 2-3 წელი. გიმნაზიის ან პროფესიული სასწავლებლის დასრულების შემდეგ, მოსწავლეებს შესაძლებლობა აქვთ უნივერსიტეტში ჩაირიცხონ.[57] დაწყებითი და საშუალო განათლების მიღება სერბეთში ასევე შესაძლებელია ეთნიკური უმცირესობების ენებზე; მათ შორისაა:უნგრული,სლოვაკური,ალბანური,რუმინული,რუსინული,ბულგარული,ბოსნიური დახორვატული ენები. პეტნიკას სამეცნიერო ცენტრი არის მნიშვნელოვანი კლასგარეშე სამეცნიერო განათლებისთვის ინსტიტუტი, რომელიც ორიენტირებულია ნიჭიერი სტუდენტების სწავლებაზე.[58]
სერბეთში ვხვდებით 19 უნივერსიტეტს (ცხრა საჯარო უნივერსიტეტი ჯამში 86 ფაკულტეტით, ხოლო ათი კერძო უნივერსიტეტი 51 ფაკულტეტით).[59] 2018-2019 სასწავლო წელს 19-ივე უნივერსიტეტში 210 480 მოსწავლე ირიცხებოდა (181 310 საჯარო უნივერსიტეტებში და 29 170 კერძო უნივერსიტეტებში), ხოლო 81 „უმაღლეს სკოლაში“ - 47 169 მოსწავლე.[60][61]
სერბეთის მამაკაცთა წყალბურთის ეროვნული ნაკრები მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული ეროვნული გუნდია, რომელსაც მოგებული აქვს 2016 წლის ოლიმპიური ოქროს მედალი, სამი მსოფლიო ჩემპიონატი (2005, 2009 და 2015) და შვიდი ევროპის ჩემპიონატი (2001, 2003, 2006, 2012, 2014, 2016 და 2018).[65]
↑Lux, Gábor; Horváth, Gyula (2017)The Routledge Handbook to Regional Development in Central and Eastern Europe. Taylor & Francis, გვ. 190.
↑Filep, Béla (2016)The Politics of Good Neighbourhood: State, civil society and the enhancement of cultural capital in East Central Europe. Taylor & Francis, გვ. 71.
↑Lux, Gábor; Horváth, Gyula (2017)The Routledge Handbook to Regional Development in Central and Eastern Europe. Taylor & Francis, გვ. 190.
↑Filep, Béla (2016)The Politics of Good Neighbourhood: State, civil society and the enhancement of cultural capital in East Central Europe. Taylor & Francis, გვ. 71.
1 მთლიანადაზიაში, მაგრამ კულტურულ-პოლიტიკური კავშირები აქვსევროპასთან. 2ქვეყნების დიდი ნაწილი აზიაშია. 3აქვს დამოკიდებული და მსგავსი ტერიტორიები ევროპის გარეთ
.svg)
.jpg)
.svg)
.svg)
.svg)
