Platon var sonur aþensku hjónannaAristons ogPeriktíone (eða Potone).[2] Fornar heimildir herma að raunverulegt nafn Platons hafi verið Aristókles en hann hafi fengið gælunafnið Platon í glímuskóla Aristons glímukappa frá Argos af því að hann var svo þrekvaxinn.[3] Fræðimenn greinir á um hvort sagan sé sönn.[4]
Fæðingardagur Platons er ekki þekktur með vissu. Talið er að hann hafi fæðst íAþenu eða á eynni Ægínu[5] annaðhvort 428 f.Kr. eða 427 f.Kr.[6]Díogenes Laertíos rekur ættir föður hans aftur til Kodrosar, konungs í Aþenu, og Melanþosar, konungs á Messínu en þeir röktu ættir sínar aftur tilPóseidons.[7] Langalangafi Periktíone, móður Platons, var Dropídes, bróðirSólons, hins fræga löggjafa Aþeninga.[8] Bróðir hennar varKarmídes en föðurbróðir hennar varKrítías. Þeir tóku þátt í harðstjórn þrjátíumenninganna eftir að aþenska lýðræðið hrundi við lokPelópsskagastríðsins.[9] Platon átti tvo bræður,Adeimantos ogGlákon, og eina systur,Potone. Hún var móðirSpevsipposar sem tók við stjórn Akademíunnar eftir andlát Platons.
Fornar sögur hermdu að Ariston hafi reynt að koma fram vilja sínum við Periktíone en hafi ekki haft erindi sem erfiði. GuðinnApollon á þá að hafa birst honum og sagt honum að láta Periktíone í friði. Ariston á að hafa gert það en Periktíone varð samt þunguð af Platoni.[10]
Ariston virðist hafa látist þegar Platon var enn ungur að árum en dánarár hans er þó óþekkt.[11] Periktíone gekk þá að eigaPýrilampes, móðurbróður sinn.[12] Hann var vinurPeríklesar, leiðtoga lýðræðissinna í Aþenu. Pýrilampes átti soninn Demos úr fyrra hjónabandi. Sá var rómaður fyrir fegurð sína. Periktíone fæddi Pýrilampesi soninn Antífon.
Í samræðum Platons bregður ættingjum hans oft fyrir enda þótt hann komi aldrei fram í þeim sjálfur. Eftir Karmídesi er nefnd samræðanKarmídes og eftir Krítíasi er nefnd samræðanKrítías en Krítías kemur einnig fyrir í samræðunniPrótagórasi. Adeimantos og Glákon eru aðalviðmælendur Sókratesar íRíkinu.
Platon dundaði sér við myndlist og skáldskap þegar hann var ungur. Hann samdi bæði lýrísk ljóð, kórljóð og harmleiki. Hann var í þann mund að leggja fram harmleiki sína í leikritakeppni þegar hann heyrðiSókrates tala fyrir framan Díonýsosarleikhúsið. Þá hætti hann við og brenndi harmleiki sína.[13]
Platon ferðaðist víða, sennilega tilÍtalíu,Sikileyjar,Egyptalands ogKýrenu íNorður-Afríku. Talið er að Platon hafi yfirgefið Aþenu eftir að Sókrates var tekinn af lífi árið399 f.Kr. en hafi snúið aftur um tólf árum síðar. Þá stofnaði hannAkademíuna í lundi helguðum Hekademosi eða Akademosi rétt utan við borgarmörk Aþenu. Þar var starfræktur skóli allt til ársins529 e.Kr. þegarJústiníanus I lét loka skólanum sem hann taldi ógnakristninni.
Platon heimsótti Sikiley að minnsta kosti þrisvar sinnum eftir að hann stofnaði Akademíuna. Meginheimildirnar um þessar ferðir erubréf sem eignuð eru Platoni sjálfum. Óvíst er hvort þau séu ósvikin. Platon lést í Aþenu árið 347 f.Kr., áttræður að aldri.
Þegar ífornöld varð til sú hefð að raða verkum Platons saman í fernur eða fjórleiki.[14]Díogenes Laertíos segir að upphafsmaður þessa hafi veriðÞrasýllos, fræðimaður og stjörnuspekingur við hirðTíberíusar keisara.
Í listanum að neðan eru verk Platons merkt (*) ef ekki er samkomulag almennt meðal fræðimanna um hvort verkið er réttilega eignað Platoni, og (†) ef fræðimenn eru almennt á einu máli um að Platon séekki talinn raunverulegur höfundur þess. Ómerkt verk eru þau sem fræðimenn eru almennt sammála um að séu ósvikin verk Platons.
Fræðimenn vísa einatt til verka Platons meðlatneskum titli, eins og venja er um klassíska höfunda, og eru því latneskir titlar hafðir innan sviga á eftiríslenskum titlum.
Önnur verk hafa varðveist í handritum með verkum Platons og voru eignuð honum í fornöld en voru ekki talin ósvikin af Þrasýllosi. Nútíma fræðimenn eru almennt sammála um að þessi verk séuekki eftir Platon en sum þeirra gætu hafa verið samin af einhverjum innan Akademíunnar. Þau eru:
Nákvæmur ritunartími samræðnanna er ekki þekktur né heldur að hve miklu leyti samræðurnar hafa verið endurskoðaðar en örfá ummerki eru um slíkt.
Lewis Campbell var fyrstur til að beita stílfræðilegum rannsóknum til að sýna aðFræðarinn,Stjórnvitringurinn,Krítías,Tímajos,Fílebos ogLögin væru allar ritaðar á svipuðu skeiði á höfundarferli Platons.[15] Hann sýndi einnig fram á aðRíkið,Fædros,Parmenídes ogÞeætetos tilheyrðu öðru skeiði, og hlytu að vera eldri (ef marka má það semAristóteles segir íStjórnspekinni, aðLögin hefðu verið rituð á eftirRíkinu[16]).
Venja er að skipta höfundaferli Platons í þrennt: elstu samræðurnar, miðsamræðurnar og yngstu samræðurnar.
Í elstu samræðunum er Sókrates aðalpersónan og eru þessar samræður taldar gefa réttasta mynd af hinum sögulega Sókratesi af öllum samræðum Platons. Þær eru því oft nefndar sókratískar samræður. Í flestum þeirra leitar Sókrates skilgreininga á siðferðilegu hugtaki (vináttu, hugrekki, hófstillingu, guðrækni) í samræðu við einhvern vina sinna eða annan viðmælanda, sem er talinn vita eitthvað um umræðuefnið. Yfirleitt kemur í ljós að skilgreiningar þær sem lagðar eru til eru ófullnægjandi og að viðmælandinn viti ekki hvað það sem um ræðir er. Oftast lýkur samræðunum án þess að skýr niðurstaða hafi fengist. Í þessum hópi eru oftast taldar vera samræðurnar:
Evþýdemos
Evþýfrón
Hippías meiri
Hippías minni
Jón
Karmídes
Kríton
Lakkes
Lýsis
Málsvörn Sókratesar
Menexenos
Eftirfarandi samræður eru gjarnan taldar vera á mörkum elsta skeiðsins og miðskeiðsins:
Í yngstu samræðunum frá elsta skeiðinu er Sókrates oft farinn að svara sjálfur spurningum sem hann spyr og halda fram ýmsum hugmyndum og kenningum. Venjan er að telja þessar hugmyndir tilheyra Platoni sjálfum.[17] Í miðsamræðunum verður afar áberandi hin svonefndafrummyndakenning ásamt hugmyndum um ódauðleika sálarinnar.Fædon,Samdrykkjan ogRíkið eru taldar mikilvægastar þessara samræðna en í þessum hópi eru:
ÍParmenídesi er sett fram gagnrýni á frummyndakenninguna. Í flestum af yngstu samræðunum er frummyndakenningunni ekki haldið fram. Sókrates er sjaldnast í aðalhlutverki og í einni samræðu er hann ekki einu sinni viðstaddur, þ.e. íLögunum. Í þessum hópi eru m.a.:
Hefð er fyrir því að vísa til verka Platons með blaðsíðutali úr heildarútgáfuHenricusar Stephanusar (Henri Etienne) á verkum Platons sem kom út íGenfárið1578. Blaðsíðutal þessarar útgáfu er venjulega haft á spássíu textans í öllum nútíma útgáfum og þýðingum á honum. Um þetta má lesa nánar í grein umblaðsíðutal Stephanusar.
Frægasta kenning Platons erfrummyndakenningin.[18] Platon taldi efnisheiminn vera lélega eftirlíkingu af óbreytanlegum óhlutbundnum frummyndum sem eru utan tíma og rúms og verða ekki skynjaðar með skynfærum en sem mögulegt er að kanna og skilja með hugsun. Frummyndirnar gegna fjórþættu hlutverki: frumspekilegu, þekkingarfræðilegu, merkingarfræðilegu og siðfræðilegu. Þær eru raunverulegar og stöðugar verundir, ólíkt efnisheiminum sem er sífelltverðandi oger aldrei neitt. Af því að þæreru í orðsins fylltsu merkingu eru þær viðföngþekkingar en efnisheimurinn er einungis viðfang brigðulla skoðana. Frummyndirnar eru einnig merkingarmiðhugtaka og gegna þannigmerkingarfræðilegu hlutverki í heimspeki Platons. Að lokum gegna þærsiðfræðilegu hlutverki en meðal frummyndanna ríkir stigskipting og efst trónir frummynd hins góða. sem allir góðir hlutir líkjast eða eiga hlutdeild í. Frummyndakenningin kemur fyrir í nokkrum samræðum, m.a.Fædoni,Ríkinu,Samdrykkjunni,Parmenídesi ogTímajosi
Hin svonefnda upprifjunarkenning, sem er sett fram í samræðunniMenoni, er nátengd frummyndakenningunni. Kenningin kveður á um að allt nám sé upprifjun sálarinnar á meðfæddri þekkingu á frummyndunum.[19] Í sömu samræðu gerir Platon ráð fyrir að þekking sé sönn rökstudd skoðun. Þessi hugmynd hefur verið afar áhrifamikil í nútímaheimspeki en hefur verið afar umdeild á síðari hluta tuttugustu aldar vegna gagnrýni bandaríska heimspekingsinsEdmunds Gettier á henni (hinn svonefndi Gettier-vandi). Í samræðunniÞeætetosi sem er yngra rit enMenon og fjallar um skilgreiningu á þekkingu virðist þó sem hugmyndinni um að þekking sé sönn rökstudd skoðun sé á endanum hafnað sem ófullnægjandi greinargerð (samræðunni lýkur án þess að skýr niðurstaða hafi fengist).
Frummyndakenningin gegndi meðal annars hlutverki siðfræðikenningar en kenningin varð ekki til fyrr en á miðjum ferli Platons. En siðfræði hafði lengi verið Platoni hugleikin. Í elstu samræðunum gælir Platon við þá hugmynd Sókratesar að dygð sé þekking.[20] Í samræðunumPrótagórasi ogLakkesi reifar Platon hugmyndir sem hafa verið nefndar kenningin um einingu dygðanna.[21] Kenningin kveður á um að dygðirnar séu allar í reynd ein og sama dygðin, nefnilega þekking eða kunnátta af ákveðnu tagi. Birtingarmyndir dygðarinnar eru á hinn bóginn margvíslegar eftir því hvernig aðstæðum er háttað. Þessar ólíku birtingarmyndir dygðarinnar heita hver sínu nafni: hófsemi, hugrekki og þar fram eftir götunum. Önnur túlkun á kenningunni kveður á um að dygðirnar séu aðskildar en hafi maður eina, þá hefur maður aðra, því þekking eða kunnátta er bæði nauðsynleg og nægjanleg forsenda dygðar: sá dygðugi — til dæmis sá hugrakki — verður að búa yfir þekkingu en sá sem býr yfir þekkingu uppfyllir öll skilyrði þess að vera dygðugur — til dæmis hófsamur.[22]
Réttlæti er dygð en ranglæti er ekki aðeins löstur, heldur „sjúkdómur sálarinnar“.[23] Ranglæti er hinum rangláta sjálfum skaðlegt og af þeim sökum er verra að vera ranglátur en að vera beittur ranglæti af öðrum. Hugmyndin kom fyrst fram í samræðunniGorgíasi en íRíkinu setur Platon fram kenningu um réttlæti sem heilbrigt sálarástand.[24]
Platon taldi að sálin væri ódauðleg og endurfæddist í nýjan líkama að lífinu loknu.[25] Hugmyndin um endurfæðingu sálarinnar tengist meðal annars upprifjunarkenningu Platons um sálina sem rædd er íMenoni. ÍFædoni er ódauðleiki sálarinnar til umræðu. Þar er líkamanum meðal annars lýst sem fangelsi sálarinnar. Platon hafði einnig kenningu um þrískiptingu sálarinnar, sem hann setti fram íRíkinu og notaði þar m.a. til að útskýra breyskleika.[26] Þessir þrír hlutar sálarinnar voru skynsemi, löngun og skap. Það er eðli skynseminnar að sækjast eftirsannleika og þekkingu og henni er líka eðlislægt að stjórna. Skapið leitar eftir viðurkenningu og er því er eðlilegt að styðja skynsemina en löngunin leitar eftir ánægju, einkum í formi matar, drykkjar og kynlífs en sækist einnig eftir peningum.[27] Hugmyndina um þrískiptingu sálarinnar er ekki að finna íFædoni ogMenoni þar sem sálin virðist vera lögð að jöfnu við það sem Platon kallar íRíkinu skynsemishluta sálarinnar. ÍFædoni virðist á hinn bóginn margt af því sem gjarnan er talið til sálarlíf mannsins eignað líkamanum, þ.á m. lystin í mat, drykk og kynlíf.[28]
Platon setti fram eina fyrstu útgáfu afsamfélagssáttmálakenningu í vestrænni heimspeki í ritinuKrítoni.[29] Samfélagssáttmálakenningar um undirstöður ríkisvalds urðu áhrifamiklar ínýaldarheimspeki hjá höfundum eins ogThomasi Hobbes,John Locke ogJean-Jacques Rousseau. En þekktastastjórnspekikenning Platons er hugsjón hans um fyrirmyndarríkið sem sett er fram íRíkinu.[30] Platon hafði litla trú álýðræði. Hann taldi að rétt eins sérfræðingar ættu að ráða í þeim málum sem þeir hafa sérfræðiþekkingu á rétt eins og skynsemin ætti að ríkja yfir skapi og löngunum ættu heimspekingar að ráða yfir ríkinu. Meðal heimspekinganna eru bæði konur og karlar sem eiga að baki langt nám í heimspeki og öðrum greinum, sem eru eignalaus og hafa enga eiginhagsmuni. Seinna snerist Platoni hugur og íStjórnvitringnum ogLögunum kemur fram önnur sýn á stjórnmál. Þar virðist Platon hafa öðlast aðeins meiri trú á lýðræði og virðist telja hana illskásta kostinn, ekki síst vegna þess að þótt góður og upplýstur einvaldur væri betri stjórnandi væri allt of mikil hætta á að sitja uppi með slæman einvald.
Kenningar Platons um ástina hafa orðið gríðarlega áhrifamiklar og er hugtakiðplatonsk ást gjarnan notuð um andleg ástarsambönd tveggja einstaklinga. Hugmyndir Platons sjálfs voru þó örlítið frábrugðnar nútímaskilningi hugtaksins. Platon fjallar um ástina einkum í samræðunumSamdrykkjunni ogFædrosi.[31] ÍSamdrykkjunni er ástin eða öllu heldur guðinnEros megin umræðuefnið en hjáForngrikkjum fól hugtakið ást eðaeros einkum í sér losta og þrá. Þátttakendur í samdrykkjunni skiptast á að lofa guðinn Eros en þegar röðin er komin að Sókratesi endursegir hann það sem hann kveðst hafa lært af Díótímu, viturri konu frá Mantíneu. Í endursögninni kemur fram að viðfang ástarinnar er hið góða, hið fagra og ódauðleikinn. Fyrst lærir maður að sjá fegurðina í einstökum hlutum eða í einstaklingum, svo í mörgum hlutum. Þá lærir maður að sjá fegurðina í fögrum lifnaðarháttum og síðan fegurðina í vísindum. Að lokum lærir maður að elska fegurðina sjálfa sem er öllum fögrum hlutum sameiginleg. Hún er ekki skynjanleg heldur skiljanleg, enda er húnfrummynd.[32]
ÍFædrosi er ástin sögð vera guðdómleg vitfirring sem kemur yfir mann þegar hann sér fagran hlut og fegurðin sjálf rifjast upp fyrir honum en sálin man eftir fyrri kynnum sínum við fegurðina frá því fyrir jarðlífið.[33]
Íbréfum sínum hafnar Platon því að honum megi eigna kenningar í ritum sínum. Hann segir að kenningar þær sem koma fram í samræðunum tilheyri „Sókratesi ungum á ný“. Í fornum heimildum er þess getið að Platon hafi haft kenningar sem hann skrifaði ekki um í samræðum sínum. Það á meðal er nemandi Platons,Aristóteles, sem segir íEðlisfræðinni (209b): „Það má til sanns vegar færa að greinargerðin sem hann [þ.e. Platon] gefur þar [þ.e. íTímajosi] um þátttakendurna er frábrugðin því sem hann segir í hinum svonefnduórituðu kenningum (ἄγραφα δόγματα).“ Orðinἄγραφα δόγματα þýða bókstaflegaóritaðar kenningar. Sumir telja að þær hafi innihaldið merkustu frumspekikenningar Platons sem hann ræddi einungis við nána vini og samstarfsmenn íAkademíunni.
Ástæða þess að Platon hélt sumum kenningum sínum leyndum kann að vera sú sem rædd er í samræðunniFædrosi (276C) þar sem Platon gagnrýnir ritverk almennt og segir þau vera dauðan bókstaf, sem er m.a. ófær um að leiðrétta misskilning. Í sjöunda bréfinu segir Platon einnig að alvarlegir menn sem fjalla um mikilvæg mál gæti þess vandlega að skrifa ekkert um þau (344C).
Sagan segir að Platon hafi eitt sinn fjallað um óritaðar kenningar sínar í fyrirlestri opnum almenningi sem hann nefndiUm hið góða (Περὶ τἀγαθοῦ), þar sem hann hélt því fram að hið góða (τὸ ἀγαθόν) og hið eina (τὸ ἕν), undirstöðulögmál tilverunnar, væru eitt og hið sama. Ýmsar heimildir greina frá fyrirlestrinum. Þar á meðalAristoxenos sem lýsir honum þannig: „Menn komu í von um að læra eitthvað um það sem þeir telja mannleg gæði, svo sem auð, heilsu, hreysti og hamingjuna. En þeir urðu furðu lostnir, býst ég við, þegar stærðfræðisannanirnar hófust, með tölum og rúmfræðilíkönum og stjörnufræði og að lokum með yfirlýsingunni Hið góða er Hið eina. Sumir gerðu því lítið úr fyrirlestrinum en aðrir höfnuðu kenningunni.“Simplikkíos vitnar íAlexander frá Afródisías sem segir að „samkvæmt því sem Platon sagði er undirstaða alls, þ.á m. frummyndanna sjálfra, Hið eina og óákveðin tvennd (ἡ ἀόριστος δυάς), sem hann nefndi Hið stóra og Hið smáa (τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν) [...] um þetta má einnig fræðast hjáSpevsipposi ogXenokratesi og hinum sem voru viðstaddir fyrirlestur Platons um hið góða.“ Þetta kemur heim og saman við það sem Aristóteles segir íFrumspekinni (987b og 988a).
Platon er einn áhrifamesti hugsuður sögunnar.[34]Alfred North Whitehead komst svo að orði að öll saga heimspekinnar væri einungis röð neðanmálsgreina við Platon. Whitehead átti ekki við að heimspekingar síðari tíma hefðu ekkert mikilsvert haft fram að færa, heldur að þeir hafi í meginatriðum gert það innan þess ramma sem Platon setti heimspekinni. Kenningar Platons hafa í gegnum tíðina bæði verið samþykktar og þeim hefur verið hafnað en meira að segja andmælendur Platons hafa fengist við sömu spurningar og Platon spurði.
Heimspeki Platons er oft borin saman við heimspekiAristótelesar, nemanda hans. Ámiðöldum voru rit Aristótelesar þekktari í Vestur-Evrópu og áhrif hans urðu töluvert meiri en áhrif Platons.[35] Ískólaspekinni var Aristóteles einfaldlega nefndur „heimspekingurinn“. Aftur á móti voru rit Platons ætíð þekkt og lesin íBýsansríkinu.
Skólaspekingar miðalda höfðu ekki aðgang að ritum Platons (nema í mjög litlum mæli) og kunnu ekkiforngrísku. Handrit með samræðum Platons fóru fyrst að berast vestur fráKonstantínópel um einni öld áður en borgin féll í hendur aröbum árið1453.Georgíos Pleþon Gemistos hafði þau með sér tilÍtalíu. Áður höfðu fræðimenn í Vestur-Evrópu einungis þekkt latneskar þýðingar af stuttum köflum úr samræðum Platons og seinna latneskar þýðingar á arabískum þýðingum af ritum Platons. Arabískir fræðimenn sem varðveittu ritin sömdu einnig fjöldamörg skýringarrit við texta bæði Platons og Aristótelesar. Þeirra á meðal voruAl-Farabi,Avicenna ogAverroes.
Þekking á platonskri heimspeki náði fyrst útbreiðslu í Vestur-Evrópu áendurreisnartímanum. Margir af helstu hugsuðum og vísindamönnum þessa tíma brutust undan áhrifum skólaspekinnar og töldu platonska heimspeki forsendu framfara í listum og vísindum.
Vestrænir heimspekingar hafa æ síðan þegið innblástur úr verkum Platons. Áhrifa hans gætir ekki síður ístærðfræði og vísindum.Albert Einstein byggði á hugmyndum Platons um óbeytanlegan veruleika sem undirliggur sífelldum breytingum í heimi sýndarinnar þegar hann andmælti þeirri líkindafræðilegu mynd af heiminum semNiels Bohr dró upp í túlkun sinni áskammtafræðinni. Aðrir hugsuðir hafa gert uppreisnir gegn hugmyndum Platons.Friedrich Nietzsche réðst til að mynda á siðfræði og stjórnspekikenningar Platons. Stjórnspekikenningar Platons sættu einnig árásum fráKarl Popper sem hélt því fram í riti sínuOpna samfélagið og óvinir þess (e.The Open Society and Its Enemies) (1945) að stjórnspeki Platons íRíkinu væri dæmigerð alræðishugmyndafræði. OgMartin Heidegger andmælti hugmyndum Platons umveruna.
↑Díogenes Laertíos, III.1. Um ævi og störf Platons, sjá m.a. Geir Þ. Þórarinsson,„Hver var Platon?“Geymt 8 janúar 2006 íWayback Machine,Vísindavefurinn 31.8.2005. (Skoðað 7.8.2007); Thomas Brickhouse og Nicholas D. Smith,„Plato (c. 427-347 B.C.E): 1. Biography“,The Internet Encyclopedia of Philosophy (2006) (Skoðað 8.8.2007).
↑Díogenes Laertíos, III.4. Gríska orðið πλάτυς (platys) þýðir „breiður“.
↑Annas (2003): 12 dregur söguna í efa. Um nafn Platons, sjá Notopoulos (1939): 135-145.
↑Samkvæmt sumum heimildum fæddist hann árið 429 f.Kr. en ósennilegt er að það sé rétt. Sjá Geir Þ. Þórarinsson,„Hver var Platon?“Geymt 8 janúar 2006 íWayback Machine,Vísindavefurinn 31.8.2005. (Skoðað 7.8.2007).
