Maður (fræðiheiti:Homo sapiens „hinn vitiborni maður“) er algengasta og útbreiddasta tegundfremdardýra á jörðinni. Helstu einkenni manna eru að þeir ganga uppréttir á tveimur fótum og þeir eru með afarþróaðan og flókinnheila sem hefur gert þeim kleift að þróa flókinverkfæri,tungumál ogmenningu. Vitsmunir og frjálsar hendur hafa leitt til þess að þeir nota fleiri verkfæri, og í meiri mæli, en nokkur önnur þekkt dýrategund. Menn eru sérstaklega leiknir í því að nýta sérsamskiptakerfi til sjálfstjáningar og skoðanaskipta. Menn myndasamfélög ogmannleg tengsl sem einkennast afgildum,venjum ogsiðum. Líkt og önnur fremdardýr eru menn forvitnir að eðlisfari. Forvitni og áhugi mannsins á að skilja og móta umhverfi sitt og skýra náttúrufyrirbæri hafa leitt til þróunarvísinda,heimspeki,trúarbragða og fleiri sviðaþekkingar.
Sumir vísindamenn miða upphaf mannsins við það þegar ættkvíslinHomo kom fram á sjónarsviðið fyrir 2,8 milljón árum, en almennt er heitið „maður“ notað um einu manntegundina sem enn er til,Homo sapiens, sem merkir „vitiborni maðurinn“.Homo sapiens er talinn hafa þróast út fráHomo heidelbergensis fyrir um 300.000 árum einhvers staðar viðHorn Afríku. Hann breiddist síðan þaðan út um heiminn og ruddi öðrum tegundumfrummanna úr vegi. Lengst af ísögu sinni hafa menn veriðveiðimenn og safnarar en íNýsteinaldarbyltingunni, sem hófst íSuðvestur-Asíu fyrir um 13.000 árum tóku menn upplandbúnað ogfasta búsetu. Þegar samfélög manna stækkuðu urðu til flóknari stjórnkerfi ogsiðmenningarsamfélög risu og hnigu. Mannkyni hefur fjölgað stöðugt og fjöldi manna náði 8 milljörðum árið 2022.[1]
Líffræðileg fjölbreytni mannkyns ræðst meðal annars aferfðavísum ogumhverfi. Þótt einstaklingar geti verið mjög ólíkir hvað varðar útlit, líkamsstærð og fleira, eru 99% af erfðavísum manna þeir sömu. Mestu erfðafræðilegu fjölbreytni manna er að finna í Afríku. Menn sýnatvíbreytni og þróakyneinkenni viðkynþroska sem verða grundvöllur flokkunar fólks íkarla ogkonur. Konur geta orðiðóléttar og ganga gegnumtíðahvörf og verðaófrjóar um 50 ára aldur.Fæðingbarna er konum mjög erfið og hættuleg. Börn manna eru algerlegaháð umönnun við fæðingu. Bæði karlar og konur annast börnin að jafnaði, en hefðbundinkynhlutverk eru mjög ólík eftir því hvaða samfélög eiga í hlut og taka auk þess sífelldum breytingum.
Menn erualætur og fá næringu úr mjög fjölbreyttri fæðu úr dýra-, jurta- og svepparíkinu. Allt frá tímumHomo erectus hefur maðurinn getað kveikteld ogmatreitt fæðu sína. Mennirnir eru eina dýrategundin sem kann að kveikja eld, sem matreiðir fæðu sína, klæðir sig og notar ýmsar aðrar tæknilegar aðferðir til að lifa af. Menn geta lifað allt að átta vikur án matar og þrjá til fjóra daga án vatns. Menn eru að mestudagdýr ogsofa að jafnaði sjö til níu tíma á sólarhring.
Allt núlifandi fólk tilheyrirtegundinniHomo sapiens semCarl Linnaeus nefndi svo í bókinniSystema Naturae á 18. öld.[2] Heitið á ættkvíslinni,Homo, er dregið af latneska orðinuhomō sem getur vísað til karla og kvenna.[3] TegundarheitiðHomo sapiens merkir „vitur maður“ (oftast þýtt sem „hinn vitiborni maður“).[4] Í almennu tali á orðið „maður“ aðeins við umHomo sapiens.[5] Vísindamenn eru ekki á eitt sáttir um það hvort skilgreina eigi aðrar manntegundir, einkumneanderdalsmenn, semundirtegundirH. sapiens eða ekki.[6]
Íslenska orðið „maður“ er dregið af fornnorræna orðinumaðr sem kemur af gotneska orðinumanna sem er af óvissum uppruna.[7][8] Líkt og í mörgum öðrum málum getur orðið vísað bæði til tegundarinnar (eins og í samsetningunum „mannkyn“ og „manndráp“) og til karla sérstaklega (eins og í setningunum „maður og kona“ og „maðurinn minn“).[9]
Menn teljast tilmannapa (Hominoidea).[10]Gibbonapar ogórangútanar voru með fyrstu núlifandi tegundunum sem skildu sig fráættleggnum. Á eftir þeim fylgdugórillur og síðastsimpansar. Menn tóku að skilja sig frá simpönsum fyrir 8-4 milljónum ára, seint áMíósen.[11][12][13] Sumir erfðafræðingar hafa stungið upp á þrengra bili fyrir 8-7 milljón árum síðan.[14] Á þeim tíma myndaðistlitningur 2 með samruna tveggja litninga, þannig að menn fengu 23 litninga samanborið við 24 hjá öðrum öpum.[15]
Endurgerð afLucy, fyrstu beinagrind suðurapa sem fannst.
ÆttkvíslinHomo þróaðist út frá ættkvíslsuðurapa (Australopithecus). Elstu steingerðu leifar manna eru um 2,8 milljón ára gamlar (LD 350-1) frá Eþíópíu. Elstu tegundirnar sem lýst hefur verið eruHomo habilis ogHomo rudolfensis sem komu fram á sjónarsviðið fyrir 2,3 milljón árum. Tegundin kemur fram samhliða þróunverkfæra úr steini.[16] TegundinHomo erectus („hinn upprétti maður“) varð til fyrir 2 milljónum ára og var fyrstifrummaðurinn sem flakkaði frá Afríku og dreifðist um Evrasíu.[17]H. erectus var líka fyrsti maðurinn með einkennandilíkamsbyggingu manna.H. sapiens þróaðist fyrir 300.000 árum út frá eldri manntegund sem er kölluð ýmistHomo heidelbergensis eðaHomo rhodesiensis, afkomandaH. erectus í Afríku.H. sapiens breiddist út frá Afríku og lagði smátt og smátt undir sig búsvæði eldri manntegunda.[18][19][20]
ÚtbreiðslaH. sapiens virðist hafa farið fram í minnst tveimur „bylgjum“, fyrst fyrir 130 til 100.000 árum, og síðan fyrir um 70 til 50.000 árum.[21][22] Tegundin nam land á flestum stórum eyjum og meginlöndum og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,[23] Ameríku fyrir um 15.000 árum, og náði fjarlægum eyjum eins ogHawaii,Páskaeyju,Madagaskar,Íslandi ogNýja-Sjálandi milli 300 f.o.t. og 1250 e.o.t.[24][25]
Þróun mannsins var ekki línuleg og fólst meðal annars í blöndun milli frummanna og nútímamanna.[26][27][28] Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun milli tiltölulega aðskildra þróunarlína manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögunni.[29] Þessar rannsóknir benda til þess að erfðaefni frá neanderdalsmönnum sé til staðar í öllum hópum manna utan Afríku og að allt að 6% erfðaefnis nútímamanna sé komið frá frummönnum.[26][30][31]
Þróun mannsins fólst í mörgumformfræðilegum,atferlislegum,þróunarfræðilegum oglífeðlisfræðilegum breytingum sem hafa átt sér stað frá því þróunarlínan greindist frá þróunarlínu simpansa. Einna stærstu breytingarnar fólust í þróun tvífætlingsstöðu, stærri heila og minnitvíbreytni (síbernsku). Innbyrðis tengsl þessara breytinga eru umdeild.[32]
Menn eiga það sameiginlegt með simpönsum að vera meðleifar af hala,botnlanga, sveigjanlega axlarliði, fingur sem grípa ogandstæða þumla.[37] Ef undan eru skilin tvífætlingsstaðan og heilastærðin felst aðalmunurinn á mönnum og simpönsum ílyktarskyni,heyrn ogmeltinguprótína.[38] Þéttleikihársekkja er svipaður hjá mönnum og öðrum öpum, en það eru mestlíkhár sem eru svo þunn að þau eru næstum ósýnileg.[39][40] Menn eru með um það bil 2 milljónirsvitakirtla á öllum líkamanum, miklu fleiri en simpansar sem eru aðallega með svitakirtla í lófum og á iljum.[41]
Meðalhæð kvenna á heimsvísu er talin vera um 159 cm, en meðalhæð karla um 171 cm.[42] Eftir miðjan aldur dregst hæð sumra einstaklinga örlítið saman, en hæðin helst nokkuð stöðug fram ágamals aldur.[43] Í gegnum söguna hafa hópar fólks orðið hærri, líklega vegna betri næringar, heilsu og lífsskilyrða.[44]Meðallíkamsþyngd fullorðinna kvenna er 59 kg, en 77 kg hjá körlum.[45][46] Líkt og margt annað í líkamsbyggingu manna eru bæði hæð og þyngd mjög breytileg milli einstaklinga og ráðast af bæði erfðum og umhverfisaðstæðum.[47][48]
Menn eru færir um aðkasta hlutum miklu hraðar og nákvæmar en önnur dýr.[49] Menn eru líka með hraðskreiðustu langhlaupurum dýraríkisins þótt mörg dýr slái þeim við á styttri vegalengdum.[50][38] Þynnri hár og virkari svitakirtlar draga úr hættu áhitaörmögnun í langhlaupum.[51]
Skýringarmynd sem sýnir hefðbundnakjarnagerð manna, þar á meðal kynlitningana (XX og XY).
Líkt og flest önnur dýr eru menntvílitnaheilkjörnungar. Hverlíkamsfruma er með 23litningapör þar sem hvor litningur í pari er frá öðru foreldri einstaklingsins.Kynfrumurnar hafa aðeins eitt sett litninga sem er blandað úr báðum litningapörum. Af þessum 23 litningapörum eru 22frílitningar og eitt parkynlitninga. Líkt og önnur spendýr eru menn meðXY-kynákvörðun þannig að konur eru að jafnaði með XX og karlar með XY.[52]Gen ogumhverfi hafa áhrif á breytileika í útliti, líkamsbyggingu, mótstöðu gegn vissum sjúkdómum og andlegum hæfileikum. Samspil erfða og umhverfis við mótun tiltekinna einkenna er ekki vel þekkt.[53][54]
Þótt engir tveir einstaklingar (ekki einu sinnieineggja tvíburar) séu erfðafræðilega eins,[55] eru erfðafræðileg líkindi milli manna svo mikil að erfðaefni hvaða tveggja manna sem er er að meðaltali milli 99,5% og 99,9% það sama.[56][57] Þetta gerir það að verkum að menn eru einsleitari en aðrir mannapar, þar á meðal simpansar.[58][59] Þessi litli breytileiki hjá mönnum miðað við önnur dýr bendir til þess aðerfðaþröng hafi átt sér stað áSíð-Pleistósen (fyrir um 100.000 árum), þar sem fjöldi manna hafi minnkað niður í nokkur pör.[60][61]Náttúruval hefur síðan haldið áfram að móta mannkynið og vísbendingar eru umstefnubundið val einhvern tíma á síðustu 15.000 árum.[62]
Erfðamengi mannsins var fyrst kortlagt í heild sinni með raðgreiningu árið 2001[63] og árið 2020 var búið að raðgreina hundruð þúsunda erfðamengja.[64] Árið 2012 hafði verkefniðInternational HapMap Project borið saman erfðamengi 1.184 einstaklinga úr 11 hópum og fundið 1,6 milljón dæmi umeinkirnabreytileika.[65] Mestur breytileiki í erfðamengi manna virðist vera meðal afrískra hópa (allt að 100.000 staðbrigði af 67,3 milljón erfðabrigðum sem Human Genetic Diversity Project fann, eða um 0,15%). Flest erfðabrigði sem finnast annars staðar í heiminum er líka að finna í Afríku, en nokkur fjöldi staðbrigða virðist líka vera til staðar annars staðar, sérstaklega í Eyjaálfu og Ameríku (tugir þúsunda).[66] Flest staðbrigði eru þó sjaldgæf innan sinna svæða, svo mestur erfðabreytileiki milli einstaklinga stafar af erfðabrigðum sem finnast um allan heim.[67] Árið 2010 var talið að menn hefðu um það bil 22.000 gen.[68] Með því að bera samanmtDNA sem aðeins erfist frá móður, hafa erfðafræðingar ályktað að síðasta sameiginlega formóðir alls mannkyns, sem skildierfðamark sitt eftir hjá öllum núlifandi mönnum, hafi verið uppi fyrir um 90.000 til 200.000 árum.[69][70][71]
Miðað við aðrar tegundir er fæðing mjög hættuleg mönnum, og mun meiri hætta á vandamálum og dauða móður og barns.[79] Stærð höfuðs fóstursins er hlutfallslega mun nær stærð mjaðmagrindarinnar en hjá öðrum fremdardýrum.[80] Ástæður þessa eru ekki með öllu ljósar. Oft hefur þetta verið skýrt með því að þróun tvífætlingsstöðu og stækkun heilans hafi valdið þessarifæðingarklemmu, en nýlegar rannsóknir benda til þess að ástæðurnar gætu verið flóknari.[80][81] Þetta leiðir til sársaukafullrar fæðingar sem getur tekið yfir 24 tíma.[82] Líkurnar á vel heppnaðri fæðingu jukust mikið á 20. öld með þróun læknisfræði í auðugri löndum. Í öðrum heimshlutum ernáttúruleg fæðing enn hættuleg og tíðnimæðradauða um 100 sinnum hærri en í þróuðum ríkjum.[83]
Bæði kynin annast börn manna, ólíkt öðrum fremdardýrum þar sem móðirin sér aðallega um ungviðið.[84] Ungabörn eruháð umönnun við fæðingu. Þau vaxa í nokkur ár og verða venjulegakynþroska 15 til 17 ára gömul.[85][86][87] Ævi manna er gjarnan skipt í nokkur æviskeið. Algengt er að tala umungabörn,börn,unglinga,fullorðið fólk ogaldraða.[88] Lengd þessara æviskeiða er breytileg eftir menningarsvæðum og tímabilum, en markast meðal annars af vaxtarkipp á kynþroskaskeiðinu skömmu áður en einstaklingur verður fullvaxta.[89] Konur ganga gegnumtíðahvörf og verðaófrjóar um 50 ára aldur.[90] Stungið hefur verið upp á því að tíðahvörfin auki möguleika kvenna á að eignast afkomendur með því að gefa þeim tækifæri til að einbeita sér að þeim börnum sem fyrir eru, og síðan þeirra börnum (ömmutilgátan), fremur en halda áfram að eiga börn fram á gamals aldur.[91][92]
Ævilengd hvers einstaklings ræðst af tveimur meginþáttum: erfðum og lífstíl.[93] Af ýmsum ástæðum, meðal annars líffræðilegum, lifa konur að jafnaði fjórum árum lengur en karlar.[94] Árið 2018 voru lífslíkur stúlkna við fæðingu áætlaðar 74,9 ár á heimsvísu, samanborið við 70,4 ár hjá drengjum.[95][96] Mikill munur er á lífslíkum eftir landsvæðum sem fer að mestu saman við efnahagsþróun. Lífslíkur stúlkna í Hong Kong eru þannig til dæmis 87,6 ár og drengja 81,8 ár, meðan í Mið-Afríkulýðveldinu eru lífslíkur stúlkna aðeins 55,0 ár og drengja 50,6 ár.[97][98] Almennt eykst hlutfall aldraðra í þróuðum ríkjum, þar sem miðaldur er í kringum 40 ár. Í þróunarríkjum er miðaldur milli 15 og 20 ár. Í Evrópu er til dæmis einn af hverjum fjórum 60 ára og eldri, meðan þetta hlutfall er aðeins einn af tuttugu í Afríku.[99] Fjölditíræðra (fólks sem náð hefur 100 ára aldri) í heiminum var talinn standa í 210.000 árið 2002, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum.[100]
Tókýó er stærstastórborgarsvæði heims.Jörðin séð úr geimnum 2016, þar sem umfang mannabyggðar sést á ljósmagni.
Fyrstu bústaðir manna voru reistir í námunda viðvatn og aðrar náttúruauðlindir sem þeir gátu nýtt sér til viðurværis, eins ogveiðidýr ogræktarland fyrirjarðrækt oghúsdýr.[101] Nútímamenn hafa þróað mikla getu til að breytabúsvæðum sínum sér í hag með tækni, eins ogáveitum,borgarskipulagi,byggingartækni,skógeyðingu ogeyðimerkurmyndun.[102]Mannabyggð er áfram viðkvæm fyrirnáttúruhamförum, sérstaklega ef hún er staðsett á hættusvæðum og þar sem byggingar eru af litlum gæðum vegnafátæktar.[103] Hópamyndun og markviss breyting búsvæða hafa meðal annars þau markmið að veita vörn, safna saman þægindum og auðlegð, auka við fæðuframboð, bætafagurfræði, auka þekkingu og efla vöruskipti.[104]
Menn hafa miklaaðlögunarhæfni, þrátt fyrir að hafa lítið þol gagnvart ýmsum aðstæðum óstuddir af tækni.[105] Með nýsköpun hafa menn aðlagað þolmörk sín að alls konar hitastigi, rakastigi, og hæð.[105] Afleiðingin er sú að menn hafa dreifst um alla Jörðina og finnast nær alls staðar, fráhitabeltisregnskógum aðeyðimörkum að köldumpólsvæðum ogmenguðum iðnaðarborgum. Flestar aðrar dýrategundir eru bundnar við nokkur landfræðileg svæði vegna takmarkaðrar aðlögunarhæfni.[106]Mannkynið dreifist samt ekki jafnt um yfirborðJarðar, þar sem þéttleiki byggðar er breytilegur frá einu svæði til annars og stór svæði eru nær óbyggð, eins ogSuðurskautslandið og hafsvæðin.[105][107] Flest fólk (61%) lifir í Asíu; aðrir lifa í Ameríku (14%), Afríku (14%), Evrópu (11%) og Eyjaálfu (0.5%).[108]
Á síðustu öld hefur mönnum tekist að kanna jaðarsvæði eins og Suðurskautslandið,hafdjúpin oggeiminn.[109] Mannabyggð á þessum erfiðu svæðum er mjög takmarkandi og dýr, oftast tímabundin og sett upp í vísindalegum eða hernaðarlegum tilgangi, eða fyrir ábatasaman iðnað.[109] Menn hafa heimsóttTunglið og kannað aðra hnetti með manngerðum sjálfstýrðumgeimförum.[110][111][112] Frá aldamótunum 2000 hefur verið stöðug mannabyggð í geimnum, íAlþjóðlegu geimstöðinni.[113]
Áætlað er að fjöldi manna þegar landbúnaður kom fram á sjónarsviðið um 10.000 f.o.t. hafi verið milli 1 milljón og 15 milljónir.[114][115] Milli 50 og 60 milljónir manna bjuggu íRómaveldi á 4. öld.[116]Kýlapest, sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 6. öld, minnkaði mannfjöldann um helming, og íSvartadauða létust 75-200 milljónir íEvrasíu ogNorður-Afríku.[117] Talið er að mannfjöldinn hafi náð 1 milljarði árið 1800. Síðan þá hefur hann aukist með veldisvexti. Hann náði 2 milljörðum árið 1930 og þremur árið 1960, fjórum árið 1975, fimm árið 1987 og sex milljörðum árið 1999.[118] Mannfjöldinn fór yfir 7 milljarða árið 2011 og náði 8 milljörðum að talið er 15. nóvember 2022.[119] Samanlagðurlífmassi kolefnis alls fólks á Jörðinni árið 2018 var áætlaður 60 milljón tonn, um tíu sinnum meiri en lífmassi allra villtra spendýra.[120]
Árið 2018 bjuggu 4,2 milljarðar manna (55%) í þéttbýli, miðað við 751 milljón árið 1950.[121] Þéttbýlustu svæðin er að finna í Norður-Ameríku (82%), Suður-Ameríku (81%), Evrópu (74%) og Eyjaálfu (68%), en um 90% af dreifbýlisbúum heims búa í Afriku og Asíu.[121] Líf í borgum felur í sér ýmis konar áskoranir eins og mengun og glæpi,[122] sérstaklega í miðborgum ogfátækrahverfum. Áætlað er að bæði heildarmannfjöldinn og hlutfall íbúa í þéttbýli muni aukast mikið á næstu áratugum.[123] Menn hafa mjög mikilumhverfisáhrif. Þeir erutopprándýr og eru sjaldan fæða annarra rándýra.[124]Mannfjöldaþróun,iðnvæðing,landbúnaður,ofneysla og brennslajarðefniseldsneytis hafa leitt tilumhverfisspjalla sem hafa meðal annars drifið áfram yfirstandandifjöldaútdauða annarra lífvera.[125][126] Menn eru meginástæða núverandiloftslagsbreytinga[127] sem gætu hraðaðHólósenútdauðanum.[128][125]
↑Spamer EE (29. janúar 1999). „Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758“.Proceedings of the Academy of Natural Sciences.149 (1):109–14.JSTOR4065043.
↑Porkorny (1959) s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23. september 2008.„Homo“.Dictionary.com.Afrit af uppruna á 27. september 2008.
↑Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, og fleiri (Mars 2016). „Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe“.Current Biology.26 (6):827–33.doi:10.1016/j.cub.2016.01.037.hdl:2440/114930.PMID26853362.S2CID140098861.
↑Sandel AA (september 2013). „Brief communication: Hair density and body mass in mammals and the evolution of human hairlessness“.American Journal of Physical Anthropology.152 (1):145–50.doi:10.1002/ajpa.22333.hdl:2027.42/99654.PMID23900811.
↑Bogin B, Rios L (september 2003). „Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins“.Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology.136 (1):71–84.doi:10.1016/S1095-6433(02)00294-5.PMID14527631.
↑„Human weight“. Articleworld.org.Afrit af uppruna á 8. desember 2011. Sótt 10. desember 2011.
↑Schlessingerman A (2003).„Mass Of An Adult“. The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays.Afrit af uppruna á 1 janúar 2018. Sótt 31. desember 2017.
↑Lombardo MP, Deaner RO (mars 2018). „Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans“.The Quarterly Review of Biology (enska).93 (1):1–16.doi:10.1086/696721.ISSN0033-5770.S2CID90757192.
↑Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, og fleiri (janúar 2021). „Differences between germline genomes of monozygotic twins“.Nature Genetics.53 (1):27–34.doi:10.1038/s41588-020-00755-1.PMID33414551.S2CID230986741.
↑„Genetic – Understanding Human Genetic Variation“.Human Genetic Variation. National Institute of Health (NIH). Afrit afupprunalegu geymt þann 25 ágúst 2013. Sótt 13. desember 2013. „Between any two humans, the amount of genetic variation—biochemical individuality—is about 0.1%.“
↑Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, og fleiri (mars 2020).„Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes“.Science.367 (6484): eaay5012.doi:10.1126/science.aay5012.PMC7115999.PMID32193295. "Populations in central and southern Africa, the Americas, and Oceania each harbor tens to hundreds of thousands ofprivate, common genetic variants. Most of these variants arose as new mutations rather than through archaic introgression, except in Oceanian populations, where many private variants derive from Denisovan admixture."
↑Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD (febrúar 2018). „The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application“.American Journal of Obstetrics and Gynecology.218 (2S):S619 –S629.doi:10.1016/j.ajog.2017.12.010.PMID29422204.S2CID46810955.
↑Khor GL (desember 2003). „Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia“.Nepal Medical College Journal.5 (2):113–22.PMID15024783.
↑Rosenberg KR (1992). „The evolution of modern human childbirth“.American Journal of Physical Anthropology (enska).35 (S15):89–124.doi:10.1002/ajpa.1330350605.ISSN1096-8644.
12Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P (janúar 2020). „Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma“.American Journal of Obstetrics and Gynecology.222 (1):3–16.doi:10.1016/j.ajog.2019.06.043.PMID31251927.S2CID195761874.
↑Barras C (22. desember 2016). „The real reasons why childbirth is so painful and dangerous“. BBC.
↑Kantrowitz B (2 júlí 2007).„What Kills One Woman Every Minute of Every Day?“.Newsweek. Afrit afupprunalegu geymt þann 28 júní 2007. „A woman dies in childbirth every minute, most often due to uncontrolled bleeding and infection, with the world's poorest women most vulnerable. The lifetime risk is 1 in 16 in sub-Saharan Africa, compared to 1 in 2,800 in developed countries.“
↑Rush D (júlí 2000). „Nutrition and maternal mortality in the developing world“.The American Journal of Clinical Nutrition.72 (1 Suppl):212S –240S.doi:10.1093/ajcn/72.1.212S.PMID10871588.
↑Schuiling KD, Likis FE (2016).Women's Gynecologic Health.Jones & Bartlett Learning. bls.22.ISBN978-1-284-12501-6. „The changes that occur during puberty usually happen in an ordered sequence, beginning with thelarche (breast development) at around age 10 or 11, followed by adrenarche (growth of pubic hair due to androgen stimulation), peak height velocity, and finally menarche (the onset of menses), which usually occurs around age 12 or 13.“
↑Phillips DC (2014).Encyclopedia of Educational Theory and Philosophy.Sage Publications. bls.18–19.ISBN978-1-4833-6475-9. „On average, the onset of puberty is about 18 months earlier for girls (usually starting around the age of 10 or 11 and lasting until they are 15 to 17) than for boys (who usually begin puberty at about the age of 11 to 12 and complete it by the age of 16 to 17, on average).“
↑Mintz S (1993). „Life stages“.Encyclopedia of American Social History.3:7–33.
12Stokstad E (5. mai 2019).„Landmark analysis documents the alarming global decline of nature“.Science (enska).AAAS. Sótt 9. maí 2021. „For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)“
.jpg)
.jpg)
.jpg)
