Kasakstan var í upphafi nokkurs konar stórveldi hirðingja. Orðiðkasak (kk: Қазақ,ru: Казах) sem merkir „frjáls maður“ eða „hirðingi“ á rætur að rekja tiltyrknesku (sbr. einnig orðiðkósakki, sem er af sömu rót). Orðiðstan merkir „(föður)land“. Nafn landsins gæti því þýtt „hirðingjaland“.
Árið 500 f.Kr. bjugguSakar í Suður-Kasakstan. Sakar voru hirðingjar sem ríktu á svæðum fráAltaífjöllum tilÚkraínu. Þó svo að Sakar væru herskáir, urðu þeir að lúta í lægra haldi fyrirAlexander mikla. Í grafhýsi rétt utan við Almaty fundust frægar fornleifar, sem nefndar hafa verið „gullni maðurinn“. Þessi „gullni maður“ er sakneskur stríðsmaður í gylltum einkennisbúningi og þykir merkilegur gripur í Kasakstan, sem og í allri Mið-Asíu.
Árið 200 f.Kr. bjugguHúnar og Tyrkir íMongólíu eða Norður-Kína.
Frá 550 til 750 e.Kr. var Suður-Kasakstan undir stjórnKöktyrkneska ríkisins (Blátyrkneska ríkisins).
Á10. öld sóttu Tyrkir inn í Suður-Kasakstan ogTúrkistan og náðu valdi yfir Silkiveginum. Við það féll Samanídaríkið en menning þess hélt þó enn um sinn velli innanTyrkjaveldis.[1]
Djengis Khan ogheimsveldi Mongólíu lögðu undir sig Kasakstan og Mið-Asíu með stærstaher heims á þeim tíma. Í hernum voru yfir 150.000 hermenn. Rétt eftir að Djengis Khan lést var heimsveldinu skipt á milli sona hans og Kasakstan varð hluti af ríkiChaghatais.
Forfeður Kasaka voruMongólar ogÚsbekar. Á16. öld yfirtóku Kasakar mongólska hirð í Norður-Kasakstan sem hétGullhirðin. Kasakar sameinuðust í þrjár hirðir. Þessar hirðir voru Miklahirðin í Suður-Kasakstan, Miðhirðin í Mið- og Norðaustur-Kasakstan, og Litlahirðin í Vestur-Kasakstan. Yfir hverri hirð voru þrírkanar. Titlar þeirra voruaxíal,bi, ogbatýr.
Árin1690 til1720 voru tímar stóráfalla í Kasakstan.Ojradar frá Mongóliu sögðu Kasakstan, þ.e. hirðunum þremur, stríð á hendur. Hirðirnar þrjár gátu ekki varist þeim þannig að Kasakar tóku þann kost að biðja um aðstoð frá Rússlandi.
Á tímum rússneskakeisaradæmisins var sífellt verið að stækka ríki þess og yfirtaka önnur landsvæði. Þegar Ojradar réðust inn í Kasakstan, átti þjóðin, eins og áður sagði, engan kost annan en að leita til Rússlands um vernd fyrir þeim. Hirðirnar þrjár hétu Rússlandi hollustu sína árið1731. Rússar innlimuðu svo Kasakstan eftir að þeir höfðu yfirbugað Ojrada árið1742. En að því kom að hirðirnar þrjár vildu ekki lengur vera hluti af Rússlandi og varð þá mikil uppreisn í Kasakstan. Um milljón Kasaka var drepin í þessari uppreisn sem lauk með því að Rússar héldu yfirráðum sínum í landinu.
Árið1861 sendi Rússland landflótta fólk til Kasakstans.Taras Sjevtsjenko, úkraínskur listamaður og rithöfundur sem vildi frelsa Úkraínu, var á meðal þeirra. Meðan áfyrri heimsstyrjöldinni stóð var óöld í Kasakstan. Fleiri uppreisnir urðu, um 150.000 manns létu lífið og um 200.000 flúðu til Kína.
Árið1917, rétt eftir að Rússar yfirtóku Kasakstan, stofnaðiAlasj Órda flokk sem hétÞjóðernissinnaflokkur Kasakstans og hugðist frelsa Kasakstan á ný. Borgarastyrjöldin í Kasakstan var hörmuleg fyrir Kasaka. Með tíð og tíma ákvað Alasj Órda að ganga í lið meðStalín og bolsévíkum í Rússlandi. Þegar Kommúnistaflokkur Kasakstans (CPK) náði yfirráðum yfir Kasakstan, eftir að borgarastyrjöldinni lauk, voru Alasj Órda og allir í Þjóðernissinnaflokki Kasakstans myrtir að fyrirskipan Stalíns og Kommúnistaflokks Kasakstans. Margt fólk í Kasakstan var myrt í stjórnartíð Stalíns. Margir aðrir flúðu til Kína og Mongólíu. Kasakstan varð Sovétlýðveldi árið1936.
Minnismerki í Astönu til að heiðra fólk sem var myrt í vinnubúðum í Kasakstan
Stalín sendi þúsundir manna til Kasakstans á árunum 1936 til 1940 til að byggja upp verksmiðjuborgir í Kasakstan. Frá 1940 til 1950 var margt fólk frá öðrum Sovétlýðveldum sent til Kasakstans til að vinna í kolanámum eða vinnubúðum. Margar þessara kolanáma og vinnubúða voru í nágrenni borga eins ogKaraganda ogÚst-Kamenogórsk. Árið 1953 varð Nikita Kruschev forseti í Sovétríkjunum. Hann lét loka vinnubúðum í Sovétríkjunum en í staðinn hófst hann handa við „Jómfrúarlandaáætlunina“ sem ætlað var að auka frjósemi steppunnar í Kasakstan. Yfir 250.000km² lands, einkum í Norður-Kasakstan, var uppskorið sem akurlendi á meðan „Jómfrúarlandaáætlunin“ stóð yfir.
Meðan ákalda stríðinu stóð létu Sovétríkin byggjaBækónúr-skotpallinn“ í Suðvestur-Kasakstan. Hann var eins og skotpallurinn íNevada íBandaríkjunum. Gerðar voru kjarnorkutilraunir og tilraunir til þess að skjóta eldflaugum út í geim. Árið1989 voru áttu mestu mótmæli í öllum Sovétríkjunum sér stað í Kasakstan. Fjöldi fólks hvarvetna í Kasakstan mótmælti. Mótmælendur fylgtu liði undir nafninu „Nevada-Semey hreyfingin“ og árið 1989 hættu Sovétríkin kjarnorkutilraunum sínum. En enn í dag er eldflaugum skotið út í geim frá Kasakstan og geimfarar stunda enn nám í Bækónúr-stöðinni.
Árið 1989 varNursultan Nazarbaev kjörinn forseti í Kasakstan. Tveimur árum síðar féllu Sovétríkin. Nazarbaev vildi ekki ganga úr Sovétríkjunum, en svo fór eigi að síður að hann samþykkti það. Þann16. desember 1991 varð Kasakstan aðlýðveldinu Kasakstan. BorginAqmola, sem þá var aðeins lítill kolanámubær, var gerð að höfuðborg Kasakstans. Margir töldu Nazarbaev ruglaðan að gera þetta, en nýja höfuðborgin var hluti afKasakstan 2030 áætlun hans. Aqmola skipti um nafn og var nefnd Astana, sem þýðir á kasöksku „höfuðborg“. Árið 2019 var borgin nefndNur-Sultan í höfuðið á Nazarbaev.[2] Nafnbreytingin var tekin til baka árið 2022.[3]
„Hvíta húsið“ í Astana, þar sem forseti landsins býr.
Kasakstan er núna lýðveldi í Mið-Asíu og 9. stærsta land í heimi. Höfuðborgin er Astana, sem er á miðri steppunni í Norður-Kasakstan. Auðvaldsskipulag er hægt og rólega að umbreyta efnahagslífi Kasakstans en ríkinu svipar þó enn um margt til Sovétríkjanna gömlu.
Nazarbajev var forseti Kasakstans í tæp 30 ár; frá sjálfstæði Kasakstans árið 1991 þar til hann sagði skyndilega af sér í mars árið 2019.[4] Fólk velti fyrir sér þeirri staðreynd að hann væri valdamesti maður landsins og hann var gjarnan talinn ríkja með gerræðislegum hætti.
Í janúar 2022 fóru framfjöldamótmæli í Kasakstan vegna hækkunar á olíuverði sem snerust brátt upp í óeirðir og allsherjarmótmæli gegn ríkjandi stjórnvöldum. Ríkisstjórn Kasakstans brást við mótmælunum af hörku og kallaði til hernaðaraðstoðar fráSameiginlegu öryggissáttmálastofnuninni (CSTO), varnarbandalagi fyrrverandi Sovétlýðvelda.Qasym-Jomart Toqaev forseti gaf herliðum CSTO og öryggissveitum Kasakstan heimild til að „skjóta til að drepa“ mótmælendur án viðvörunar og sagði mótmælin hafa verið valdaránstilraun að áeggjan erlendra hryðjuverkamanna.[5] Samkvæmt opinberum tölum létust að minnsta kosti 164 manns og yfir 2.200 særðust í óeirðunum, auk þess sem rúmlega sex þúsund voru handteknir.[6]
Núrsultan Nazarbaev, forseti Kasakstans frá 1991 til 2019.
16. desember1986, þegar Kasakstan var enn hluti Sovétríkjanna, varðGennadý Kólbin forseti landsins. Hann var ekki kasakskur heldur rússneskur.Míkhaíl Gorbatsjov, þáverandi aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, tilnefndi Gennadý Kólbin sem forseta Sovétlýðveldisins Kasakstans. Mikhaíl Gorbatsjev vissi af mikilli spillingu innan Kommúnistaflokks Kasakstans. Upphlaup varð í Kasakstan vegna þjóðernis Gennadýs Kólbins. ÍAlmaty fóru fram fræg mótmæli sem nefnd voruDjeltóksan, sem merkir „desember“ á kasöksku. Fáir létu lífið í mótmælunum en margir slösuðust. Í Almaty er minnisvarði viðRespúblika Alangý sem heitirDjeltóksan 1986.[7]
Þann22. júní1989 varð Nazarbaev forseti Kasakstans. Hann var forseti frá því að Kasakstan varð lýðveldi árið 1991 til ársins 2019.Sara Alpýsóvna eiginkona hans er mjög atorkusöm í efnahagsmálum landsins og er hún einnig forstjóri „líknarmálasjóðs fyrir börn“. Þau eiga þrjár dætur og er sú elsta, Dariga Nazarbayeva, forstjóri ríkisrekinnar sjónvarpsstöðvar í Kasakstan.
Kasakstan er 9. stærsta land í heimi og er í Mið-Asíu. Í Suður-Kasakstan er eyðimörk hjáSjimkent og einnig í Norður-Kasakstan. Þar er líka stór steppa í nágrenniAstana ogKaraganda. Altaifjöll liggja að landamærum Kasakstan og Kirgistan hjáAlmaty. Hæsti tindurinn er 4.572 m hár. Láglendi er í Vestur-Kasakstan viðKaspíahaf. Í Kasakstan eru hvirfilvindar mjög algengir, sérstaklega yfir láglendinu í Vestur-Kasakstan. Kasakstan liggur að Kaspíahafi og á landamæri aðAserbaídsjan ogÍran.
Olía hefur lengi verið afar mikilvæg fyrir efnahag Kasakstans. Kasakstan hafði yfir 66.320.000.000 kr. í tekjur af olíu árið1996. Nazarbaev vildi leggja þjóðartekjurnar fyrir. Margt fólk í Kasakstan sem vinnur í olíuiðnaðinum býr í Vestur-Kasakstan í borgum eins ogAktá ogAtýrá. Kasakar segja að Atýrá sé olíuhöfuðborg Kasakstan.
Mörg erlend fyrirtæki starfa í Kasakstan, bæði frá Evrópu og Ameríku og jafnvelJapan. Fjármálamiðstöð Kasakstans er í Almaty.
Í Kasakstan í dag eru yfirstétt, borgarastétt og lágstétt eins og í hverju öðru auðvaldskerfi. Mánaðartekjur borgarastéttarinnar eru einungis um 30.000 kr. Yfirstéttin býr einkum í fjallahéruðum, í risastórum húsum, en þénar þó einungis eins og millistéttarfólk í Evrópu. Lágstéttin býr við kröpp kjör í Kasakstan. Litlar íbúðir með lélegu vatns-, orku- og fráveitukerfi eru ekki óalgeng sjón í bæjum Kasakstan.
„Kazakhstan 2030“ er áætlun Nazarbaevs um að gera Kasakstan að auðugu landi. Nazarbaev vill reyna að selja mikla olíu og laða fyrirtæki frá öllum heimshornum til Kasakstans. Þegar maður fer til Kasakstans má sjá veggspjöld sem á stendur „Kazakhstan 2030“ alls staðar í Kasakstan.
Tenga er gjaldmiðill Kasakstans. Tenga kemur úr orðinudengi í rússnesku sem þýðir einfaldlegapeningur. Þann15. nóvember1993 hætti ríkisstjórn Kasakstans að notarúblur og tenga var tekin í notkun í landinu.
Landbúnaður í Kasakstan er mjög háður olíu og búfjárrækt. Yfir 70% landsins eru ræktarlönd og bóndabæir. Mest er ræktað afhveiti í Kasakstan. Þess vegna er bjór í Kasakstan mjög ódýr. Hálfur lítri af bjór kostar einungis 200TГ (100 kr.) ídúkan, sem er kasakstönsk verslun. Ávextir og grænmeti eru ræktuð í sveitum Kasakstan, en ávallt seld á markaði í borgunum, eins og íSilóný Basar (grænn markaður). Algengasta búfé í Kasakstan eru hestar og sauðfé.
Járnbrautarlestir eru líka algeng samgöngutæki í Kasakstan. Hægt er að fara frá Almaty til Astönu á 20 klukkutímum. Einnig eru til hópferðabílar í Kasakstan en þeir eru ekki jafn almennur ferðamáti eins og járnbrautarlestir og flugvélar. Í borgum er hægt að ná í leigubíl með því að veifa hendinni við veginn. Leigubílar eru ekki á vegum hins opinbera heldur einkareknir. Þeir eru ódýr og mjög almennur ferðamáti í borgum eins ogAlmaty.
Einungis um 53% íbúa Kasakstan eru fæddir í Kasakstan. Allt frá því að Kasakstan gekk Rússlandi á hönd hafa Rússar flust um allt Kasakstan. Flestir Rússar búa Í stærstu borgunum, eins og Astana og Almaty og í Norður-Kasakstan, og eru Rússar stundum fjölmennari en Kasakar. En í bæjum eins ogSjimkent ogTúrkistan eru um 80% íbúanna Kasakar. Í Kasakstan býr enn fólk frá því að Stalín sendi fólk frá Sovétríkjunum í vinnubúðir til Kasakstans, svo sem Téténar, Úkraínumenn, Úsbekar og jafnvel Hvít-Rússar. Einnig má þar finna þýska Gyðinga sem flúðuÞýskaland íseinni heimsstyrjöldinni.[8]
Kasakska er opinbert tungumál í Kasakstan, en ekki kunna allir þeir sem búa eða eru innfæddir í Kasakstan þá tungu.Rússneska er reyndar töluð meira en kasakska í Kasakstan. Í fyrirtækjum er rússneska opinbert tungumál og kasakska er þar sjaldan eða aldrei töluð. En í stjórnkerfinu er alltaf töluð kasakska vegna þess að Nazarbaev vill að kasakska sé opinbert tungumál í Kasakstan. Í borgum eins og Almaty og Astana, sem eru mjög alþjóðlegar, er rússneska töluð meira en kasakska. En ef maður fer til Suður-Kasakstan og heimsækir borgir eins og Sjimkent og Túrkistan, mun maður einungis heyra kasöksku.[9]
Kennsla í skólum í Kasakstan fór áður fram á rússnesku. Frá og með árinu 1991 hefur kennsla farið fram bæði á rússnesku og kasöksku í skólum en sumir skólar nota aðeins annað málið. Í alþjóðlegum skólum er stundum kennt á ensku, en venjulega á rússnesku. Einnig er skóli í Túrkestan þar sem kennt er á tyrknesku. Læsi í Kasakstan er 99,5%. Allir kunna kýrillíska og latneska stafrófið og sumir kunna arabíska stafrófið. Börn í Kasakstan byrja á leikskóla fimm eða sex ára gömul. Árið 2004 voru 100 leikskólar í Kasakstan og í þá gengu 135.856 börn (eða 63% barna á aldrinum fimm til sex ára í Kasakstan). Á leikskólum er bæði kennt á kasöksku og rússnesku, þó oftast er rússneska algengari. Eftir leikskóla hefst grunnskóli og þar á eftir menntaskóli. Nemendur ljúka menntaskóla 18 ára og fara svo í háskóla. Til eru margir háskólar í Kasakstan, sérstaklega í Almaty.
Menning í Kasakstan verður fyrir áhrifum frá Rússlandi, Mongólíu og Tyrklandi. Inntak hins fullkomna í kasaskri menningu er lífsmáti hirðingjans. Kúlutjöld eru enn mjög almenn í sveitum og eru líka tákn kasöksku menningarinnar. Kasakskt fólk er mjög gestrisið og gleðst alltaf yfir að hitta útlendinga sem hafa áhuga á landi þess.
Besjbarmak er þjóðarréttur í Kasakstan. Hann er úr hveitimjöli og hrossakjöti. Te er mjög almennur drykkur í Kasakstan og mjög ódýrt. Þjóðardrykkurinn í Kasakstan er kúmis, sem er úr geitamjólk. Margar kjörbúðir eru í borgum þar sem fólk getur keypt ávexti, kjöt og fleira.
Íslam er útbreiddast trúarbragða í Kasakstan. Í Kasakstan hefur aldrei verið lagt mikið upp úr trúarbrögðum. Nær 47% íbúa í Kasakstan eru múslimar, en einungis 3% af þeim telja sig trúaða. Því er eins farið með önnur trúarbrögð. Gyðingar frá Rússlandi búa einnig í Kasakstan, einkum í borgunumAlmaty ogPavlódar.Kristindómur og búddismi eru líka meðal trúarbragða í Kasakstan, en ekki jafn útbreidd. Samfélagið í Kasakstan er undir áhrifum frá íslam. Þau áhrif leyna sér ekki í Kasakstan, til dæmis í tungumálinu, á kasöksku heilsar maður með orðunumAssalam alaikum, sem er algeng kveðja í íslömskum löndum.
Nú á dögum er tónlist í Kasakstan blanda af poppi og hefðbundinni tónlist.Dombra, sem er kasakskur gítar, er enn notaður í tónlist nútímans, bæði í poppi og hefðbundnari tónlist. Tónlist frá Kasakstan er ekki mjög vinsæl í Kasakstan, vegna þess að mörgum landsmanna þykir tónlist frá Rússlandi, Englandi og Bandaríkjunum skemmtilegri. Hér fyrir neðan eru tenglar á tónlistarmyndbönd frá Kasakstan og einnig má smella á hljómsveitirnir til að lesa meira um þær.
.svg)
.jpg)
