Movatterモバイル変換


[0]ホーム

URL:


Fara í innihald
WikipediaFrjálsa alfræðiritið
Leit

Gíbraltar

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Gibraltar
Fáni GíbraltarSkjaldarmerki Gíbraltar
FániSkjaldarmerki
Þjóðsöngur:
Þjóðsöngur Gíbraltar
Staðsetning Gíbraltar
HöfuðborgGíbraltar
Opinbert tungumálenska
StjórnarfarBreskt handanhafssvæði
KonungurKarl 3.
LandstjóriSirDavid Steel
AðalráðherraFabian Picardo
Bresk hjálenda
  Hertekið4. ágúst 1704 
  Gefið eftir11. apríl 1713 
Flatarmál
  Samtals
  Vatn (%)
241. sæti
6,5 km²
0
Mannfjöldi
  Samtals (2012)
  Þéttleiki byggðar
222. sæti
30.001
4.328/km²
VLF (KMJ)áætl.2011
  Samtals1 millj.dala
  Á mann27.468 dalir
VÞL (2008)0.961 (20. sæti)
Gjaldmiðillsterlingspund (£)
TímabeltiUTC+1 (+2á sumrin)
Þjóðarlén.gi
Landsnúmer+350
Kort.

Gíbraltar er höfði norðan viðGíbraltarsund íSuðvestur-Evrópu með landamæri aðSpáni. Á Gíbraltar erGíbraltarhöfði sem myndar annan hluta afsúlum Herkúlesar og tengirNorður-Atlantshafið viðMiðjarðarhafið.

Gíbraltar er undir yfirráðumBreta frá því breskur og hollenskur floti náði höfðanum á sitt vald árið1704 íSpænska erfðastríðinu. Tanginn var síðan fenginn Bretum til eignar „að eilífu“ meðUtrecht-sáttmálanum árið1713. Ýmsirkonungar Spánar reyndu að ná höfðanum aftur en án árangurs. Spánverjar gera því formlegt tilkall til Gíbraltar. Íbúar kusu um sameiningu við Spán árið1969 og aftur árið2002 en yfirgnæfandi meirihluti valdi að vera áfram hluti Bretlands í bæði skiptin. Þríhliða viðræður um stjórn svæðisins hófust árið 2006.

Lengi vel var Gíbraltar mikilvæg flotastöðbreska flotans en nú byggist efnahagur landsins aðallega áfjármála- ogferðaþjónustu. Gíbraltar er meðheimastjórn en utanríkis- og varnarmál eru í höndum Breta.

Heiti

[breyta |breyta frumkóða]

Heiti Gíbraltar er spænsk útgáfaarabíska heitisinsJabal ṬTāriq (جبل طارق) sem merkir Tariq-fjall. Það vísar tilGíbraltarhöfða semÚmajadar nefndu eftir herforingjanumTariq ibn-Ziyad sem leiddi fyrstu herförina yfir sundið árið711, áður en aðalher Úmajada fylgdi á eftir undir stjórn kalífansAl-Walid 1. Eldra latneskt heiti höfðans erMons Calpe, önnur afSúlum Heraklesar.

Saga

[breyta |breyta frumkóða]

ÍGorhamshelli hafa fundist yngstu leifarNeanderdalsmanna í Evrópu, frá því fyrir 28-24.000 árum. Á sögulegum tíma eruFöníkar þeir fyrstu sem reistu byggð á höfðanum. Gíbraltar var þekkt sem önnur afSúlum Heraklesar eftir grísku goðsögunni um það hvernigHerakles bjó tilGíbraltarsund.Karþagóar ogRómverjar reistu þar líka byggðir. Eftirfall Rómaveldis varð höfðinn um stutt skeið hluti af ríkiVandala og síðarKonungsríki Vísigota frá414 þar tilÚmajadar hófu að leggjaHispaniu undir sig árið711.

Árið1160 lét soldáninnAbd al-Mu'min reisa virki og varanlega byggð á höfðanum. Byggðin var nefnd Medinat al-Fath, „Sigurborg“. Þegar bærinn var byggður kom soldáninn þangað og bjó þar í tvo mánuði. Það eina sem enn stendur af virkinu er Lotningarturninn íMárakastalanum. Eftir1274 var bærinn undir stjórnNasrída 1237 og 1374,Marínída 1274 og 1333, ogKastilíu 1309. Árið1462 lagðiJuan Alonso de Guzmán, hertogi afMedina Sidonia, bæinn undir sig.

Eftir sigur Guzmáns tókHinrik 4. af Kastilíu upp titilinnkonungur Gíbraltar og gerði höfðann hluta af mörkinniCampo Llano de Gibraltar. Sex árum síðar fékk hertoginn af Medina Sidonia höfðann aftur og seldi hann árið 1474 til hóps kristnaðra gyðinga fráCórdoba í staðinn fyrir uppihald setuliðs í tvö ár. Eftir það voru þeir hraktir burt. Árið1501 gekk Gíbraltar aftur til spænsku krúnunnar ogÍsabella af Kastilíu gaf bænum skjaldarmerkið sem hann notar enn.

Árið 1704, íSpænska erfðastríðinu, lagði sameinaður flotiBretlands ogHollands bæinn undirKarl 6. af Austurríki sem stefndi að því að verðaSpánarkonungur. Í kjölfarið flúðu íbúar bæjarins til nærliggjandi héraða. MeðUtrecht-sáttmálanum1711 fékk Bretland Gíbraltar í sinn hlut gegn því að draga sig úr stríðinu. Spánarkonungur reyndi að leggja höfðann aftur undir sig meðumsátri árin1727 oglöngu umsátri1779-1783 meðanBandaríska frelsisstríðið stóð, en án árangurs.

Breski flotinn rak flotastöð á höfðanum sem gegndi mikilvægu hernaðarlegu hlutverki íorrustunni við Trafalgar ogKrímstríðinu. ÞegarSúesskurðurinn var opnaður jókst mikilvægi Gíbraltar enn sem áfangastaðar á sjóleiðinni frá Bretlandi tilEgyptalands. Á síðari hluta 19. aldar voru höfnin og varnarvirkin á höfðanum mikið endurbætt.

ÍSíðari heimsstyrjöld voru íbúar Gíbraltar fluttir burt, aðallega tilBretlands, en líka til Marokkó,Jamaíku ogMadeira og höfðanum var breytt í öflugtvirki.FelixáætlunÞjóðverja sem gekk út á að ná höfðanum strandaði á tregðuFrancos við að hleypa þýskum her inn í Spán.

Árið 1967 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort Gíbraltar skyldi verða hluti Spánar eða áfram undir breskri stjórn. Yfirgnæfandi meirihluti íbúa kaus að vera áfram undir breskri stjórn. Í kjölfarið var gefin út nýstjórnarskrá Gíbraltar þar sem landið er sagt hluti Bretlands. Eftir þetta lokaði Spánn landamærum sínum að Gíbraltar og sleit á öll samskipti við landið. Landamærin voru opnuð aftur að hluta árið 1982 og að fullu árið 1985 eftir inngöngu Spánar íEvrópusambandið.

Árið 2002 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um aðkomu Spánar að stjórn Gíbraltar þar sem yfirgnæfandi meirihluti (98%) hafnaði henni. Árið 2006 hófust þríhliða viðræður milli Bretlands, Spánar og Gíbraltar sem bundu enda á ýmsar takmarkanir á flugsamgöngum, tollum, fjarskiptum, lífeyri og menningarsamstarfi.

Stjórnsýsla

[breyta |breyta frumkóða]

Gíbraltar erbresk hjálenda. Frá1981 hafa íbúar Gíbraltar haft fullgildan breskanríkisborgararétt. Samkvæmt núgildandi stjórnarskrá nýtur Gíbraltar sjálfstjórnar í eigin málum og hefur eigiðþing sem er skipað 17 kjörnum fulltrúum og þingforseta.Ríkisstjórn Gíbraltar er skipuð tíu ráðherrum.Karl 3. Bretakonungur er þjóðhöfðingi enlandstjóri Gíbraltar er fulltrúi hans. Hann ber ábyrgð gagnvartvarnarmálaráðuneyti Bretlands en hefur samráð við þing Gíbraltar. Drottningin sér um skipan dómara í samráði við ríkisstjórnina.

Gíbraltar er hluti afEvrópusambandinu í gegnumEuropean Communities Act1972 sem breskt yfirráðasvæði með undanþágur frá ýmsum sviðum eins ogtollabandalaginu ogsameiginlegu landbúnaðarstefnunni. Íbúar Gíbraltar fengu kosningarétt tilEvrópuþingsins árið 2006 sem hluti kjördæmisinsSuðvestur-Englands.

Landfræði

[breyta |breyta frumkóða]
Loftmynd.

Landsvæði Gíbraltar nær yfir 6,843 ferkílómetra svæði. Landamærin við Spán eru 1,2 kílómetrar að lengd. BærinnLa Línea de la Concepción íCádiz-héraði liggur við landamærin Spánarmegin. Landið Spánarmegin er kallaðCampo de Gibraltar („Gíbraltarsveit“). Strandlengjan við Gíbraltar er 12 kílómetrar á lengd. Gíbraltar skiptist í tvær hliðar: vestan megin er aðalbyggðin,Westside, en austan megin eru byggðirnarSandy Bay ogCatalan Bay. Gíbraltar er ekki með neinar aðskildar stjórnsýslueiningar en skiptist í sjö íbúabyggðir.

Gíbraltar hefur nær engar náttúruauðlindir og lítið af ferskvatnsbrunnum. Þar til nýlega var regnvatni safnað í stórar vatnsþrær inni í klettinum. Tvær borholur sjá byggðinni fyrir vatni en auk þeirra eru tvær afsöltunarstöðvar sem vinna ferskvatn úr sjó.

Gíbraltarhöfði er 426 metrar á hæð og er myndaður úrkalksteini fráJúratímabilinu. Undir höfðanum er mjó strandlengja. Tíundi hluti landsvæðisins er manngerðlandfylling. Á höfðanum eru margir vegir og veggöng sem flest eru rekin afbreska hernum og lokuð almenningi.

Tenglar

[breyta |breyta frumkóða]
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinuGíbraltar.
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengistGíbraltar.
Lönd íEvrópu
Norður-Evrópa
Austur-Evrópa
Mið-Evrópa
Vestur-Evrópa
Suðaustur-Evrópa
Suður-Evrópa
Undir yfirráðum annarra ríkja:Álandseyjar ·Færeyjar ·Gíbraltar ·Guernsey ·Jersey ·Mön ·Svalbarði
1 Oft talin landfræðilega til Asíu en skilgreind sem Evrópulönd af menningarlegum ástæðum.
Hjálendur og ríki með takmarkaða viðurkenningu eruskáletruð
Fullvalda ríki
Ríki með takmarkaða
viðurkenningu
Yfirráðasvæði
Bretland
Krúnunýlendur og
yfirráðasvæði
Annað
  • 1 Venjulega talin tilAsíu landfræðilega, en oft talin til Evrópulanda af menningarlegum og sögulegum ástæðum
  • 2 Borgríki
  Þessilandafræðigrein erstubbur. Þú getur hjálpað til með því aðbæta við greinina.
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Gíbraltar&oldid=1934593
Flokkar:
Falinn flokkur:

[8]ページ先頭

©2009-2026 Movatter.jp