Arkeologiala inquesti montras ke Texas habitesas da homi plua kam 11,2 mil yari ante nun, tamen altra objekti sugestas ke la koloniigo komencis plu ante, inter 13,5 mil e 15,5 mil yari ante nun, o mem 16 mil yari ante nun. L'unesma konocata habitanti apartenis a kulturi Klovis e Folsom, qui kunexistis kun giganta mamiferi, exemplemamuti e grandabizoni. Ca populi transvivis de chasado e kolekto, e kreis utensili desilexo. Cirkume 6000 aK komencis tale nomizita "arkaika periodo", kande granda animali desaparis e la habitantaro kreskis. De ta epoko esas pikturi trovita en Hueco Tanks e Seminole Canyon. Arko e flechi komencis uzesar dum la 8ma yarcento, remplasintalanci. En estal Texas, diversa grupi divenis sedentaria dum la komenco di Kristana ero. Li praktikisagrokultivo e kreis funerala kolineti, influita da tale nomizita "kulturo Mississippiana". Populo Caddo developesis inter yari 500 e 800. Altra importanta grupi vivinta en la regiono cirkume yaro 1500 esis le Apache, le Komanche, le Karankawas e le Wichita.
HispanoÁlvar Núñez Cabeza de Vaca naufrajis en la litoro di la nuna Texas en 1528. En 1541,Francisco Vásquez de Coronado exploris la nordo di Texas, serchanta tale nomizita "sep ora urbi" sensucese, tamen to pluforteskis Hispana revendiko sur la teritorio. Tamen, Hispani ignoris la koloniigo di la regiono dum preske 160 yari. L'unesma efektigiva koloniigo di la regiono komencis kandeRené-Robert Cavelier de La Salle desembarkis en bayo Matagorda en 1685 e konstruktis fuorto Saint-Louis. Lu asasinesis du yari pose.
MisionoSan Antonio de Valero, oEl Alamo
Savinta pri Franca koloniigo, Hispani komencis expedicionar en la regiono, ed en 1690 Alonso de León renkontris e destruktis abandonita fuorto Saint-Louis. En 1718, Hispani konstruktis katolika misionoSan Antonio de Valero, plu tarde konocata kom MisionoEl Alamo.
Ye la21ma di aprilo1836 eventis la batalio di San Jacinto, en Texas. En ca batalio, Texsana armeo dil generalo Sam Houston, qua inkluzis multa volontarii de USA, vinkis Mexikiana armeo dil generaloAntonio López de Santa Anna. La batalio duris dum dek-e-ok minuti; 630 Mexikiana soldati mortis, kontre 9 morti de la Texasani.
Texas, olim parto di Mexikia, pose divenis su-guvernanta. La nedependo di la nova republiko ne agnoskesis da Mexikia. La precipua politikala afero en la republiko Texas esis kad ol devas esar parto di Usa, o ne. Fine, Texas divenis Usana stato ye la29ma di decembro1845.
Dum l'elekto di 1860, Texas itere subisis interna milito. Lor, negri reprezentis 30% ek la habitantaro, e la maxim multa esis sklavi. KandeAbraham Lincoln elektesis,Sudal Karolina separis su de la Uniono, e rapide 5 altra stati facis lo sama. Ye la 28ma di januaro 1861, komencis diskuto pri separar su de Usa, o ne, ed ye la 1ma di februaro sam yaro, per 166 voti kontre 8, Texas decidis separar su e membreskarKunfederita Stati di Amerika. Tamen, cirkume 2000 Texasani, di qui multa enmigranti Germana, luktis alonge Unionisti.
Malgre distanta de la precipua bataliagri diUsana interna milito, Texas sendis multa soldati ed equipuri por kunfederita trupi. Tra la frontiero kun Mexikia facesis komerco, qua posibligis eskapar de la boikoto dal Uniono. La lasta batalio inter kunfederiti e trupi dil Uniono eventis en Palmito Ranch ye la 13ma di mayo 1865, e rezultis vinkeso di trupi del Uniono[1]. Erste ye la 19ma di junio 1865 l'informo pri la fino di sklaveso arivis enGalveston. Texas itere divenis federita stato di Usa ye la 30ma di marto 1870. Dum l'epoko di tale nomizita "Rikonstrukto" eventis violento e segregaco kontre negri.
Komence, la bazo ekonomiala di Texas esis agrokultivo, edukado di bovi e la konstrukto di ferovoyi. La konstrukto di ferovoyi faciligis transporto di bovi. Ye la 10ma di januaro 1901, deskovresispetrolo en la stato. Pose, diversa jaceyi deskovresis este ed weste, ed en 1972 la stato produktis 3 milion bareli di petrolo omnadie. En 1950 eventis fortasikeso qua duris til 1957 ed efektigis la morto di plantacerii ed animali, e kreis polvo-sturmi. Ta yaro, kreesis la Konsilistaro por developo di Aquala Resursi (Texas Water Development Board). Plu recente, tempestoUri efektigis manko di elektro qua afektis 3 milion individui.
Nun, Texas havas un ek la maxim restriktiva legari priaborto di Usa: en 2022 aprobesis lego qua kriminaligis aborto en irga fazo di gravideso.
Lakonstituco di Texas adoptesis en1876. Lalegifala povo dil stato havas du chambri: Chambro di Deputati, kun 150 membri, e la Senato dil stato, kun 31 membri, qui reprezentas 31 distrikti.
Texas havas 32 deputati e 2 senatani en Usana Kongreso.
Mapo di Texas kun sua precipua chosei.Statala parko Monti Davis.
Pro sua vasteso -696 241 km² - Texas havas 10 klimatala regioni e 11 ekologiala regiono. Ordinare, la westala parto di Texas esas sikadezerto, kontre l'estala parto e la rivo posibligasagrokultivo.
La westo di Texas olim esis volkanala regiono. Restaji de extingitavolkani trovesas en monti Davis ed en montari Chisos e Chennady. Monti Franklin, proximEl Paso, konsistas ek roki qui formacesis dum submara erupti, plua kam 118 milion yari ante nun. La granda plataji (Great Plains) esas plata tereni alta, kovrata dastepi eprati. La regiono konocata komBasin and Range Province, an la westala extremajo di Texas esas la maxim alta dil stato, e sua peizaji esas miarida o mem arida, inkluzite tale nomizitadezerto Chihuahua.
La plana regiono proximgulfo di Mexikia havas basa altitudi - infre 300 metri - ereliefo plana o modereme kolinoza. La precipua vejetantaro en ca zono esas boski dipini. Altra plana regiono norde del stato, konocata komGreat Plains, konsistas ek plataji, kovrata daprati estepi. La maxim alta monto di stato esas Monto Guadalupe, kun 2.667 metri dialtitudo. Existas anke plana regioni, modereme kolinoza, doplanda (Interior Lowlands) kovrata da arbori. La mezavaloraaltitudo dil stato esas 520 metri.
Existas cirkume 3700 aquoflui en Texas e 15 hidrografiala baseni, de qui cirkume 307 km esas navigebla. La du maxim importanta fluvii esasGrande, longa de 3034 kilometri, de qui 2018 km formacas naturala frontiero kunMexikia, eBrazos, longa de 2060 km, tote en Texasana teritorio. La hidrografiala baseno di fluvio Grande havas 607 mil km², la maxim vasta de Usana westo. Texas anke posedas 180 lagi naturala od artificala, de qui la maxim vasta esas lago Caddo, kun 103 km².
Texas havas 10 klimatala regioni. Lapluvo-quanto diminutas kande on iras deeste adweste. Este, regiono disubtropikala klimato, la mezavalora pluvo-quanto yarala atingas1 538,5 mm. En ca regiono, someri esas varma e humida, kontre ke vintri esas milda. Weste del stato, enEl Paso, zono kunarida klimato, la mezavalora pluvo-quanto yarala esas nur 239,5 mm. Norde del stato, en regiono konocata kom "Panhandle", la klimato esaskontinentala, kun granda varii en la temperaturo. La maxim kolta temperaturo enrejistrita en la stato esis -31°C o -23°F, enrejistrita en 1899 en Tulia, ed en 1933 en Seminole.
Texas esas la stato qua enrejistras la maxim granda quanto ditornadi en Usa: mezavalore 137 o 139, omnayare, nome che regiono "Panhandle", qua konocesas kom "treko di tornadi" (tornado alley). Texas ank esas la stato Usana qua enrejistras la maxim granda quanto difulmini: en 2024 esis 40,4 milioni. Ibe, ank enrejistresis la maxim grandagreluno-stono, kun 18,4 centimetri, trovita en 2024. De mayo til septembro,Gulfo di Mexikia anke frapesas freque da tempesti euragani. En 1900 eventis tale nomizita "uragano di Galveston", qua produktis de 8 mil til 12 mil morti. Plu recente, uraganoHarvey produktis US$ 198,6 miliard dolari en domaji, la maxim kustoza de la historio.
Dum la komenco di la20ma yarcento trovesispetrolo en rivala areo. To stimulis l'expanso di industrii, qua divenis plu importanta en l'ekonomio dil stato kam agrokultivo. Nun, la maxim granda ekonomiala centri esasAustin (cirkume1 350 000 habitanti),Dallas -Fort Worth (5.500.000 habitanti),Houston (500.000 habitanti) eSan Antonio (1.800.000 habitanti).
De la 22 milion habitanti, 1% esas Indjeni, 1% Aziani, 12% Negra, e cirkume 32% havas Latin-Amerikana origino. Fakte la nombro di Latin-Amerikani esas multe granda, nam multa ek li ne havas dokumenti.
Dum la19ma yarcento policisti esis nemulta en Texas, ed omno havis la yuro pri defensar su per pafilo. Nun ca principo ordinare aceptesas en Usa. Cirkume 2 ek 3 krimini igesas per pafili en Texas.
.png)
.jpg)
