| Soviet-Uniono |
Союз Советских Социалистических Республик
Soyuz Soveckih Socialistisheskih Respublik |
| 1922 til1991 |
| [[{{{Preexisto}}}]]Soviet-Uniono [[{{{Posexisto}}}]] |
 |  |
| [[Arkivo:{{{Flagooblazono}}}|140px]] |
| {{{Informo}}} |
| Nacionala devizo: |
| {{{Devizo}}} |
| Nacionala himno: |
| {{{Himno}}} |
[[Arkivo:{{{Audio_ligilo}}}]] |
 |
| {{{Imajo_informo}}} |
Urbi |
| Chefurbo: | Moskva |
| · {{{TituloChefurbo2}}}: | {{{Chefurbo2}}} |
Linguo |
| Oficala linguo: | [[{{{Oficala_linguo}}}]] |
Lingui |
| Oficala lingui: | Rusa, ed altri |
| Regionala linguo: | {{{Regionala_linguo}}} |
| Regionala lingui: | {{{Regionala_lingui}}} |
|
| Tipi: | Socialistarepubliko |
| · Chefo: | Vladimir Lenin (1922 til 1924)
Mihail Gorbachyov (1985 til 1991) |
| · {{{Titulo_chefo_guverno}}}: | {{{Unesma_chefo_guverno}}} |
| Guberniestro: | {{{Guberniestro}}} |
| Legifantaro: | [[{{{Legifantaro}}}]] |
|
| · {{{Historio}}}: | {{{Historio_dato}}} |
| · {{{Historio2}}}: | {{{Historio2_dato}}} |
| · {{{Historio3}}}: | {{{Historio3_dato}}} |
| · {{{Historio4}}}: | {{{Historio4_dato}}} |
| · {{{Historio5}}}: | {{{Historio5_dato}}} |
|
| · Entote: | 22 402 200 km² (1991) |
Habitanti |
| · Entote: | 293 047 571 (1991) |
| Denseso di habitantaro: | {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km² |
| Valuto: | Soviet-rublo |
| · Abreviuro: | {{{Abreviuro}}} |
| · Simbolo: | {{{Simbolo}}} |
| Nun parto di: | {{{Nune_parto_di}}} |
| Motivo por desaparo: | krulo di Soviet-Uniono (1990-1991) |
| Motivo por desaparo: | {{{MotivoDesaparo}}} |
Soviet-Uniono,Uniono di Socialista Soviet-Republiki (Soyuz Soveckih Socialistisheskih Respublik, SSSR) esislando quo existis de1922 til1991. Olu esis l'unesmakomunista stato, en qua nur la komunista partiso esis posibla.
Soviet-Uniono havis teritorii enEuropa ed enAzia. Lua chef-urbo esisMoskva. Dum lua existo lua areo kreskis, ma omnatempe olu esis la maxim granda stato en lamondo. Quar statala formacuri fondis Soviet-Uniono, ma, dum la fino di lua existo, Soviet-Uniono konsistis ek 15 Soviet-republiki. Ante krulir, la lando havis 22,4 milioni km² e lua habitantaro esis plu kam 300 milioni.
Soviet-Uniono ed ankeUkraina eBielorusia esis membro dilUnionita Nacioni. Pluse Soviet-Uniono esis permananta membro dilSekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni. La nuna federativa republiko diRusia esas epigono di Soviet-Uniono.
EnRusiacari administris lando despotale. Dum la regno diNikolai la 2ma la habitantaro ofte revoltis demandante plusa demokratio e libereso, quankam la caro ne voluntis realigar chanji en la socio. En1906 la habitantaro revoltis ed igis caro fondarsenato, dumo, ma gradope la dumo perdis sua povo retroe a la caro. Sociala ne-egaleso efektigis, ke extremista-sinistra idei ganis vasta suporto che proletario.
En1914 komencis l'unesma mondomilito, en qua Rusia anke partoprenis. La populo fatigeskis pro la milito ed esis nekontenta a la caro. Revolucionala idei ardoris che soldati ed agrokultivisti. En1917 en februarola revoluciono explozis e la caro decidis renuncar. LaDuma (parlamento) e provizora rejimo daAlexandr Kerenski kaptis povo, ma olu prolongis la milito. La stando en la lando duris tensa ed dum oktobro (segun anciena kalendario, nun novembro) mikra grupi di komunisti kaptis povo. Pose l'evento nomesisRevoluciono oktobrala.
RevolucioneroVladimir Lenin ebolsheviki (komunisti) komencis administrar ma li afrontis vasta rezisto. En Rusia komencis sangoza interna milito inter le Reda (socialisti) e le Blanka (caristi). Parti ek anciena imperio di Rusia (Polonia,Finlando,Estonia,Latvia,Lituania edUkraina) demandis nedependo. La populi di lora naskinta stati partoprenis en la milito per multa manieri: samatempe li militis por sua propra nedependantesko e ordinare kontre sinistrani. En Rusia, bolsheviki, nomeLev Trocki, fondisRed-Armeo qua pos nemulta yari, en1922, vinkis la Blanki e koalisinta povi.Boris Pasternak prizentas lo enMediko Zivago.
La konstituco di Soviet-Uniono aprobesis da la Omna-unionala Centrala Exekuto-Komitato ye la6ma di julio1923. La procedo komencis ye la30ma di decembro1922, kande l'unesma Kongreso di Sovieti aprobis Deklaro di Uniono e Kontrato di Uniono. La fondinta landi esis Rusia, Ukraina, Bielorusia e Sovieta republiko Transkaukazia. Justifikante, la Deklaro mencionis la ne-suficanteso di la izolita esforci di singla Republiki koncerne ekonomiala rikonstrukto, e la komuna lukto kontre kapitalista encirkligo. Komisitaro esis nominata por produktar skisuro dikonstituco. Rezolvesis ke nacionala reprezentado facesus per du-chambra Centrala Exekutiva-Komitato: konsilistaro di la Uniono, e konsilistaro di Nacionesi. Exterlandal aferi, exterlandala komercado e statala sekureso esus exkluziva domeno di centrala autoritati. Formala konfirmo di la nova konstituco sequis en la duesma Kongreso di Sovieti ye la13ma di januaro1924.
Tale, Soviet-Uniono divenis l'unesma komunista stato en la mondo. En1925,Turkmenistan edUzbekistan, ed en1929, ankeTajikistan unionis su a la nova lando.
Lenin mortis en1924, ed onu komencis administrar la statokolegiale, malgre ke fakteLev Trocki eIosif Stalin disputis la povo. Trocki deziris expandar la revoluciono a tota mondo, kontre ke Stalin pensis krear socialismo en unika stato. Stalin vinkis la povo-disputo, e fine Trocki exilesis. Ganinte povo, Stalin komencis administrar despotale.
Stalin modernigis l'agrala stato. Lu socialigis l'agrokultivo kreantesovhozi (farmeyi dil stato) e kolhozi (farmeyi kolektivala). Ca ago efektigis famino en la lando, e nulu savas quanta homi mortis pro hungro. Giganta centri industriala fondesis e la lando urbanigesis. Stalin kreis totalitara stato kun sekreta servo (NKVD, GPU, poseKGB). En Soviet-Uniono, omni suspektis ke altri facesis anti-Soviet agadi. En paranoyal atmosfero, homi arestesis e sendesis a koncentreyi o simple mortigesis. Segun la libro "GULAG-Arkipelago", skribita daAlexandr Soljenicin, multa homi mizeris dum multa yari.
Antemondomilito Soviet-Uniono demandis arei de landi havanta limiti kun su en la westajo, nomeFinlando,Estonia,Latvia eLituania, por protektar su kontrenacional-socialista Germania. Mikra Baltika stati koaktesis donar bazi e portui a Soviet-Uniono, ma Finlando ne voluntis donar sua sulo a nepropra armeo. En autuno1939, la30ma di novembro, Soviet-Uniono atakis Finlando, eVintro-milito komencis. Pro l'atako, Soviet-Uniono exkomunikesis de laLigo di la nacioni. La milito duris til13ma di marto1940, ma Soviet-Uniono ne sucesis konquestar komplete Finlando, qua perdis cirkume 10 % ek sua teritorio.
Quankam Soviet-Uniono e Germania subskribis pakto pri ne-atako, Germania atakis Soviet-Uniono ye la22ma di junio1941. Finlando partoprenis en la milito kontre Soviet-Uniono por retroprenar la perdita sulo. Komence Soviet-Uniono retretis, ma Stalin sucesis kolektar suficanta forco por represar l'invado e dum la yaro1943 la fortuno translacis su a la Soviet latero. Soviet-Uniono tre mizeris dum duesma mondomilito perdinte milioni de homi. La vinko en milito igis Soviet-Uniono mondala super-povo.
Pos lamondomilito Soviet-Uniono expansis sua influo en estalEuropa.Estonia,Latvia,Lituania eMoldova esis konektita a Soviet-Uniono kom Soviet-republiki, ePolonia,Chekoslovakia,Hungaria,Rumania,Bulgaria e la estala parto diGermania divenis gradope socialista stati sub Soviet-komando. La skismo inter Ocidento ed Oriento profundeskis ekolda milito inter idei komencis.
En1953Iosif Stalin mortis. Komence la troiko (trio) Hrushchyov-Malenkov-Molotov administris la stato, ma en 1958Nikita Hrushchyov elektesis chefo di la komunista partiso, e talamaniere, di la stato. Ja en1956 Hrushchyov revelabis la obskura e kruela latero di Stalinismo. La atmosfero en lando divenis plu libera. Tekniko progresis en la lando: Soviet-Uniono konstruktis sua atomala e hidrogenala bombi, e sendis l'unesmaartificala satelito adenkosmo en1957, l'unesma homo en1961. Soviet-Uniono provokabisUsa en kontesto, e semblis ke Soviet-Uniono esos vinkanto.
Tamen regresiva povi en lando esis nekontenta kun Hrushchyov. Li pensis, ke la desstalinigo da Hrushchyov mustas finar, e nova chefo,Leonid Brejnev elektesis. Dum la regno di Brejnev la vivo en Soviet-Uniono esis sekura ma pasableta (eceptecirko) mem en komuna chambraro ed omna libera pensi konsideresis anti-Soviet.
En la mondo, Soviet-Uniono ganis sempre plusa autoritato e hegemonio vinkante en sua latero multa nova stati enAfrika edAzia, nomeIndia. Dum layari 1970a Soviet-Uniono atingis en armala kontesto la nivelo di Usa, tamem la malado ekonomiala gravigis.
Layari 1980a esis la finala fazo di Soviet-Uniono. Leonid Brejnev mortis en1982, e pos ilu esis chefo di stato kurteYuri Andropov eKonstantin Chernenko. En1985 yunaMihail Gorbachyov esis elektita. Ilu komprenis, ke homi bezonas libereso, ed ilu deziris altrigar - inter limiti di la socialismo - la lando per nova politiko. En 1986 eventis lakatastrofo di Chornobil. Perperestroiko (nova konstrukto) eglasnosto (klareso, transparenteso) ilu duktis la stato a nova voyo. La rezultajo di la nova politiko ne esis ta quan Gorbachyov expektis, pro ke soviet-homi e nacioni prenis la povo en sua propra manui. En1987Boris Yelcin parolis en la Central Komitato di Partiso tre kurajoze kontre partisala elito e korupteso di la lando ganante suporto di populo ed auritato che homi. De la 24ma di decembro 1979 til 1989Afganistan okupesis da Soviet-trupi.
En1989 senatani, insistanta novigi, vinkis l'elekto. Eventisstriko di ministi, e l'ekonomiko falis en krizo. Omnaloke en Soviet-Uniono diversa nacioni komencis persekutar l'una l'altra. Hegemonio en Est-Europa ja esabis perdita, e lamurego di Berlin apertesis ye la9ma di novembro.
En1990 enMoskva200 000 homi demandis altrigi e novigi en la lando.Estonia,Latvia eLituania votis por lua nedependantesko. Ye la19ma di agosto1991 regresiva grupo kaptis la povo, ma la stato-stroko ne sucesis. Boris Yelcin kurajoze agis kontre povo-kaptanti samatempe kam Gorbachyov protektesis en sua domo en Krimea. Pose Boris Yelcin elektesis prezidanto di Rusia. Ye la26ma di decembro1991 la chefi diRusia,Bielorusia edUkraina decidis cesigar Soviet-Uniono e kreis laKomunitato di Nedependanta Stati konsistanta ek ex-Soviet-stati.
.svg)
