L'unesma habitanti di Nova-Zelando, leMaori, arivis en l'arkipelago inter la9ma e la14ma yarcenti pos Kristo. L'unesmaEuropano qua arivis ibe esisNederlandan exploreroAbel Tasman en1642.
Nova-Zelando suportis l'Unionita Rejio dum l'Unesma e laDuesma mondomiliti. La lando kreskis rapide pos la duesma mondomilito, ma kande Unionita Rejio eniris l'Europana Ekonomiala Komunitato en1973, ol perdis granda parto de lua precipua merkato.
Nova-Zelando esaskonstitucala monarkio kun parlamentalademokratio,[3] malgre ne havar kodexigitakonstituco.[4] La rejino diAnglia,Charles la 3ma, esas lachefo di stato di la lando.[5] El indikas la generala guvernisto, sub konsilo di lachefministro, qua reprezentas el en la lando. La nuna generala guvernisto esasCindy Kiro. La generala guvernisto povas indikar o revokar ministri e povas revizar kazi pri ne-yusteso. La povi di la rejino e di la generala guvernisto esas limitizita e ordinare la konsilo dil ministraro bezonesas.
Lachefo di guvernerio esas lachefministro, qua ordinare esas la chefo dil partiso qua havas la majoritato di la deputati, o la chefo di la koalisuro. Lu ank esas chefo dil ministraro, e omna ministri mustas esar membri del parlamento. La nuna chefministro esasChristopher Luxon.
Laparlamento havas unika chambro,House of Representatives (Chambro di Deputati) kun 121 membri qui elektesas dal populo por servar admaxime dum 3 yari. Ek la membri dil parlamento, 71 elektesas direte en lua regioni kontre ke l'altra 50 elektesas segun la tantimo di voti recevita da singla partiso. Omna civitani evante 18 yari o pluse povas votar.
La Supra Korto havas 6 membri, ed esas la maxim altajudiciala korto di Nova-Zelando. La sideyo di l'Apelo-Korto jacas enWellington, e ordinare la majoritato di la rekursi judiciesas da ol. L'Alta Korto administras la tribunali en Nova-Zelando, kontre ke lokale funcionas la distriktala korti - entote 66.
Precipua urbi di Nova-Zelando.Monto Cook (Aoraki), la maxim alta monto di Nova-Zelando.
Nova-Zelando konsistas ek du precipua insuli: la Nordal Insulo havas113 729 km² e3 250 700 habitanti en2008, e la Sudal Insulo, la maxim granda, havas151 215 km² e1 017 300 habitanti en2008. Lastretajo di Cook, larja de 20 km en lua maxim streta punto, separas la du insuli. La tota surfaco di la lando esas poke plu granda kam l'Unionita Rejio.
La maxim alta monto di la lando esasMonto Cook (Maori-linguo: Aoraki), kun 3.754 metri dialtitudo. La maxim longafluvio esasWaikato, longa de 425 km, e la maxim volumoza esas Clutha, qua jetas 613 m³ per sekundo che la maro. Entote existas plua kam 180 mil km di fluvii en Nova-Zelando, la maxim multa esanta ne navigebla, tamen uzebla por produktarelektro. La lago maxim vasta esasLago Taupo, kun 613 km², an laNordal Insulo.
Nova-Zelando havas moderemaklimato kun marala influo (Cfb, segun laklimatala klasifikuro da Köppen), kun mezvalora yarala temperaturi di 10°C en Sudal Insulo e 16°C en Nordal Insulo.[6] La maxima temperaturo enrejistrita dum la historio di la lando esis 42.4 °C en Rangiora, Canterbury, kontre ke la minima esis −25.6 °C en Ranfurly, Otago.[7] Ek la 7 maxim populoza urbi,Christchurch recevas la min grandapluvo-quanto: 640 mm omnayare; kontre keAuckland recevas la maxim granda: plu kam 1000 mm omnayare. Inundadi esas la maxim ordinara danjero naturala di Nova-Zelando, e poka regioni eskapas de la vintrala inundadi.
Cirkume 14 milter-tremi eventas omnayare en Nova-Zelando, nam la lando jacas ube later-plako del Pacifiko konstriktas la ter-plako Indo-Australiana.Volkanal agado existas nome en Nordal Insulo. Ondegi povas frapar la lando pos forta ter-tremi.
Demografiala piramido di Nova-Zelando.Katedralo di la Santa Kordio, en Wellington.
Segun statistiki deThe World Factbook por 2023, Nova-Zelando havas5 109 702 habitanti.[1] La maxim multa (71,2%) esas decendanti de Europani.Maori esas 14,1%,Aziani esas 11,3%, populi de altra loki di Pacifiko esas 7,6%, Afrikani, Latin-Amerikani e populi de Avan Azia esas 1,1%, altri esas 1,6%, e ne saveskas pri l'etnio di 5,4% de la habitantaro.[1]
L'oficala linguo di la lando esasAngla, parolata da 89,8% de la habitantaro, 3,5% parolasMaori-linguo, 2% parolas la Samoana, 1,6% parolas Hindi, 1,2% parolas la Franca, 1,2% parolas norda Chiniana e 1% parolas Yue.[1]
Lareligio kun maxim granda nombro di adepti esaskristanismo: 44,3% de la habitantaro (11,6% katoliki, 10,8% Anglikani, 7,8%Presbiteristi, 2,4% Metodisti, 1,8% Pentekostisti, e 9,9% altri), Hindui esas 2,1%, Budisti esas 1,4%, Maori kristani esas 1,3%, Mohamedani esas 1,1%, 1,4% praktikas altra religii, 38,5% deklaris ne praktikar religio, 8,2% ne informis religio, e 4,2% refuzis informar pri religio.[1]
Homala skultotekoteko, de la regiono Te Arawa.Maori dansasHaka.
Le Maori adportis tropikalaPolineziana kulturo, ma adaptis ol a lokala ambiento, e fine kreis lia propra kulturo. Recente, kelk artisti lansis muziki enMaori-linguo, e la dansoHaka divenis un ek la simboli di Nova-Zelandana kulturo. Laskulto uzesas dal Maori ambe por rakontar legendi e por religiala skopi.
Lakoquoarto di le Maori havasPolineziana origino, adaptita a kolda klimato. Ol uzaspatato, radiki defiliko ed altra planti, uceli e fishi, qui koquesas en forni konstruktita sur sulo. Le Maori esas un ek la poka populi qui ne developis alkoholala drinkaji.
Le Maori ank adoptis laliteraturo por expresar lia idei, e konvertis multa legendi e poemi en skriptita formo. Multa ek l'unesma skriptisti Angle parolanta de Nova-Zelando rezidis exterlande, exempleKatherine Mansfield (1888-1923). Pos la yari 1950a, kelka skriptisti developis literaturala karieri en la lando, malgre neprofitoza, exempleFrank Sargeson e Janet Frame. SkriptistinoMargaret Mahy (1936-2012) skribis plua kam 100 libri, 40 noveli e 20 rakonti por pueri ed adolecanti.
La nacionala esquado dirugbio*, konocata komAll Blacks, dansasHaka.
La maxim multa sporti praktikata en Nova-Zelando havas Britaniana origino.[10]Rugbio* judikesas kom la nacionala sporto,[11] ed atraktas la maxim multa spektanti.[12] Adulti preferasgolfo,netball,teniso ekriketo, kontre ke la yunaro preferasnetbal,rugbio* efutbalo. Cirkume 54% del adolecanti di Nova-Zelando praktikas e konkursas en sporti por lua skoli.
↑Climate - New Zealand’s climate -Publikigita da Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand.Dato di publikigo: March 2009.URL vidita ye 15ma di januaro 2011.
↑Summary of New Zealand climate extremes -Publikigita da National Institute of Water and Atmospheric Research.Dato di publikigo: 2004.URL vidita ye 30ma di aprilo 2010.Idiomo: Angla.
↑English - Popular culture -Publikigita da Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand.Dato di publikigo: March 2009.URL vidita ye 22ma di januaro 2012.
↑Sport, Fitness and Leisure -Publikigita da Statistics New Zealand.Dato di publikigo: 2000.Nomo di la publikigo: New Zealand Official Yearbook.URL vidita ye 21ma di julio 2008.
↑Sports and leisure - Organised sports -Publikigita da Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand.Dato di publikigo: Februaro 2011.URL vidita ye 23ma di marto 2011.
.jpg)
%2c_New_Zealand%2c_North_Island%2c_Māori_people%2c_Te_Arawa_people%2c_Ngāti_Tarāwhai_style%2c_20th_century%2c_wood_-_De_Young_Museum_-_DSC01178.jpg)
