Nov Aquitania esas nova regiono an la sud-westo diFrancia, kreita per la teritoriala reformo di 2015, kun efiko pos la1ma di januaro2016. La nova regiono rezultis de l'uniono dil anciena regioniAquitania (FranceAquitaine),Limousin ePoitou-Charentes, e ante nomesis provizoreAquitaine-Limousin-Poitou-Charentes. Entote la regiono havas84 061 km² (surfaco plu granda kam olta diAustria)[1], e5 844 177 personi vivis ibe ye la1ma di januaro2013[2].
Probable l'unesmaHomo sapiens qui arivis enAquitania esis la "Homo di Cro-Magnon", qui vivis en la regiono cirkum 40 mil yari ante nun. Ante l'arivo diRomani la regiono habitesis da l'Aquitani, populo qua facis la pikturi de la kavernoLascaux. Kande Romani konquestis Gallia, li nomizisAquitania a la regiono sude de lafluvio Garonne, eIulius Caesar konsideris l'Aquitani populo simila a l'Iberi, ma fakte li posible esis Vaski, ancestri de nunaBaski. La poka vorti de la idiomo Aquitana notida da Romani semblas simila a Baska vorti. LaLatina nomoAquitania posible devenis deAqua (aquo).
La regiono di Poitou, an la nordo di nuna Nov Aquitania, habitesis dal "pictavi", populoKelta qua konquestesis da Iulius Caesar en 56 aK. En 51 aK, il anke konquestis altra vicina populo, le "Lemovici". En27 aK,Augustus kreis la Romana provincoGallia Aquitania, ed extensis lua surfaco til la sudo dilfluvio Loire, esinte plu granda kam la nuna regiono Nov Aquitania.
Vizigota rejio (deBaetica tilNarbonensis) ed Aquitania, c. la yaro 500.
Dum la 5ma yarcento,Vizigoti deOkcitania e deItalia konquestis Aquitania dum la yari 412 e 413, e pose konquestis Poitou en418. Pose, Aquitania konquestesis dal Franki e, fine en671 ol divenis la nedependantaDukio di Aquitania. Ante, en602, kreesis laDukio di Gaskonia o "Vaskonia", qua enkorpigis teritorii qui nun apartenas aHispania.
Vaskonia, Aquitania, Franki e la Kalifio Umayyada (Mauri) c. 740.
En720 l'Arabi (anke konocata kom "Mauri"), qui konquestabis granda parto diIberia, trairisPirenei, e de721 til725 konquestis l'ancienaGalia Narbonensis, lore parto deVizigota rejio. Ye la9ma di junio721 Odo (Eudes) la Granda, duko di Aquitania, vinkis la Mauri en la batalio di Toulouse, maCharles Martel, princo di la Franki, deziregis la teritorio di Aquitania, ed atakis ol en 731. Pos perdar la batalio kontre la Franki, l'armeo di Odo divenis febla, ed Aquitania subisis du inkursi dal Mauri la sequanta yaro. Do, Odo invokis la helpo di Charles Martel, qua haltigis l'expanso di la Mauri traEuropa en laBatalio di Poitiers, en732. La seniora filiulo di Charles Martel,Pipin la Basa-statura, divenis l'unesma rejulo di la Franki. En 768, pos la morto di Waifer, nepotulo di Odo, Aquitania perdis lua relativa nedependo e fine konquestesis dal Franki la sequanta yaro.
Frankia, de 481 (kronizo di Klovis) til 870 (pos l'imperio di Karolus la Granda esir dividita en tri parti).Palaco di Poitiers, uzita dal duki di Poitou e komti di Aquitania de la 10ma til la 12ma yarcenti.
En781Karolus la Granda nomizis lua triesma filiulo,Louis la Pia, lor evante 3 yari, "rejo di Aquitania". La rejio Aquitania subordinis su al imperiestro di "Frankia" (Austrasia, Neustria), to esis, a Karolus. En 806 Karolus projetis la divido di lua rejio inter lua filii, ed anke donisProvenco eBurgundia a Louis. Pos la morto di Karolus en814, Louis grantis Aquitania a lua filiuloPepin la 1ma di Aquitania, qua mortis en838, ante lua patro Louis. La nobeli selektisPepin la 2ma, filiulo di Louis, kom rejo, ma Louis ne aceptis e donis la rejio a lua yuna filiulo,Charles la Kalva. Pos konflikto, fine Charles enkarcerigis Pepin la 2ma e deklaris sua filiulo Charles sucedinto a la trono. Tamen, Charles mortis en 866 ante heredir la trono, e la duesma filiulo di Charles la Kalva,Louis la stoterero, heredis la rejio en877. Do, Aquitania komplete absorbesis en la Franka rejio. Tamen, la titulo "Duko di Aquitania" uzesis da la komti dePoitiers de la10ma til la12ma yarcento.
L'imperio Angevina.Francia en 1330.
██Francia ante 1214
██Aquiraji Franca til 1330
██Anglia e Guyenne/Gaskonia en 1330
Aquitania divenis parto di Francia en1137, kande la dukino Éléonore de Aquitania mariajis la rejuloLouis la 7ma di Francia, ma lia mariajo nuligesis en 1152. Kande Éléonore mariajisHenry la 2ma di Anglia la regiono, inkluzitePoitou-Charentes eLimousin, divenis Angla posedajo (nun nomizita "Imperio Angevina", pro la regiono diAngers). Aquitania restis Angla teritorio til la fino dilcentyara milito en1453, kande la teritorio anexesis da Francia. Dum la triacent yari sub Angla guvernado, la ligili di Aquitania kun Anglia plufortigesis, e granda quanti devino produktita en la regiono exportacesis aLondon,Southampton ed altra Angla portui.
La regiono diAlta Navara (France:Navarre) restis parto di l'ancienarejio Navara til1512, kandeKarolus la 5ma di Germania e la 1ma di Hispania konquestis la teritorii qui nun formacas la Hispana teritorio diNavara. Tamen, Karolus abandonis l'Alta Navara, pro esir nefacila lua defenso. La regiono restis kun propra legaro til Henrike la 3ma di Navara, l'unesma rejulo de la dinastio Bourbon, asumante anke la trono di Francia kun la titulo "Henri la 4ma di Francia". La sucedinto di Henri/Henrike,Louis la 13ma di Francia, unionis Alta Navara definitive a Francia en1620.
La nuna Nov Aquitania, kolorizita por montrar la provinci qui existis til 1790.
Aquitania servis kom "fortifikajo" por lahugenoti dum la16ma e17ma yarcenti kontre la persekuti da Franca katoliki. En1789 eventis revolto di rurani en Limousin e Poitou-Charentes qui anticipisFranca revoluciono. Poitou unionesis kun Franca krono en 1416 e restis provinco Franca til la Revoluciono, kande ol dividesis en tri departmenti: Vienne, Deux-Sèvres, e Vendée.
Dum l'unesma mondomilito, de la2ma di septembro[3] til decembro1914,[4] la guvernerio di Francia refujis enBordeaux,[3] pro keParis minacesis per l'avanco daGermani.[3] Pos finir la milito, l'ekonomio di Bordeaux rikonvertesis, e tri industrii divenis importanta: la metalurgiala, la kemiala e la produktado di nutrivi.[4]
Ante la fino dilInterna milito en Hispania, mili de Baski fugis vers Francia, ube li sendesis a "centri di acepto", faktekoncentreyi, quale Gurs enBéarn.[5] Dum laduesma mondomilito la litoro di Aquitania okupesis dalNacional-socialisti, qui deklaris la regiono militistala zono interdiktita por la Franci, ecepte por lokala habitanti, qui bezonis specala pas-posibligo.[6] Kom parto de lia programo por krear l'"Atlantika Murego" kontre invadi, la Germani instalis bazo por konstruktarsubmara navi en Bordeaux.[4] Kande la milito finis, l'Usani apertisuniversitato en Biarritz por preparar lia soldati por la civila vivo en Usa.[6][7] Pos la milito, l'ekonomio di la regiono durigis kreskar e modernigar su. La descentraligo teritoriala di Francia en 1960 kreis tri regioni en la teritorio di la nuna Nov Aquitania:Aquitania,Limousin ePoitou-Charentes, qui unionesis per lego aprobita en 2015 por krear la regionoAquitaine-Limousin-Poitou-Charentes, pose rinomizita Nov Aquitania.
Havante 110 metri di altajo, la dunoPilat esas la maxim alta de Europa.La kulminopunto di la montoMidi d'Ossau jacas a2 884 m di altitudo.
LalitoroAtlantika di Nov Aquitania havas preske 720 km di extenso totala,[8] ed inkluzas l'insuli de l'arkipelago di Charente. Notora balnala urbi en la regiono esas Arcachon,Biarritz e Royan. La lineo di la litoro esas preske rekta e kovrata perduni, lagi e lageti, de la peninsulo di Arvert til la rivo di Labourd (Baske:Lapurdi). La foresto diLandes kovras preske 1 milionhektari de la regiono,[9] e kompozesas precipue perpini de la specopinus pinaster, ed esas la maxim granda artificala bosko deEuropa.
La sudo di la regiono esas regiono montoza. Weste (zono di Labourd) l'altitudo esas min granda: esas precipue verda kolini infre1 000 metri di altitudo. Este, la maxim alta monto di la Baska regiono di Francia esas la monto Orhy, kun 2017 m di altitudo. La maxim alta monto di Nov Aquitania esas la monto Palas, an laPirenei, kun2 974 metri di altitudo. An la sama regiono, existas la montiMidi d'Ossau (2 884 m),Arriel (2824 m),Ger (2613 m),Anie (2504 m),Latte de Bazen (2472 m),Ansabère (2377 m),la Arraille (2147 m) edArlas (2044 m). La valo di Osseau, un ek la tri vali de la regiono diBéarn, iras de la suburbi di Pau til Pourtalet, an la frontiero kunHispania. Lua lagi, floro e fauno richa protektesas en la Naciona Parko di Pirenei.
Peizajo de Limousin.L'anciena portuo diLa Rochelle.
Apartenanta a la Montaro Centrala, l'anciena regionoLimousin havas alta planaji e verda vali kun boski diquerki ekastanieri. Lafluvio Vienne, qua trairasLimoges ed esas enfluanto di lafluvio Loire, esas un de la precipua di la regiono. L'anciena provinco di Poitou, norde de nuna Nov Aquitania, esas famoza pro luavitoberi an la valo dil fluvio Vienne, qui produktas lavino etiketizitaHaut-Poitou. An l'anciena regiono Charentes, esistas granda areomarshi qui extensas su deLa Rochelle til Rochefort. Lafluvio Charente ekfluas en l'Atlantiko poke distanta de La Rochelle.
L'estuario di Gironde, larja de 3 til 11 km e longa de 65 km, esas la maxim granda estuario sovaja deEuropa[10]. En lua vicineso jacas granda marshi e kolineti ube kultivesas la vitoberi qui produktas la vino di Bordeaux. Lafluvio Dordogne, longa de 483 km, ekfluas en l'estuario, qua donas lua nomo a la departmentoGironde.
Dordogne,Bordeaux ed Entre-deux-Mers (centre).Klimati di Francia kontinentala.
An la departmentoLot-et-Garonne, qua recevas ta nomo pro la fluviiLot (longa de 481 km) eGaronne (longa di 602 km), existas la naturala regiono di Entre-deux-Mers, kun richaagrokultivo e famoza pro lua vini blanka e sika o liquoratra (cadillac, loupiac, sainte-croix-du-mont), e pro luapruni. Marmande, en Lot-et-Garonne, esas famoza pro lua kultivi ditomato etabako.
Laklimato di la regiono esas dominacanteoceanala, dum ke sude la klimato havas influi de Pirenei. La regiono recevas mezavalore 2000 til 2200 hori disuno omnayare, simile a kelka regioni deMediteraneo. L'arei an la litoro recevas plua pluvi kam l'arei litorofore. Dum la sturmi an la litoro, la venti povas superirar 100 km/h (la rekordo esis 198 km/h en 1999, dum la tempestoMartin an la municipo Saint-Denis-d'Oléron). En Limousin la klimato esas plu humida e kolda, kun mildaprintempi, e la regiono recevas mezavalore 1850 hori di suno omnayare. Fine enBéarn, proxim la Pirenei, esas frequa la «tampona efekti» (effets de bouchon), kande la venti de nordo e nord-nordwesto frapas la monti. La vali de la regiono formacas vera «funeli di nubi» (entonnoirs à nuages) qui koncentras la pluvi. Dum la vintri,nivas en altitudi super 1.200 metri en la regiono. La valo di Pau havas mikroklimato sunoza (cirkume 1900 hori di suno omnayare), bonapluvo-quanto (1.100 mm omnayare) e preske nulafrosto dum la vintro.
Aquitania esas regiono di karaktero rurala, e l'agrokultivo employas direte o nedirete plu kam 180,000 personi, inkluzite ti qui laboras en la produkturo di nutrivi,vino eliquori. Ol produktas 9.4 miliardEuri en revenui, esante la maxim richa agrokultivala regiono de Europa. Existas 85,000farmerii en la regiono (la maxim granda quanto di farmerii de Francia), ed ol havas la maxim importanta edukado dibovaro de Francia. Existas multa regionala rasi di bovaro, exemple la Lemozina, lablonde de Aquitania, e la Bearnesa. La bovaro kreesas sive porkarno sive porlakto. La regiono havas la duesma maxim importanta edukado dimutoni de Francia (por karno e por lakto), ed anke havas importanta edukado diporki,asni ekavali. Lapesko duras esar importanta, quankam la quanto diminutis dum recenta yari. La precipua portuo por la komerco difisho de la regiono esas Saint-Jean-de-Luz-Ciboure, ube vendesas omnayare 7.6 mil toni di fisho, equivalanta a 23 milion Euri.[11]
Château du Plessis, bersilo di la familio Camus, produktisti dikonyako.Kultivo difragi enPérigord.
La regiono esas la duesma maxim granda produktero divino de Francia, havante 20% de la vitoberi di Francia. Famoza en tota mondo esas la vini de Bordeaux, Bergerac, Cognac, Armagnac e Haut-Poitou. Lakonyako produktita en la regiono Cognac anke esas famoza. Ank importanta esas la kultivi di cereali (frumento emaizo),tabako (an la regiono Landon, e proxim La Réole, Auros, Monségur ed altra - entote 14% de la tabako produktita en Francia kultivesas ibe), dinuco en Périgord, dipomi en Limousin, difragi en Dordogne ePérigord, edc. Fine, esas importanta la industriesko di nutrivi, qua employas cirkume 55,000 personi.
Kun tri milionhektari di boski e foresti de la regiono, Nov Aquitania esas la precipua regiono di Francia por extraktado diligno, note en bosko di Landes (forêt des Landes de Gascogne), artificale kreita per la kultivo dipini de la specoPinus pinaster, ma anke extraktesas ligno en Dordogne, Corrèze e Haute-Vienne. La granda industrii qui segas ligno o transformas ol enpapero eceluloso, e la meza e mikra industrii dimoblaro ank esas importanta.
L'avioniRafale asemblesas en Mérignac, proximBordeaux.La fabrikerio di turbiniTurbomeca, en Bordes.
Ultre nutrivi e produkturi de ligno, l'industrio aeronautikala ed aerospacala ank esas importanta por la regiono. Dassault Aviation havas kin fabrikerii e produktas l'avioniRafale eFalcon ibe, Airbus Defense And Space produktas kompozanti por la fuzeiAriane, Turbomeca, (nune Safran Helicopter Engines, qua fabrikasturbini porhelikopteri) havas fabrikerii enPau e Bordes, e SNECMA (qua reparas motori di militala avioni) havas filialo en Châtellerault.
L'industriomedikamentala di Bordeaux esas la triesma maxim granda de Francia. La grupi Sanofi, Merck, Meda Pharma e Bristol-Meyers-Squibb havas fabrikerii ibe.Limoges, qua ante havis importantashua eceramika industrii, nun produktas ceramiko di alta teknologio por industrial uzado e por elektrala equipuri. La centroEster Technopôle kreesis en la urbo por developar inquesti ed aferi pri ceramiko e nova materii, elektroniko,optiko,telekomuniko,bioteknologio, ed altri, asociita kun l'Universitato di Limoges.
La sektoro diasekuri ja developabis dum kelk yari enNiort e, nune, l'urbo esas la 4ma maxim importanta financala centro di asekuri en Francia (posParis,Lyon eLille).[12] Cirkume 18% de la labor-povo del urbo laboras en la financala sektoro, kontre mezavalore 3.7% por l'altra regioni de lando.[13]
Fine,turismo esas altra importanta sektoro por la regiono. Meze l'atraktivi por turisti esas laplaji kun milda e sunoza klimato e bona por la praktiko disurf, la famoza vitoberi (por ti qui praktikas "enoturismo", t.e. la turismo por konocar vini e lia produktado) e variata peizaji ed anciena konstrukturi. Inter la loki qui recevas granda nombro di viziteri (plu kam 1 milion personi omnayare) esas: la parkoFuturoscope enPoitiers (1.8 milion viziteri), l'anciena urbo Sarlat (1.5 milion viziteri), laduno di Pilat, proxim Arcachon (1.4 milion viziteri[14]), la historiala urbo Saint-Émilion, proxim Libourne (cirkume 1 milion viziteri omnayare)[15].
.svg)
