Homi ja habitis la nuna Mali cirkume 150.000 yari ante nun, tamen la skribita historio di la regiono komencis erste kandeMohamedana religio adportesis a la regiono, inter la 8ma e la 11ma yarcenti. Dum lua historio, tri granda imperii de westal Afrika okupis teritorii qui nun apartenas a Mali. L'unesma ek li, l'imperio Ghana, fondesis dal populo Soninke, qua parolas lingui mande. Ol existis de cirkume la yaro 700 til cirkume 1078, kande ol konquestesis daldinastio Almoravid. Pose ol divenis parto delimperio Mali, qua existis de cirkume 1235 til cirkume 1546, ed adoptisMohamedana religio. Djenné eTimbuktu esis importanta urbi del imperio.
L'imperio Mali dekadis konseque de interna disputi, e parti ek ol konquestesis dalimperio Songhai. L'imperio Songhai establisesis an la rivo dilfluvio Nijer, e dum la 16ma e 17ma yarcenti parto ek lua teritorio - inkluzite l'urbiTimbuktu eGao qua nun apartenas a Mali - okupesis dal sultanio Saadi, deMaroko.
Dum la18ma yarcento eventis fortasikeso en la regiono. On kalkulas ke cirkume la duimo de la habitantaro di Timbuktu mortis profamino.
En1968, sequante ekonomiala dekado, eventis nesangozastato-stroko komandita daMoussa Traoré[2]. Traoré probis reformar ekonomio sensucese, pro politikala agitadi e devastinta sikeso de 1968 til 1974,[2] qua viktimigis mili di personi. Trifoye probesis revokar sensucese lua guvernerio per stato-stroko, e la represo kontre l'opozantaro duris til layari 1980a.
En1991 protesti kontre guvernerio instigis stato-stroko qua revokis Traoré, kreis transitala guvernerio e novakonstituco. En1992,Alpha Oumar Konaré elektesis demokratale en l'unesma elekto kun multa partisi. Konaré reformis l'ekonomio e la politiko di la lando, e kombatiskorupto. En2002 ilu sucedesis demokratale daAmadou Toumani Touré. Nun, Mali esas un ek la maxim stabila landi de Afrika. Tamen, ye la16ma di januaro2012 komencis konfilkto militala pri la nedependo di la regionoAzawad, jacante norde de la lando ed habitata dalpopulotuareg. La Nacionala Movado por la Nedependo di Azawad prenis kompleta kontrolo di la regiono en aprilo 2012. Pos kaptar l'urbo Douentza ye la 5ma di aprilo 2012, li proklamis la nedependo di Azawad ye la sequanta dio.
Lalegifala povo konsistas ek la Nacional Asemblitaro (Assemblée Nationale), qua havas unika chambro kun 160 deputati. Ek la deputati, 147 elektesas elektesas lokale dal populo, e 13 elektesas dal Maliani qui vivas exterlande, ambakaze por 5-yara periodo. La deputati kunsidas reguloze du foyi dum la yaro, e votas legi propozata sive da deputati, sive dal prezidanto.
La konstituco di Mali establisas plurpartisalademokratio. Tamen, ol proskriptas la kreo di partisi segun etnio, religio, regional origino, o genro. Ultre la partisi kun reprezentanti en la Nacional Asemblitaro, ank existas minora partisi qui nur havas reprezentanti en lokala distrikti.
Lajudiciala povo esas nedependanta, ed influesis dal Franca judiciala sistemo. Tamen, l'exekutiva povo duras exercar influi super ol. En 2018, l'organizuroEconomist Intelligence Unit klasifikis Mali kom "autoritatoza rejimo".[3]
LadezertoSahara okupas la nordo di la lando. Centre di la lando jacas la regionoSahel. Dezerta o semidezerta regioni kovras 65% de la surfaco. Sude existassavano e fertila regioni an la vali dil fluviiNijer eSenegal. En 1989 konstruktesis an la rivero Bafing l'aquobarilo Manantali, por produktarelektro. L'aquobarilo kreis artificala lago kovranta 477 km².
La precipua fluvii di Mali esasNijer, qua trairas la sudo di la lando,Senegal eNigra Volta, la du lasta naskas en Mali e fluas vers vicina landi.
Laklimato di la lando varias desubtropikala sude tilarida norde. Lapluvo-quanto esas skarsa en la maxim-multa loki, ed ofte eventassikeso. La mezavalorapluvo-quanto enTimbuktu, regiono miarida, esas 182,8 mm omnayare, kontre ke enBamako, kun klimato tropikala, esas 992 mm.
Demografio di Mali, 1961-2003Mulieri de etnio Bobo
Segun statistiki deThe World Factbook por 2023, Mali havis21 359 722 habitanti.[4], de qui 33,3% apartenas al etnio Bambara. Fulani (Peuhl) esas 13,3%, Sarakole/Soninke/Marka esas 9,8%; Senufo/Manianka esas 9,6%, Malinke 8,8%, Dogon 8,7%, Sonrai 5,9%, Bobo 2,1%, Tuareg/Bella 1,7%, altra Maliani esas 6%, altra Afrikani esas 0,4%, ed altri esas 0,3%.[4] Segun statistiki de 2002, la maxim multa habitas rurala regioni, e 5% til 10% de la habitantaro esas nomada.
L'oficala linguo di la lando esas la Franca. Altra lingui parolata esas Bambara 46,3%, Peuhl/Foulfoulbe 9,4%, Dogon 7,2%, Maraka/Soninke 6,4%, Malinke 5,6%, Sonrhai/Djerma (5,6%), Minianka (4,3%), Tamacheq (3,5%), Senoufo (2,6%), Bobo (2,1%), altri (6,3%), e 0,7% ne informis pri idiomo.[4]
Lareligio kun maxim granda nombro di adepti esasislamo, praktikata da 93,9% ek la habitanti. Kristani esas 2,8%, animisti esas 0,7%, e sen religio esas 2,5%.[4]
La maxim populoza urbo di la lando esasBamako. Altra importanta urbi esasSikasso e Ségou.
Mali havas granda diverseso kulturala. La maxim multa habitanti uzas koloroza habitanti uzas koloroza robi, nomizitaboubous, qui ank uzesas en altra west-Afrikana landi. Dansi facesas inter grupi di amiki, e dum tradicionala ceremonii on dansas uzanta maskili.
Malgre ke laliteraturo di Mali esas min konocata kam lua muziko, la lando esabas importanta kulturala centro che Afrika. Lua tradicionala literaturo transmisesas orale daljali, naraceri qui rakontas memore anciena naraci e legendi. Amadou Hampâté Bâ (1900 o 1901-1991) rekolektis e skribis multa ek ta anciena orala rakonti. En 1968, Yambo Ouologuem ganis la literaturalaPremio Renaudot, ma pose akusesis proplajio. Altra importanta skriptisti esas Baba Traoré, Modibo Sounkalo Keita,Massa Makan Diabaté, Moussa Konaté, e Fily Dabo Sissoko.
Pueri del etnio Dogon ludanta futbalo.
Futbalo esas la maxim popularasporto en Mali. Til nun, lua nacionala futbalo-esquado nulatempe partoprenis laMondala Kupo di Futbalo, tamen ol klasifikesis por partoprenor che la Mondala Kupo di Futbalo 2022. Til nun, la lando partoprenis okfoye en la Kupo di Nacioni Afrikana, ed unfoye en l'Olimpiala Ludi, en 2004.
Altra populara sporto esasbasketbalo. Mali partoprenis 13 foyi che Olimpiala Ludi, unesmafoye en 1964.
↑Democracy Index 2018: Me Too? -Publikigita da The Economist Intelligence Unit.Dato di publikigo: 8ma di januaro 2019.URL vidita ye 13ma di januaro 2019.
.jpg)
.jpg)
