Istanbul (Turke: İstanbul) esas la maxim populoza urbo deTurkia, la maxim populoza urbo deEuropa e la 15ma maxim populoza urbo de la mondo. Segun statistiki de 2018, ol havis15 067 724 habitanti. Lua totasurfaco esas1 538,77 km². Ol esas transkontinentala urbo, jacanta interEuropa edAzia, inter lamaro Marmara e laNigra maro. Lua historiala ed ekonomiala centro jacas en l'Europana latero, e cirkume 1/3 ek lua habitantaro rezidas en l'Aziana quarteri. Ol esasblokala urbo, e luametropolala regiono havas un ek la maxim rapida kreski de la mondo.
Fondita cirkume 660 yari aK, til la yaro330 lua nomo esisBizanco. Inter330 e1453 lua nomo esisKonstantinoplo, homaje l'imperiestroKonstantinus la 1ma. Nun, Istanbul esas l'ekonomiala, kulturala e historiala centro di Turkia. Ol esis la chef-urbo dil imperio Bizancana e pose di Otoman imperio til 1923, kande la republiko proklamesis e la chef-urbo di Turkia transferesis adAnkara.
En 2010, Istanbul divenis un ek la Kulturala Chef-urbi di Europa. En 2015, cirkume 12,56 milion turisti vizitis ol. Multa loki en la urbo deklaresis dalUNESKO kom Mondala Patrimonio di la Homaro. L'urbo esas sideyo di la prestijoza fakultatiGalatasaray eKabataş Erkek Lisesi. La fakultatoGalatasaray establisesis en 1481, ed esas la maxim anciena fakultato de Turkia.
Neolitikala restaji deskovrita dum la komenco dil 21ma yarcento montras ke la historiala peninsulo di Istanbul koloniigesis unesmafoye adminime dum la6ma yarmilo aK. L'unesma kolonieto duris dum cirkume 1 yarmilo, ante ke ol inundesis kandemarala nivelo levesis. La maxim anciena restajo pri homala koloniigo en l'Aziana latero, la kolineto Fikirtepe, evas de cirkume 5500 aK til cirkume 3500 aK, dum tale nomizita "Kupro-epoko".
La propra historio dil urbo komencis cirkume 660 aK, kande Greki, veninta de Megara, fondis l'urboByzantion an l'Europana latero dil Bosforo. Li konstruktisakropolo ube antee existis Trakiana kolonieto. L'origino dil nomoByzantion oByzantium posible derivas deByzas, nomo dil mitologiala fondinto dil urbo. L'urbo okupesis dal Persiani dum kurta periodo de la 5ma yarcento aK, ma Greki rikaptis ol dum la militi Greka-Persa. En73, l'urbo enkorpigesis aRomana imperio. Dum la2ma yarcento l'urbo decidis suportar l'uzurpero di Romana trono Pescennius Niger kontreSeptimius Severus, qua vinkis lu, e ca suporto havis alta preco: l'urbo siejesis dum 2 yari e restis devastita pos la siejo. Kin yari pos la kapitulaco, Severus decidis rikonstruktar la urbo, qua rekuperis lua antea prospereso.
En septembro324,Konstantinus la 1ma divenis imperiestro di totaRomana imperio. Du monati pose, ilu lansis projeto por krear nova kristana urbo, qua remplasusByzantium e divenus chef-urbo dil imperio. Ilu nomizis olNova Roma, tamen lua habitanti nomizis ol "Konstantinoplo", nomo qua duris til la 20ma yarcento. Konstantinus la 1ma expansis lahipodromo dil urbo, qua divenis centro di la civismala vivo dil urbo, e povis recevar mili di spektanti. Ye la11ma di mayo330 Konstantinoplo proklamesis la chef-urbo dil imperio. En395, kande Romana imperio dividesis en du parti, singla ek li guvernita da un ek la filii dil imperiestroTheodosius la 1ma, Konstantinoplo divenis chef-urbo dil Estala Romana Imperio, oBizancana imperio.
Hagia Irene, Ortodoxa kirko konstruktita en 532.
Konstantinoplo rapide divenis centro por Greka kulturo e kristanismo. Multa kirki konstruktesis en la urbo, exemple la katedraloHagia Sofia, konstruktita dum la regno diIustinianus la 1ma, qua duris esar la maxim granda katedralo de la mondo dum preske 1000 yari. En532 eventis konflikti en la hipodromo dil urbo, konocata kom "sedicii Nika", qui rezultis mili di morti.
Dum multa yarcenti, la muregi di Konstantinoplo protektis l'urbo ed Europa del invado di estala populi, e del avanco diIslamo. Dum granda parto diMezepoko, Konstantinoplo esis la maxim richa urbo di Europa ed un ek la maxim populoza. Tamen, l'urbo komencis dekadar dum la regno di Basilius la 2ma, en 1025. En1204, la 4ma Krucomilito deviacesis de lua skopo por atakar e spoliar Konstantinoplo. Krucomiliteri establisis la "Latina Imperio di Konstantinoplo" por remplasarBizancana imperio, e Hagia Sofia konvertesis en Katolika kirko. Bizancana imperio riestablisesis en1261, quankam plu febla kam ante.
Dum la regno diAndronikos la 2ma Palaiologos, de 1282 til 1328, adoptesis multa ekonomiala e militala reformi qui diminutis la grandeso di imperial armeo, e febligis la kapaceso por reaktar kontre extera ataki. Pos la duimo dil 14ma yarcento, Mohamedani gradope komencis kaptar mikra urbi, por strangular la supleo-voyi dil urbo. Ye la29ma di mayo1453, pos 8-semana siejo, dum qua l'imperiestoKonstantinos la 11ma Palaiologos mortigesis, sultanoMehmed la 2ma kaptis Konstantinoplo e deklaris ol la chef-urbo diOtoman imperio.
Pos la konquesto, Mehmed la 2ma decidis ristrukturar la urbo, ed aceptis plezure omni qui decidis rezidar ibe, inkluzite de altra loki di Europa. Ilu transformis la dekadanta centrala areo e kreis la Granda Bazaro, qua duras esar un ek la maxim granda kovrita komerceyi de la mondo. Dum la 16ma yarcento, devastanta epidemio di pesto mortigis richi e povri egale. La regno diSuleiman la Grandioza, de 1520 til 1566, esis epoko di granda prodaji artala ed arkitekturala, kande uzesis richa ceramikaji, kolorizita vitri, ornamentala kaligrafo e miniaturi por dekorar edifici. Dum la fino dil 18ma yarcento, Istanbul ja havis 570 mil habitanti.
Istanbul dum la fino di la 19ma yarcento
Pos epoko di revolti dum la komenco dil19ma yarcento, sultanoMahmud la 2ma asumis la povo e komencis periodo nomizitaTanzimat, en qua eventis politikala reformi. Dum ca epoko konstruktesis ponti sur tale nomizita "Ora korno".Ferovoyo qua ligis Istanbul a la cetera Europana urbi konstruktesis dum layari 1880a. L'unesma lineo ferovoyala subtera dil urbo, 573-metrafunikularo konocata komTünel, inauguresis en 1875, liganta quarteri Karaköy e Beyoğlu. En1908, sultanoAbdul Hamid la 2ma revokesis dum la "Revoluciono di la Yuna Turki", e la parlamento dil imperio, klozita en 1878, durigis funcionar. Serio di militi dum la komenco dilyari 1910a, exemple lamilito Turkia-Italia de 1911 til 1912, e la Balkana militi de 1912 til 1913 afektis la chef-urbo dil imperio, ed efektigis stato-stroko qua duktis a tale nomizita "rejimo di la tripasha".
Dum layari 1940a e komenco di layari 1950a, eventis granda urbala transformi en Istanbul. Nova placi, exemple placo Taksim, avenui e nova edifici konstruktesis, multafoye pos destrukto di historiala edifici. En1955 eventis tale nomizita "pogromo di Istanbul", serio di revolti kontreGreka,Armeniana ejuda komunitati, ma anke kontre kelka Mohamedana grupi, e to aceleris la fugo di etniale Greki a Grekia.
Dum layari 1970a la habitantaro dil urbo komencis itere kreskar rapide, pro enmigro di personi deAnatolia por laborar en nova fabrikerii konstruktita en suburbi. Nova rezideyi konstruktesis en lametropolala regiono dil urbo por absorbar ca enmigranti. L'unesma lineo dimetroo inauguresis ye la3ma di septembro1989.
Ye la 28ma di mayo 2013, komencis populala protesti kontre la konstrukto di komercala centro che parko Taksim Gezi, proxim la placo Taksim. Sequante, la temi di la protesti rapide diversigesis, e la demonstreri komencis demandar plusa libereso por jurnalaro, laikeso di la rejimo, respekto a homala yuri, edc. La protesti anke expansesis ad altra Turka urbi.
Merkurdio la 19ma di marto 2025 l'urbestroEkrem İmamoğlu (CPH) ed 87 altra politikisti arestesis pro suspekteso di korupteso e havar ligo kun l'interdiktitaPKK. La dii pos l'aresto mili revoltis en la granda urbi, pos qua prezidantoErdoğan interdiktis manifesti e protesti.
Satelital imajo pri Istanbul.Palaco Topkapı eHagia Sofia, vidita de la turmo Galata.
Lareliefo di Istanbul esas kolinoza, havanta plu kam 50 kolini en lua urbala areo. Lua maxim alta punto esas monto Aydos, havanta 537 metri super lamarala nivelo. L'urbo transpazas lastretajo Bosforo, qua esas l'unika ligilo interNigra maro eMediteraneo tra la maro di Marmara.
La klimato dil urbo esas Mediteranea (Csa), frontierala kun humida subtropikala (Cfa) ed oceanala klimati (Cfb segun laklimatala klasifikuro da Köppen). Ol esas multe influata dal maro Marmara sude e dal Nigra maro norde, qui efektigas milda klimato kun poka vario di dialatemperaturo. La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 23,4°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en februaro (vintro) esas 5,5°C. Altra konsequo di la proximeso kun la du mari esas la granda humideso e la frequa formaco dinebulo super la urbo.
La pluvoza sezono iras de oktobro til februaro. La mezavalora yaralapluvo-quanto esas 849,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas decembro, kun mezavalore 125,1 mm. De decembro til marto anke povasnivar.
Internaciona Aeroportuo di Istanbul.AeroportuoSabiha Gökçen
La modernaaeroportuo di Istanbul (Turkeİstanbul Havalimanı) esas la precipua aeroportuo qua servas l'urbo. Distanta 35 kilometri del anciena aeroportuoAtatürk e cirkume 50 km nord-weste de la centro di Istanbul, la nova aeroportuo inauguresis por publiko ye la 6ma di aprilo 2019, e recevis entote23 409 132 veheri en 2020. On previdas durar lua expanso til la yaro2025, esonta kapabla por transportar til 200 milion veheri omnayare. L'anciena aeroportuo internacionaAtatürk, distanta 15 kilometri de la centro di Istanbul, nun uzesas por transporto di vari e civila aviacado. Olim, ol esis la 5ma maxim uzita aeroportuo de Europa. Fine, l'aeroportuoSabiha Gökçen, an l'Aziana parto di Istanbul, distanta 32 kilometri sud-este de lua centro. Ol recevis16 966 572 veheri en 2020. Ol uzesas da kompanii AnadoluJet e Pegasus Airlines, ed anke kom sekundara bazo por Turkish Airlines.
Quar chosei ligas Istanbul a lua aeroportuo: 17L/35R, 16R/34L, 17R/35L e 16L/34R. L'urbo havas 5 chosei por expresa trafiko (Turke:Otoyol, abreviuroO): O-1, O-2, O-3, O-4 ed O-7. Chosei O-2, O-3 ed O-4 apartenas a tale nomizita "Europana choseo 80", abreviuro E80, qua ligas la frontiero Turkia-Iran este, aLisboa,Portugal, weste. Latunelo "Eurazia" (Avrasya Tüneli), inaugurita ye la 20ma di decembro 2016, esas longa de 5,4 kilometri trairanta substretajo Bosforo, per maxima profundeso di 106 metri.[3] Ol esas parto de statala choseo D.100, qua ligas Kapıkule, an la frontiero kunBulgaria, a Gürbulak, an la frontiero kunIran.
La sistemo di internacionatreni inauguresis en 1889, e ligis la stacionoSirkeci en Istanbul aBucurești. Ca lineo uzesis por la famozaOrient Express, qua ligis Istanbul aParis.
La nuna sistemo disuburbala treni di Istanbul nominezasMarmaray. Ol inauguresis en 2013 e konsistas ek du linei kun entote 76,6 kilometri e 43 stacioni, liganta Azia ad Europa tra ferovoyala tunelo longa de 13,6-kilometri sub Bosforo. Treni por transportar vari anke povas usar la sama tunelo.
Lametroo di Istanbul nun konsistas ek 8 linei kun entote 133 kilometri e 107 stacioni. Plusa 5 linei, kun entote 104 stacioni konstruktesas. Omnadie, 1,36 milion veheri uzas la sistemo, ed en 2019 entote 495 milion personi uzis ol. L'unesma lineo inauguresis en 1989. La tuneloMarmaray ank uzesas dal metroo di Istanbul.
L'unesma lineo ditramveturo di Istanbul inauguresis en 1872, ed uzis kavali. Elektrala tramveturi inauguresis en 1912, e l'anciena sistemo interuptesis en 1966. En 1990 e 1992 inauguresis du tramveturala sistemi: nostalgiala sistemo, e moderna sistemo. La nostalgiala sistemo havas entote du linei, en Europana latero (1,6-kilometra lineo) ed en Aziana latero (2,6-kilometra lineo). Pri moderna tramveturi existas tri linei, kun entote 44,7 kilometri, la tri che Europana latero: T1 (19,3 km e 31 stacioni[4]), T4 (15,3 km e 22 stacioni)[5] e T5 (10,1 km e 14 stacioni[6]).
Istanbul havas dufunikulari, ambe en l'Europana latero. Un ek li, nomizitaTünel, inauguresis en 1875, liganta quarteri Karaköy e Beyoğlu;[7] l'altru, nomizitaF1, ligas la quarteri Taksim e Kabataş, inauguresis en 2006.[8] Altra transporto-moyeno esas du linei diteleferiki,Maçka, en Beşiktaş, ePierre Loti, che Eyüp.
La transporto-sistemo perautobusi en Istanbul subdividesas en du: "Rapida Autobusi" (Angle:Bus Rapid Transit, abreviuro BRT), lokale nomizitaMetrobüs; e l'ordinara autobusi. La sistemo di rapida autobusi inauguresis en 2007, e nun havas 1 lineo kun 45 stacioni, parkuranta entote 50 kilometri.[9] Ol uzas autobusi kun kapaceso por transportar 150, 193 o mem 230 uzeri, segun la modelo.[10] La sistemo di ordinara autobusi konsistas ek 468 linei, 7889 autobuso-halteyi e 2768 vehili.
Existas multa linei diparomi, nomizita lokalevapur, qui trairasBosforo e laMaro di Marmara. La maxim multa esas ordinara paromi, tamen existas rapidakatamarani nomizita lokaledeniz otobüsü ("marala autobusi") e tale nomizita "marala taxii" (Turkedeniz taksi).
Istanbul havas preske20 000taxii.[11] Ultre l'ordinara taxii kolorizita flave, existas plu luxoza vehili, qui kolorizesas turkez-blue o nigre.
La granda quanto di autobusi, privata automobili, taxii e kamioni produktas intensaatmosferala polutajo, qua formacasfumnebulo. En 2019, Istanbul kovresis per atmosferala polutajo dum preske 200 dii.
Veraex-libris de Istanbul,Hagia Sofia esas ancienabazilikoOrtodoxa, qua konvertesis enmoskeo pos la kapto diKonstantinoplo en1453. Ol esis katedralo Ortodoxa de lua konstrukto en360 til 1453, ecepte dum la13ma yarcento por kurta periodo, dum tale nomizita "patriarkio latina di Konstantinoplo". De1204 til1261 ol konvertesis enkatolika katedralo dalkrucomiliteri. Ol esis Mohamedana moskeo de la29ma di mayo1453 til1931, kande ol sekularigesis e divenismuzeo. Ye la 10ma di julio 2020, prezidantoRecep Tayyip Erdoğan nuligis la decido qua transformis ol en muzeo, ed anuncis ke ol itere divenus moskeo, quo fakte eventis ye la 24ma di julio sam yaro, kande ol apertesis por kulti. Por vizitar ol, viri mustas uzar longa pantaloni e mulieri mustas usar longa robi e kovrar lia kapi.
Turmo di la Damzelo.
La Turmo di Leander, o Turmo di la Damzelo (TurkeKız Kulesi) esasturmo konstruktita sur insuleto an l'eniro dilstretajo Bosforo distanta 200 metri del distrikto Üsküdar. Ol esas alta de 18 metri, e konstruktesis en 1725 por uzesar komfaro. Dum l'epidemio dikolero de la yaro 1830, ol uzesis kom quaranteno-loko.[12] Interne ol nun existas kafeerio erestorerio, ed ol esas vizitebla per privata bateli.
La Turmo Galata (TurkeGalata Kulesi), alta de 67 metri, konstruktesis dal Bizancani en 1348. En lua supera etaji existas kafeerio e restorerio, ed anke noktala klubo ube prizentesas spektakli pri dansi e muziko folklorala Turka.
Granda Bazaro di Istanbul
La Granda Bazaro di Istanbul (TurkeKapalıçarşı, signifikanta "kovrita merkato") esas un ek la maxim granda ed anciena merkati kovrita de la mondo, havanta 61 stradeti e plu kam 4 mil komerceyi interne ol, kovranta entote30 700 m².[13][14] Omnadie, de 250 mil til 400 mil personi vizitas ol.
La Bazaro di Spici (TurkeMısır Çarşısı, signifikanta "Egiptiana bazaro") esas la 2ma maxim granda de Istanbul, jacanta an la quartero Eminönü. Ol apartenas a la Nova Moskeo di Istanbul, e la revenui obtenita de la rento di komerceyi uzesas por konservar la moskeo.
La Nova Moskeo di Istanbul (TurkeYeni Cami) konstruktesis de 1597 til 1665, an la historiala quartero Eminönü. Ol havas entote 66 domi e mi-domi, e dekoresas interne per blua, verda e blanka kareli.
Kirko Chora.
La kirko Chora, antee Moskeo Kariye (Turke Kariye Camii), jacanta an la distrikto Fatih, esas ancienakirko Ortodoxa qua transformesis dal Otomani enmoskeo, dum la16ma yarcento. En 1945 ol sekularigesis e transformesis enmuzeo. En 2020 prezidanto Erdogan itere transformis ol en moskeo, ma en januaro 2021 la transformo revokesis, pro la manko di kulturala signifiko por Mohamedani. L'internajo di la kirko kovresas per la maxim anciena e bone prezervita freski e mozaiki Bizancana. Li deskovresis e restauresis kande l'edifico divenis muzeo.
Kirko katolika en Polonezköy.
Polonezköy esas vilajo an l'Aziana latero di Istanbul, distanta cirkume 30 kilometri de lua historiala centro. Ol fondesis en 1842 daPolona enmigranti, pos la falio di la revolto di 1842 kontreRusa imperio. La decendanti di Poloni mantenas kirko e tombeyo katolika, e tradicionala dansi. Kelke duras parolar la Polona. Kovranta 3004 hektari, la vicina verda areo deklaresis naturala parko en 1994. La parko konservas nativa speci di vejetantaro e havas loki porpikniko, kurado e biciklado.
Internajo di la Blua Moskeo.
La Blua Moskeo, o Moskeo dil Sultano Ahmed (TurkeSultan Ahmet Camii) esis imperiala moskeo konstruktita de 1609 til 1616, dum la regno diAhmed la 1ma. Interne ol jacas la tumulo di Ahmed, emadrasah (religio-skolo).
La moskeo Taksim (TurkeTaksim Camii) esas un ek la maxim nova moskei de Istanbul. Situita an la placo Taksim, lua konstrukto startis ye la 17ma di februaro 2017, e duris dum 4 yari. Ol havas interna kapaceso por 3 mil personi, e lua extera kupolo esas alta de 33 metri.
Esas posibla facar krozi perbatelo tra Bosforo,[15] sive noktala, sive diala, e vidar lua anciena quarteri, Hagia Sofia ed altra monumenti.
Palaco e Muzeo Topkapı
Palaco e Muzeo Topkapı (Topkapı Sarayı Müzesi) esas grandamuzeo che quartero Fatih an l'anciena palaco diMehmed la 2ma. Ol komencis konstruktesar en 1459, ed augmentesis multafoye. Pos la ter-tremo di 1509 e l'incendio di 1665 ol rinovigesis komplete.
↑Müller-Wiener, Wolfgang:Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh.Publikigita da Wasmuth.Loko di publikigo: Tübingen.Dato di publikigo: 1977.Idiomo: Germana.
.jpg)
.jpg)
.JPG)
.jpg)