Movatterモバイル変換


[0]ホーム

URL:


Irez a kontenajo
WikipedioLa Libera Enciklopedio
Serchuro

Ido

De Wikipedio
Ido
Ido
Parolata en:Plura landi
Regiono:Precipue Europa
Quanto di parolanti:>100-200 personi

26 denaska parolanti en Finlando[1]

Rango:266
Klasifikuro:Konstruktita linguo
 •Helpolinguo
  •Esperanto
   •Ido
Oficala stando
Oficala linguo en:
Regulata da:Uniono por la Linguo Internaciona Ido
Kodexi
ISO 639-1:io
ISO 639-2:ido
ISO 639-3:{{{Iso3}}}
Standardo di Ido
Videz anke: –Linguaro

Ido esaskonstruktita linguo derivante deReformita Esperanto (reformita linguo konstruktita deEsperanto, facita da la originala kreinto di Esperanto) adoptita kom Esperanto reformita enParis da laDelegitaro (Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliaire internationale) ye la 24ma di oktobro 1907. Ido kreesis por havar poka polisemio, esas sat konciza, facile lernebla e uzebla. Ol kreesis por esarInternaciona auxiliara linguo por personi de diversa origini e esas la maxim sucesoza de la multa Esperanto-derivaji, quin on nomizasEsperantidoj.

Fondita en 1907 daLouis Couturat eLouis de Beaufront, Ido originale kreesis pro volo pri reformar defekti percepita en Esperanto,linguo kreita 20 yari ante por faciligar l'internaciona komuniko. La nomo "Ido" originas de Esperanto-vorto "ido", signifikanta "infanto",[2] nam Ido esas "decendanto" di Esperanto. Pos sua komenco, Ido recevis suporto di ULI de la Esperanto-komunitato. Tamen, problemi eventis pos la subita morto en 1914 di un ek sua maxim influanta adepti,Louis Couturat. En 1928,Otto Jespersen abandonis Ido-movado por developar sua propra linguoNovial. Pro du motivi, Ido perdis populareso: unesme, aparo di skismi inter rivala reform-projekti; e duesme, nekompreno ke Ido povus esar propozo por internaciona linguo. Ca obstakli febleskis la movado, tamenInterreto kontributis a rivivigo di populareso di la linguo.

Ido uzas la sama 26literi kam l'alfabeto delAngla, sendiakritiko. Lua vortaro originas delAngla,Franca,Germana,Italiana,Latina,Rusa,Hispana ePortugalana, ed esas facile komprenebla da personi qui studiis Esperanto.

Multa literaturala verki tradukesis ad Ido,[3] inkluzanteLe Petit Prince/The Little Prince (La Princeto),[4] laPsalmaro (libro di laBiblo), e LaEvangelio di Lukas.[5] Cirkume yaro 2000, existis cirkume 100-200 Ido-parolanti en la mondo, mem se plu recenta evalui montras la nombro di parolanti proxime a 1.000-5.000.[6][7] En 2022, Ido havis 26 denaska parolanti enFinlando.[8][1]

Historio

[redaktar |redaktar fonto]
 Precipua artiklo:Historio di Ido
Ica artiklo bezonas revizo da ula persono qua konocas ambe Ido, ed ica temo ciencala, teknologiala, matematikala, filozofiala, sportala, edc.
Ka vu povas helpar ni revizar ol?

Ja existis la ideo ke Esperanto bezonis reformo pos la unesma yari di lua fondo. Por reformar Esperanto, Zamenhof publikigis reformo sugestajo en 1894, qua esis rapide refuzinta poste da la Esperanto-komunitato.

Dum la renkontro di laDelegitaro, en Paris, ye 15ma di oktobro 1907, pos la kreado di la komitato qua decidis internaciona normigita linguo, inter la propozi por la adoptado di auxiliara linguo, anonima skriptisto identifikita kom "Ido" prezentis reformo di Esperanto simila a la reformo di 1894, qua esis subtenata da Louis de Beaufront, un ek la reprezentanti di Esperanto ante la komitato di la Delegitaro.

Je la fino di la renkontro, la elekto esis, en principo, di Esperanto kun la reformi propozita da la anonima skriptisto identifikita kom Ido, qua pose deskovresis esar la propraLouis de Beaufront, agante kunLouis Couturat, un ek la fondinti di la Delegitaro.

L'ideo

[redaktar |redaktar fonto]

La skopo di Ido esas esar "la maxim facila linguo por la maxim granda quanto de homi" ed anke "la duesma linguo por internaciona relati". Ido selektas sua vorti de la nomizita "fonto-lingui":Angla,Franca,Germana,Hispana,Italiana eRusa (segun alfabetala ordino). Ica lingui (ofte mencionata segun l'abreviuro AFGHIR) esas parolata da multega milioni de homi e havas multa komuna radiki. Yen exemplo pri sis Ido-vorti e la korespondanta formi en la sis fonto-lingui:

IdoAnglaFrancaGermanaHispanaItalianaRusa
naciononationnationNationnaciónnazioneнация (nácija)
skoloschoolécoleSchuleescuelascuolaшкола (škóla)
versionoversionversionVersionversiónversioneверсия (vérsija)
marosea (marine, edc.)merMeermarmareморе (móre)
yunayoungjeunejungjovengiovaneюный (júnyj)
kavalohorse (cavalry, edc.)chevalPferd (Kavallerie, edc.)caballocavalloлошадь (lóšadʹ) - kavalo, кобы́ла (kobýla) - kavalino

Principi di Ido

[redaktar |redaktar fonto]

Ti principi aparas en laStudyo pri la derivado da Couturat[9].

  • Principo di unikeso: A singlaformo di derivado devas do korespondar specalasenco (o chanjo di senco).
  • Principo di renversebleso: Se on transiras de un vorto ad altra vorto samfamilya per ula regulo, on devas transirar, inverse, de ca lasta a l'unesma per regulo exakte inversa.

Kritiki kontre Esperanto

[redaktar |redaktar fonto]
 Precipua artiklo:Kritiki kontre Esperanto

Esperanto recevis de lua komenco e duras recevar, plursorta kritiki. Yen kelka punti:

  • Esperanto esas sexuale diskriminacema. Multa Esperanto-vorti esas naturale maskula e produktas femina formi per adjuntar la sufixo-in (ne existas specala sufixo por indikar maskuli):patro ("patro") >patrino ("matro"),viro ("viro") >virino ("muliero"),onklo ("onklulo") >onklino ("onklino"). edc. Pri certena vorti on vane diskutas ka li esas sexuale neutra o determinita. Exemple, segun certena uzanti,amiko esas sexuale neutra (do signifikanta "amikulo" od "amikino"), ma segun altri ol esas vorto nur maskula (do signifikanta nur "amikulo").
  • En Esperanto existas sis literi supersignizita netrovebla en altra lingui:ĉ,ĝ,ĥ,ĵ,ŝ,ŭ, quo desfaciligas la uzo di la linguo per komputeri, poshtelefonili ed altra aparati.
  • La fonemo /x/ (ĥ) existas en la Hispana e la Rusa, ma multa homi altralingua apene povas pronuncar ol.
  • Esperanto havas superflua vorti de anciena lingui:kaj ed-oj/-aj venas delAnciena Greka e ne trovesas en lamoderna Greka (και en la nuna Greka pronuncesaske, ed-oj/-aj trovesas nur en la maskula pluralo-oi, ma ne uzesas omnaloke). Kontraste, l'Idala vorto porkaj (e/ed) esas trovata en multa lingui (kome,ed,et,y,i), e ne nur Latina (videz), e l'Idala dezinenco por-oj, (-i) esas trovata en l'Italiana, Rumaniana, Rusa e plusa Slava lingui.
  • Obskura etimologio di kelke frequa vorti, exempleedzo ("spozulo"),ĝi ("olu").
  • Deformacita radiki, exemplefarti ("standar"), del GermanaWohlfahrt ("prospero"), kompozita ekWohl ("komforto, prospero") eFahrt ("veho, voyajo"). Do Zamenhof tranchis la vorto e prenis nur la duesma parto, mafarti eFahrt havas tote diferanta signifiki.
  • Interakordo di adjektivi e substantivi ed obliganta akuzativo. La Angla (inter multa altra lingui) pruvas ke ica gramatikala traiti esas superflua e ne faciligas la interkompreno.
  • Vorti kun poka susteno internaciona. Exemple,aĉeti esas nur Franca (acheter), kontre kekomprar sustenesas dal Hispana/Portugalana/Katalunianacomprar, Italianacomprare e Rumanianacumpăra ed anke kelke memorigas korespondanta (quankam ne samorigina) formi Germanala (Germanakaufen, Nederlandanakopen, Suedaköpa, Islandanakaupa) e Slava (i.a. Polonakupować, Chekakupovat).
  • Esperanto esas linguo fixigita por sempre dal tale nomizitaFundamento e do ne povas evolucionar nek emendar la defekti o neoportunaji inheranta en irga verko homal, precipue en verko produktita da nur un homo, mem se tre talentoza.

Fonologio

[redaktar |redaktar fonto]

Ido havas entote 24 diferanta fonemi, di qui 19 esas konsonanti e 5 esas vokali. La fonemi esas:

Konsonanti
BilabialaLabio-dentalaAlveolaraPos-alveolaraPalatalaVelaraGlotala
Klozitap·bt ·dk ·g
Nazalamn
Tapotala o frapalaɾ~r
Afrikata
Frikativaf·vs ·zʃ ·ʒh
Aproximantalajw
Laterala-aproximantalal
Vokali
AvanaDopa
Klozitaiu
Mimezae ~ɛo ~ɔ
Apertitaa

L'acento en Ido omnatempe pozesas sur la duesma-a-lasta silabo - incidento, encefalo, broshuro, ecelante, anciena,aquo, pekunio. Sur l'infinitivo, l'acento esas sur la finala silabo. To esas por montrar la diferanta konjuncioni plu extra (esas kontre esar) - savar, donar, entraprezar.

Ortografio

[redaktar |redaktar fonto]

Ido havas entote 26 literi, trovata en preske omna lingui uzanta laLatina alfabeto. Laliteri esas:

Literiabcdefghijklmnopqrstuvwxyz
Fono enIFA/a//b//ts//d//e/~/ɛ//f//g//h//i//ʒ//k//l//m//n//o/~/ɔ//p//k//ɾ/~/r//s//t//u//v//w//ks//j//z/
  • La Fono /ts/ nulatempe trovesas komts, la literoc esas la sola karaktero trasanta la fono.
  • La literoe povas pronuncesar kom /e/ od /ɛ/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /e/ esas la maxim apta.
  • La literoo povas pronuncesar kom /o/ od /ɔ/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /o/ esas la maxim apta.
  • q nur trovesas en la diagramo:qu, pronuncata: /kw/. La fono /kw/ nulatempe trovesas komkw, la diagramoqu esas la sola karaktero trasanta la fono.
  • La literor povas pronuncesar kom /ɾ/ od /r/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /ɾ/ esas la maxim apta.
  • La fono /ks/ nulatempe trovesas komks, la literox esas la sola karaktero trasar la fono.

Ido havas tridiagrami, li esas:

Diagramichqush
Fono en IFA/tʃ//kw//ʃ/

Ido anke havas dudiftongi, li esas:

Diftongiaueu
Fono en IFA/aw//ew/

Gramatiko

[redaktar |redaktar fonto]
 Precipua artiklo:Gramatiko di Ido

Literaturo

[redaktar |redaktar fonto]
 Precipua artiklo:Ido-literaturo

Exemplo

[redaktar |redaktar fonto]

Yen laPatro nia en Ido, tradukita da L. de Beaufront[10], komparata ad ordinara versioni en la sis fonto-lingui:

IdoAnglaFrancaGermana
Patro nia qua esas en la cieli,Our Father in heaven,Notre Père, qui êtes aux cieux ;Vater unser, der Du bist im Himmel.
Vua nomo santigesez;hallowed be your name.Que votre nom soit sanctifié ;Geheiliget werde Dein Name.
Vua regno arivez;Your kingdom come,Que votre règne arrive ;Zu uns komme Dein Reich.
Vua volo esez obediata,your will be done,Que votre volonté soit faiteDein Wille geschehe
Quale en la cielo, anke (tale) sur la tero.on earth, as it is in heaven.Sur la terre comme au ciel.wie im Himmel also auch auf Erden.
Nia singladi’ panon donez a ni cadie,Give us this day our daily bread,Donnez-nous aujourd'hui notre pain quotidien.Unser tägliches Brot gib uns heute
E remisez a ni nia debaji,and forgive us our debts,Pardonnez-nous nos offenses,und vergib uns unsere Schuld,
Quale anke ni remisas a nia debanti,as we also have forgiven our debtors.Comme nous pardonnons à ceux qui nous ont offensés.wie auch wir vergeben unsern Schuldigern.
E ne duktez ni aden la tento,And lead us not into temptation,Et ne nous laissez pas succomber à la tentation.Und führe uns nicht in Versuchung,
Ma liberigez ni de lo mala.but deliver us from evil.Mais délivrez-nous du mal.sondern erlöse uns von dem Übel.
HispanaItalianaRusa
Padre nuestro, que estás en los cielos,Padre nostro, che sei nei cieli,Отец наш на Небесах,
santificado sea tu Nombre;sia santificato il tuo nome,Пусть прославится Твоё имя,
venga a nosotros tu Reino;venga il tuo regno,Пусть придёт Твоё царство,
hágase tu Voluntadsia fatta la tua volontàпусть исполнится и на Земле воля Твоя,
así en la tierra como en el cielo.come in cielo anche in terra.как на Небе.
Nuestro pan cotidiano dánosle hoy;Dacci oggi il nostro pane quotidiano,Дай нам сегодня насущный наш хлеб.
y perdónanos nuestras deudas,e rimetti a noi i nostri debiti,И прости нам наши долги
así como nosotros hemos perdonado a nuestros deudores;come anche noi li rimettiamo ai nostri debitoriкак и мы прощаем тех, кто нам должен.
no nos dejes caer en tentación,e non esporci alla tentazione,Не подвергай нас испытанию,
mas líbranos del mal.ma liberaci dal Male.но защити нас от Злодея.

Galerio

[redaktar |redaktar fonto]

La kanto "Mea horizonto" en Ido.

Lektez anke pri

[redaktar |redaktar fonto]

Referi

[redaktar |redaktar fonto]
  1. 1,01,1Selvitys Suomessa äidinkieleksi rekisteröityjen kielten sanakirjoista
  2. Esperanto-English Dictionary -URL vidita ye 12ma di februaro 2012. 
  3. Libreyo -Dato di publikigo: 27ma di januaro 2018. Idiomo: Ido.
  4. Autoro: Antoine de Saint-Exupéry. La Princeto  Dato di publikigo: 2013.  URL vidita ye 27ma di decembro 2018.  Idiomo: Ido. 
  5. Evangelio da Santa Lukas -Dato di publikigo: 1926. URL vidita ye 27ma di decembro 2018. Idiomo: Ido.
  6. Ido language, alphabet and pronunciation -Publikigita da omniglot.com. URL vidita ye 2020-09-25. 
  7. Blanke (2000), citita da Sabine Fiedler, cheAutoro: Walter de Gruyter. Phraseology / Phraseologie  Dato di publikigo: 2007.  Pagino/pagini: 779. Videz chapitro:Phraseology in planned languages.
  8. / StatFin / Population structure / 11rm -- Language according to sex by municipality, 1990-2022 -Publikigita da PxWeb. URL vidita ye 4ma di februaro 2024. Idiomo: Angla.
  9. Studyo pri la derivado
  10. Bulletin Français-Ido de la Langue Auxiliaire, nr-i 73-74, nov.-dec. 1924, p. 288

Extera ligili

[redaktar |redaktar fonto]
v · d · m
Ido
Bibliografio
GramatikoMorfologio (PrefixiSufixiLa nedefinita pronomiPrepozicioni) •SintaxoVortaroKorelativiOrtografio
HistorioBeaufrontCouturatJespersenDelegitaroUniono por la Linguo Internaciona IdoDelegitaro
KulturoIdo-KonferiIdo-literaturoIdo-steloIdala revuiIdo en la reto MuzikoVideo-artoIdo-himno
LiteraturoAdavaneAfrikana Veko en IdoAstronomiala KayeretoAziana Letro IdeDiala JurnaletoGazuyiIdala revuiIdo-literaturoIdo-Saluto!Kuriero InternacionaLa KordiegoProgreso (revuo)
LibreriiEditerio SudoIdo-LibrerioEditerio Tia Libro!Editerio "Hans Dubois"Editerio Krayono
Konferi1914192319242001200220032004200520062010
SocietiAkademio di IdoGermana Ido-SocietoIdo Societo Hispana
Reto-situi e forumiLinguo-listoIdo-listo
Segun landoFranciaGermaniaHispaniaHungaria
v · d · m
Konstruktita lingui
HelpolinguiAdjuviloSimpla AnglaEsperantoEurolangEurolengoEuropantoFolksprokGlobasaGlosaIdiom neutralIdoInterlinguaInter-SlavaKotavaLatino ModerneLatino sine flexioneLingua Franca NovaMundezeNeoNovialOccidentalRománicoVolapük
Logikala e filozofiala linguiLojbanRoTceqliToki Pona
Artala linguiKlingon-linguo
Obtenita de "https://io.wikipedia.org/w/index.php?title=Ido&oldid=1060698"
Kategorio:

[8]ページ先頭

©2009-2025 Movatter.jp