Natay a milisia: 5,525,000 Nasugatan a milisia: 12,831,500 Napukaw a milisia: 4,121,000 Dagup: 22,477,500KIA, WIA wenno MIA...adu pay a maisalaysay.
Natay a milisia: 4,386,000 Nasugatan a milisia: 8,388,000 Napukaw a milisia: 3,629,000 Dagup: 16,403,000KIA, WIA wenno MIA...adu pay a maisalaysay.
TiUmuna a Sangalubongan a Gubat (WWI) ket maysa idi asangalubongan a gubat a naipatengnga idiayEuropa a nangrugi idi 28 HUlio 1914 ken nagpaut aginggana idi 11 Nobiembre 1918. Daytoy ket kaaduan a naamammon a kas tiSangalubongan a Gubat wenno tiNalatak a Gubat manipud idi nangrugi aginggana ti rugi ti Maikadua a Sanglubongan a Gubat idi 1939, ken tiUmuna a Sangalubungan a Gubat wenno Sangalubongan a Gubat I manipud idin. Daytoy ket nangiraman kadagiti amin analatak a bileg,[5] a naaramid kadagiti dua nga nagsuppiat a kumaduaan: dagitiKumaduaan (a naibatay tiTinallo a Naimbag a nakem tiNagkaykaysa a Pagarian,Pransia kenRusia) ken dagititengnga a bileg (kasisigud a naipatengnga ti lawlaw tiTinallo a Kumaduaan tiAlemania,Austria-Hungaria kenItalia; ngem, idi ti Austria–Hungaria ket nangala ti panakagura a sumuppiat ti daytoy a tulag, ti Italia ket saan a simrek ti daytoy a gubat).[6] Dagitoy a kimmaduaan ket naurnosda manen (ti Italia ket nakilaban para kadagiti Aliado), ken daytoy ket dimmakkel idi adu pay a pagilian ti simrek ti daytoy a gubat. Iti kumaudianan adda ti sumurok a 70riwriw a milisia, a mairaman dagiti 60 riwriw nga Europeano, ti naipagaraw iti maysa kadagiti kadakkelan a gubat iti pakasaritaan.[7][8] Adda ti sumurok a 9riwriw a nakigubgubat idi tinatnatay a kaaduan daytoy ket gapu ti panakasayaat dagiti armas, gapu kadagiti baro a teknolohia, nga awan ti naipada a panagrang-ay ti panagsalaknib wenno mobilidad. Daytoy ket isu ti maikanem akaaduan dagiti natay a suppiat iti pakasaritaan ti lubong, a naikasiddongan ti dalan para kadagiti nadumaduma a panagbalbaliw ti politika a kasla dagiti rebolusion kadagiti adu a nairaman a pagilian.[9]
Idi 28 Hulio, ti suppiat ket naglukat babaen ti Austro-Hungaro apanag-raut iti Serbia,[12][13] a sinaruno babaen ti Aleman a panag-raut itiBelhika,Luxembourg ken Pransia; ken ti panag-raut ti Ruso iti Alemania. Kalpasan ti panakaipasardeng ti panag-martsa dagiti Aleman idiayParis, tiLumaud a Sanguanan ket nagtalinaay ti estatiko a gubat ti panagdadael ti maysa atrinsera a linia a saan a nagbalbaliw aginggan a idi 1917. IdiayDaya, ti Ruso a buyot ket nagballigi a nakilaban kadagiti Austro-Hungaro a puersa ngem naiasanudda manipud idiayDaya a Prusia kenPolonia babaen dagiti buyot ti Alemania. Adda dagiti nainayon a sanguanan ti nalukatan kalpasan ti iseserrek ti Imperio nga Otomano idi 1914, ti Italia kenBulgaria idi 1915 kenRomania idi 1916. Tipanakarebba idi Marso 1917 ti Ruso nga Imperio , ken ti Rusia ket pinanawanna ti gubat kalpasan tiOktubre a Rebolusion ti kaladawan dayta a tawen. Kalpasan ti 1918 nga Aleman a panag- iti igid ti lumaud a sanguananraut, dagiti Aliado ket pinasanudda dagiti buyot ti Alemania kadagiti serie ti nagballigi a panag-raut ken dagiti puersa tiEstados Unidos ket nangrugrugida a simrek kadagiti trisera. Ti Alemania, nga adda idi tibukodna a riribok kadagiti rebolusionario iti daytoy a puntos, ket immannurot a mangisardeng ti pannakilaban idi 11 Nobiembre 1918, a naamammuan kalpasan daytoy tiPanangisardeng ti gubat nga Aldaw. T gubat ket nagpatingnga iti panagballigi para kadagiti Aliado.
Dagiti napasmak idiaybalay a sangsanguanan ket nakaariwawada pay a kas dagiti sanguanan ti gubat, gaputa dagiti nakibingbinglay ket pimmadasda a nangipagunay kadagiti katataoanda ket ekonomia a rekurso tapno makilaban ti naindagupan a gubat. Bababen ti gibus ti gubat, uppat kadagti kangrunaan nga imperial a bileg — dagitiAleman,Ruso,Austro-Hungaro kenOtomano nga imperio — napaawanen. Dagiti simmaruno nga estado dagiti dua nga immuna a naibaga ket napukawanda kadagiti adu a teritorio, bayat a dagiti dua a naududi a naibaga ket sibubukelda a naiwarwar. Ti mapa ti tengnga a Europa ket nailadawan idi kadagiti nadumaduma a babbabassit nga estado.[14] TiLiga dagitiPagilian ket naporma idi nga adda ti namnama a daytoy ket mangpawil ti sabali a kastoy a suppiat. Ti Europeano a nationalismo a pinarsua babaen ti gubat ken dagiti pannakabingbingay dagiti imperio, dagiti nagbanagan ti pannakaabak ti Alemania ken dagiti parikut tiTulag iti Versailles ket naipannurotan a gapuanan a kontribusion tiMaikadua a Sangalubongan a Gubat.[15]
Idiay Kanada, tiMagasina ti Maclean idi Oktubre 1914 ket kinunana, "Adda dagiti gubat a bukodda a managanan. Daytoy ket ti Nalatak a Gubat."[16] Idi las-ud ti entergubat a paset ti panawen, ti gubat ket kaaduan a tinawtawagan a kas tiSangalubongan a Gubat ken tiNalatak a Gubat, kadagiti agsasao ti Inggles a pagilian.
Kalpasan ti isasangbay ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat idi 1939, dagiti termino aSangalubongan a Gubat I wennoti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nagbalin a pagalagadan dagitoy, a dagiti Britaniko ken Kanadiano a historiador ket kinaykayatda tiUmuna aSangalubongan a Gubat, ken dagiti Amerikano tiSangalubongan a Gubat I. Dagitoy dua a termino ket naus-usar pay idi las-ud ti Entregubat a paset ti panawen. Ti termino a "Umuna a Sangalubongan Gubat" ket immuna nga inusar idi Septiembre 1914 babaen ti Aleman a pilosopo a niErnst Haeckel, a nangitunton a "awan dudua a ti dalan ken karakter ti nabutbutngan a 'Europeano a Gubat' ... ket agbalinto a ti umuna a sangalubongan agubat iti napno a kapanunotan ti balikas."[17]Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket isu pay ti titulo ti maysa a 1920 a pakasaritaan babaen ti opisial ken agiwarwarnak a niCharles à Court Repington.
Idi maika-19 a siglo, dagiti kangrunaan a bileg ti Europa ket nangiyunayunayda kadagiti pamay-an tapno matalinaay tibalanse tibileg iti amin a Europa, ken isu ti nagbanagan ti kaada ti narikut a network kadagiti panagkakadua ti politikal ken militar iti amin a paset ti kontinente babaen idi 1900.[6] Dagitoy ket nangrugi idi 1815, babaen tiNasantuan a a Kumadduaan a nagbaetan tiPrusia, Rusia, ken Austria. Kalpasan daytoy, idi Oktubre 1873, ti Kanselor ti Alemania a niOtto von Bismarck nakitulag itiLiga dagiti Tallo nga Emperador (Alemania:Dreikaiserbund) a nagbaetan dagiti monarkia ti Austria-Hungaria, Rusia ken Alemania. Napaay daytoy a tulagan gaputa ti Austria-Hungaria ken Rusia ket saanda a nagtutulag ti annuroten a maipanggep ti Balkan , daytoy ti nangtunpalan ti pannakaporma ti kumadduaan ti Alemania ken Austria-Hungaria idi 1879 a tinawtawagan tiDua a Kumadduan. Daytoy ket nakitkita idi a kas pamay-an iti panagsuppiat ti impluensia ti Rusia kadagitiBalkan iti agtultuloy a pannakakapsot tiOtomano nga Imperio.[6] Idi 1882, daytoy a kumadduaan ket naipadakkel tapno mairaman ti Italia a nagtungpalan tiTinallo a Kumaduaan.[18] Ni Bismarck ket nangiyunay-unay a nagob-obra tapno maipan a kadua ti Rusia ti Alemania tapno maliklikan ti dua ti sanguannna a gubat iti Pransia ken Rusia. Idi naipangato niWilhelm II iti trono a kasEmperador ti Alemania (Kaiser), Ni Bismarck ket napilit nga agretiro ken dagiti kumaduaan a sistemana ket nagin-inut napaay ti panakayunay-unayna. Kas pagarigan, ti Kaiser ket nagmadi a mangpabaro tiPanangiseguro manen a Tulag iti Rusia idi 1890. Kalpasan ti dua a tawen, tiKumadduaan ti Pranko-Ruso ket napirmaan idi tappno mangkontra ti puersa ti Tinallo a Kumadduaan. Idi 1904, Ti Britani aketnangpirma kadagiti serie ti tulagan iti Pransia, tiEntente Cordiale, ken idi 1907, ti Britania ken Rusia ket nagpirmada tiKonbension ti Anglo-Ruso. Bayat a dagitoy a tulagan ken saan a pormal a nakikadua ti Britania iti pransia wenno Rusia, nangaramid daytoy ti pannakabael ti Britaniko iti iseserrek iti masakbayan a suppiat a pakairamanan iti Pransia wenno Rusia, ken ti sistema ti dagiti tulagan ti nagsisilpo a ket naamammuanton a kas tiTriple Entente.[6]
Ti bileg ti ekonomia ken industria ti Alemania ket dimmakkel unayen kaplasan tipanagkaykaysa ket pundasion ti Imperio idi 1871. Manipud idi tawtawen ti 1890, ti gobierno ni Wilhelm II ket nagus-usar iti daytoy a batayan tapno mangiraem kadagiti adu a rekurso ti ekonomia para iti panangipatakder tiKaiserliche Marine (Imperial a Marina ti Alemania), naipatakder daytoy babaen ni AdmiralAlfred von Tirpitz para iti panagsasilsal itiNaarian a marina ti Britaniko para iti supremasia ti marina iti lubong.[19] A kas nagbanagan daytoy, ti tunggal maysa a pagilian ket nagregget a nangipatakder ti nasaysayaat iti termino dagitipuonan a bapor. Ti pannakairugi tiHMSDreadnought idi 1906, ti Imperio ti Britaniko ket nangipadakkel ti adu a panangatiwna iti Aleman a kasalisalna.[19] Dagiti armas a lumbaan a nagbaetan ti Britania ken Alemania ket nagtungpalan ti pannakaipadakkelna iti amin a Europa, dagiti amin a nangruna a bileg ket nangiraraem kadagiti batayan ti indudtriada a mangipataud kadagiti ramit ken dagiti arama a nasken para iti pan-Europeano a suppiat.[20] Idi baetan ti 1908 ken 1913, ti militar a panaggastos dagiti bileg ti Europa ket dimmakkel babaen ti 50%.[21]
Ti Austria-Hungaria ket nakibinglayda itididigra ti Bosnia iti 1908–1909 babaen ti opisial a panangikapet ti dati a teritorio ti Otomano itiBosnia ken Herzegovina, ken sinakopna manipud idi 1878. Daytoy ket nakaungetan tiPagarian ti Serbia ken ti patronatona, tiPan-Eslabiko kenOrtodokso aRuso nga Imperio.[22] Ti politiko a maniobra ti Rusoiti rehion ket nangpaay kadagiti tulagan ti kappia, nangrugrugi idin dagitoy a madaddadael ken naamammuan idi dagitoy a kas "tipolbera ti Europa".[22] Idi 1912 ken idi 1913, tiUmuna a Gubat ti Balkan ket nagbaetan a linabanan idi tiLiga ti Balkan ken ti nagsisina nga Imperio ti Otomano. Ti resultaan tiTulag ti Londres ket nagpaadu a nangpabassit ti Imperio ti Otomano, ken nangpartuat daytoy ti nawaya nga Estado ti Albania bayat a nangpadakkel daytoy kadagiti tinengtengngel a teritorio ti Bulgaria, Serbia, Montenegro, ken Gresia. Idi rinaut ti Bulgaria ti Serbia ken Gresia idi Hunio 16 1913, nakapukawanna daytoy ti kaaduan ti Macedonia iti Serbia ken Gresia ken tiAkin-abagatn a Dobruja iti Romania iti 33 nga aldaw aMaikadua a Gubat ti Balkan, ken nangpaadu daytoy ti pannkariribok ti rehion.[23]
Idi Hunio 28 1914, niGavrilo Princip, ti maysa nga estudiante aBosnio a Serbo ken kameng tiKatutubo ti Bosnia, ket pinatayna ti agtawid ti trono ti Austro-Hungaro, a niArkhduke Franz Ferdinand ti Austria, idiaySarajevo, Bosnia.[24] Daytoy ket nangrugian ti maysa a bulan ti diplomatiko a maniobra a nagbaetan ti Austria-Hungaria, Alemania, Rusia, Pransia, ken Britania a tinawtawagan tiDidigra ti Hulio. Ti panagayat ti pnangipatingga ti pannakibiang ti Serbia idiay Bosnia– tiNangisit nga Ima ket nangited kenni Princip ken dagiti grupona kadagiti bomba ken dagiti pistola, inadalnda, ken tinulonganda a bimmallasiw iti pagbeddengan, ken dagiti Austriano ket hustoda anamatmati a dagiti opisial ti Serbia ken dagiti opisial ket nairamramanda[25] – Ti Austria-Hungaria ket nangipatulod ti Hulio nga Ultimatum iti Serbia, dagitoy idi dagiti sangapulo a serie dagiti demanda a naigaggagara a saan a mabalin nga awaten , ken naikeddeng a mangkasir ti gubat iti Serbia.[26] Idi nakitulag laeng ti Serbia kadagiti walo a demanda, ti Austria-Hungaria ket nangirangaran ti gubat idi Hulio 1914. NiStrachan ket nangisuppia, a "No man daytoy ket ekuiboko ken nasapa a sungbat babaen ti Serbia ken makaaramid ti giddiatan ti panagkukua ti Austria-Hungaria ket madudua. Ni Franz Ferdinand ket saan idi a kita ti personalidad a nagay-ayat ti kinadayeg, ken ti pannkapaayna ket saan a nangipakita ti nakaro a panagladingit ti imperio".[27]
Ti Imperio ti Ruso, ket saan a nagay-ayat a mangpalubos ti Austria-Hungari a mangikkat ti impluensia kadagiti Balkan, ken ti panagsuporta ti napauten a Serbo a prodihia , ti Rusia ket nagbilbilin ti mobilisasion kalpasan ti maysa ng aladaw.[18] Ti Imperio ti Alemania ket naggunay met idi Hulio 30 1914, a nnagisagsagana mangipakat ti "Plano Schlieffen", a nangiplano ti napardas, ken dakkel a panagraut iti Pransia tapno mangikkat ti buyot ti Pransia, ken agsikko a mapan iti daya ken mangsuppiat iti Rusia. Ti Gabineta ti Pransia ket nanglikud ti presion ti miltar ti dagus a panaggunayna, ken nagbilin ti panagsubli kadagiti tropana iti 10km manipud ti pagbeddengan tapno maliklikan ti insidente. Ti Pransia ket naggunay laeng idi rabii ti Agosto 2, idirinaut ti Alemania tiBelhika ken rinautna dagiti tropa ti Pransia. Ti Alemania ket nangirangarang ti gubat iti Rusia iti isu met laeng nga aldaw.[28] Ti Britania ket nangirangarang ti gubat iti Alemania idi Agosto 4 1914, kalpasan ti maysa a "saan a nasayaat a sungbat" iti Britaniko nga ultimatum a nasken a matalinaayneutral ti Belhika[29].
Ti estratehia ti Tengnga a Bilileg ket nakasagaba kadagiti di nasayaat a komunikasion. Ti Alemania ket nangikari a mangsuporta ti panagraut ti Austria-Hungaria iti Serbia, ngem ti panangipatarus ti kaibuksilanna daytoy ket adu ti naggigiddiatanna. Dagiti dati a nasubokan a plano a ti panangipan kadagiti tropa ket nabaliwan idi kasapaan ti 1914, ngen dagiti sukat ket saan pay a nasubokan kadagiti panagsanay. Dagiti daulo ti Austro-Hungaro ket namatmatida a ti Alemania ket kallubanna ti akin-amianan a pagbeddenganna iti Rusia.[30]Nupay kasta, ti Alemania ket nakitkitana ti Austria-Hungaria ket kaaduan a mangidagus kadagiti tropana a mangsuppiat iti Rusia, bayat a mangidatar iti Pransia. Daytoy a pannaka-allilaw ket nangpilit tiBuyot ti Austro-Hungaro a mangbingay kadagiti puersana kadagiti sanguanan a baetan ti Russia ken Serbia.
Idi Septiembre 9 1914, tiSeptemberprogramm, ti mabalin a plano a nangisalaysay ti naisangyan a gandat ti gubat ti Alemania ken dagiti kondison a susukimaten ti Alemania a mangpapilit kadagiti Bileg ti Kumadduaan, ket inwaragawag idi babaen tiKanselor ti Alemania, a niTheobald von Bethmann-Hollweg ngem daytoy ket saan nga opisial a naampon
Ni Lettow a nagisuko kadagiti puersana kadagiti Britaniko idiay Abercorn
Dagiti immununa a panaglalaban iti gubat ket nakairamanna ti Britaniko, Pransia, ken dagiti kolonial a puersa ti Aleman idiay Aprika. Idi Agosto 7, dagiti tropa ti Pransia ken Britania ket rinautda ti Alemani a protektorado tiTogoland. Idi Agosto 10, dagiti puersa ti Alemania idiayAbagatan a laud nga Aprika ket rinautda ti Abagatan nga Aprika; dagiti naiwarwara ken narungsot a pannakilablaban ket nagtultuloy kadagiti nabati a paset a panawen ti gubat. Dagiti kolonial a puersa ti Alemania idiayDaya nga Aprika ti Alemania, nga indauluan babaen ni KoronelPaul von Lettow-Vorbeck, ket nakilabanda iti maysa a kampania tigerila a pannakigubatan idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ken simmukoda laeng kalasan ti dua a lawak idi naipakat ti panagsardeng ti gubat idiay Europa.[31]
Ti Austria ket nagraut ken kinalabanna ti buyot ti Serbia idiayGubat ti Cer ken tiGubat ti Kolubara idi rugi ti Agosto 12. Kalpasan dagiti dua a lawas, dagiti panagraut ti Austria ket naipasanod nga adu dagiti napukpukaw, daytoy ti nangmarka kadagiti adu nga immuna a panagballigi iti gubat dagiti Kumadduaan ken nangpukaw ti namnama ti napardas a panagballigi ti Austro-Hungaro. A kas nagbanagan daytoy, ti Austria ket napilitan a nangibati ti dakkel a puersa iti sanguanan ti Serbia, isu daytoy ti nangpakapsot kadagiti ganetgetna a sumuppiat iti Rusia.[32] Ti panangabak ti Serbia iti Austro-Hungaro a panagraut idi 1914 ket mangiraman kadagiti nangruna a panangatiw a panagballigi iti naudi a siglo.[33]
Dagiti puersa ti Alemania idiay Belhika ken Pransia
Idi rugi ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti buyot ti Alemania ket nangitungpal ti nabaliwan a bersion tiPlano Schlieffen. Daytoy ket nangimartsa kadagiti buyot ti Alemania idiay neutral a Belhika ken idiay Pransia, sakbay a nagsikko nga agpa-abagatan tapno palikmutanna ti buyot ti Pransia idiay pagbeddenagn ti Alemania.[10] Gaputa ti Pransia ket nangirangarang nga isu ket "adaan ti waya nga agtignay iti kaso a makiginnubat ti Alemania ken Rusia", ti Alemania ket nagur-uray ti posibildad ti maysa a panagraut iti Pransia iti maysa asangaunan ken babaen iti Rusia iti sabali pay a sanguanan. Tapno masabat iti kastoy a senario, ti Plano Schlieffen ket nangibagbaga a ti Alemania ket nasken a napardas nga abakenna ti Pransia (a kasla iti napasamak itiGubat ti Pranko-Prusia iti 1870–71). Daytoy ket nangisingsingasing pay a tapno maulit ti napardas a panagballigi idiay laud, ti Alemania ket nasken a saan nga agraut babaen ti narigat a langa ti daga iti Alsace-Lorraine (nga addaan ti dagus a pagbeddenagan itilaud ti karayan Rin), embes ket ti kapanunotan ket ti mangpadas a pardasan a lappedan ti Paris manipud ti Kanal Inggles ken ti panagtulong ti Britaniko, ken alaenna ti Paris, ken isunto daytoy ti kanungpalan ti panangabak ti gubat. Dagiti buyot ket maiyakarto idiay daya tapno sabtenna ti Rusia. Namatmatida a ti Rusia ket makasapul ti nabayag a paset ti panawen timobilisasion sakbay nga agbalin nga agpayso a mangpangta kadagiti Tengnga a Bileg.
Ti laeng adda a plano ti Alemania para itianiman a gubat ket dagiti panagmartsa dagiti buyot ti Alemania idia Belhika. Ti Alemania ket kinaykayatna nga a nawaya makuyogan a mapan idiay Bekhika (ken kasisigud pay nga idiay Olanda, ken plano a linikudan ni babaen ni KaiserWilhelm II) tapno rautenna ti Pransia. Ti neutral a Belhika ket linikudanna daytoy a kapanunotan, isunga dagiti Aleman ket nangikeddeng nga embes a mangraut babaen idiay Belhika. Ti Pransia ket kinayatna met nga iyakar dagiti puersana idiay Belhika, ngem dati a saan a kinayat Belhika daytoy a "singasing", iti namnama a maliklikan ti aniaman a gubat iti daga ti Belhika. Iti kanungpalanna, kalpasan ti panagraut ti Alemania, ti Belhika ket pimmadas a nangitipon ti buyotna iti buyot ti Pransia (ngem ti dakkel a paset ti buyot ti Belhika ket nagsanod idiayAntwerp nga idiay ti nakapilitanda a simmuko idi napukawen ti amin a namnama iti tulong).
