TiTonga (/ˈtɒŋ(ɡ)ə/,lokal:[ˈtoŋa][8]), opisial a nanaganan tiPagarian ti Tonga (Tongano:Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga), ket ti maysa a pagilian itiPolinesia, ken maysa pay apurpuro a buklen dagiti169 nga isla, a kadagitoy ket 36 dagiti natagtagitao.[1] Ti dagup a kalawa ti purpuro ket agarup a750 kuadrado kilometro (290sqmi) a naiwarwaras kadagiti700,000 kuadrado kilometro (270,000sqmi) iti akin-abagatan aTaaw Pasipiko. Manipud idi 2016, ti Tonga ket addaan it ipopulasion iti 100,651,[9][10][11] 70% kadagitoy ket agnanaed iti nangruna nga isla tiTongatapu.
Sakupen ti Tonga iti agarup a800 kilometro (500mi) iti maysa a linia ti amianan–abagatan. Palikmutan daytoy babaen tiFiji kenWallis ken Futuna (Pransia) iti amianan a laud; tiSamoa iti amianan a daya; tiBaro a Caledonia (Pransia) kenVanuatu iti laud; tiNiue (ti kaasitgan a gangganaet a teritorio) iti daya; ken tiKermadec (Baro a Selanda) iti abagatan a laud. Ti Tonga ket agarup a1,800 kilometro (1,100mi) manipud itiIsla Amianan ti Baro a Selanda.
Manipud idi 1900 aginggana idi 1970, ti Tonga ket addaan idi iti kasasaad a protektorado nga estado ti Britaniko. Tinartaripato idi ti Reino Unido dagiti gangganaet a pannakibiang ti Tonga babaen ti maysa a Tulag ti Pannakigayyem, ngem ti Tonga ket saan a nagibbet ti kinaturayna iti ania man a gangganaet a bileg. Idi 2010, nangala ti Tonga ti maysa a napateg nga addang nga umadayo iti bukodna a tradisional ngaabsoluto a monarkia ken iti ipapanna nga agbalin a maysa a napno nga agannong abatay-linteg a monarkia, kalpasan dagiti reporma ti lehislatibo a nakaiturongan ti waya para iti immuna a sangkapaset a representatibo a panagbubutosna.
Kadagiti adu asasao a Polinesio, a mairaman ti Tongano, ti balikas atonga ket agtaud manipud itifakatonga, a ti kayatna a sawen ket "agpaabagatan", ken kastoy a nanaganan ti purpuro gapu ta daytoy ti akin-abagatan unay a grupo kadagiti grupo ti isla ti tengnga aPolinesia.[12] Ti balikas atonga ket maipada itiHawayano a balikas ti “kona,” a ti kayatna a sawen ket “papanan a turong ti angin,” a daytoy ti kasisigud a nagan para itiDistrito ti Kona iti Hawai’i.[13]
Nagbalin nga ammo ti Tonga iti Laud kas ti "Friendly Islands" (Mannakigayyem nga Is-isla) gapu ti nasayaat a resepsion ken niKapitan James Cook iti immuna panagbisitana idi 1773. Simmangpet isuna iti panawen ti tinawen a piesta tiʻinasi, a maipapan iti donasion itiUmuna a Bungbunga itiTuʻi Tonga (ti monarko ti is-isla), ken isunaket nakaawat iti imbitasion kadagiti rambakan. Ngem iti met mabalin a mapasamak, segun ti mannurat a niWilliam Mariner, dagiti daulo ti politiko ket kayatda kano a patayen ni Cook iti lasud ti rambakan, ngem saanda met nga inaramid daytoy gapu ta saanda a nagtunos iti maysa a plano ti aksion a mangbanag iti daytoy.[14]
↑Mariner, William and Martin, John (1817).An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific Ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years' resident in those islands, Volume 2,pp. 64–65Naiyarkibo 12 Abril 2016 itiWayback Machine. Naala idi 3 Nobiembre 2010.
.svg)
.svg)
