Movatterモバイル変換

[0]ホーム
URL:

Jump to content
Ուիքիփետիա
Որոնել

Մեքսիքա

Մեքսիքա
Մեքսիկայի դրոշ?Զինանշանը


Կը ներառնէՄեքսիքօ Սիթի[1][2],Ագուասկալիենտես?[1],Ստորին Կալիֆոռնիա?[1],Հարավային Ստորին Կալիֆոռնիա?[1],Կամպեչե?[1],Չիապաս?[1],Չիուաուա?[1],Կոաուիլա?[1],Կոլիմա?[1],Դուրանգո?[1],Կուանախուաթօ[1],Գեռերո?[1],Իդալգո?[1],Խալիսկո?[1][3],Մեխիկո?[1],Միչոական?[1],Մորելոս?[1],Նայարիտ?[1],Նուևո Լեոն?[1],Օախակա?[1],Պուեբլա?[1],Կերետարո?[1],Կինտանա Ռոո?[1],Սան Լուիս?[1],Սինալոա?[1],Սոնորա?[1],Տաբասկո?[1],Տամաուլիպաս?[1],Տլասկալա?[1],Վերաքրուզ[1],Յուկատան նահանգ?[1]ևՍակատեկաս?[1]
Պետական լեզուՍպաներէն,Nahuatl?ևյուկատեկերեն?
ՄայրաքաղաքՄեքսիքօ
Օրէնսդիր մարմինՄեքսիկական կոնգրես?
Երկրի ղեկավարԿլաուդիա Շեյնբաում?
Կառավարութեան ղեկավարԿլաուդիա Շեյնբաում?
Ազգաբնակչութիւն124 777 324 մարդ (2017)[4]
ՕրհներգՄեքսիկայի օրհներգ?ևToque de Bandera?
ԿարգախօսDerecho ajeno es la paz
Հիմնադրուած է16 Սեպտեմբեր1810[5] թ.
ԱրժոյթԵմէնի ռիալ $1 =
Ժամային համակարգԿեդրոնական ժամային գօտի
Հեռաձայնային համակարգ+52
Համացանցի յղում.mx?
Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ0,758[6]

Մեքսիկա (սպ.՝México;Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներ[7][8][9]սպ.՝Estados Unidos Mexicanos), պետութիւն էՀիսիսային Ամերիկայի հարաւը։ Սահմանակից էԱմերիկայի Միացեալ Նահանգներուն,Կուաթեմալային եւՊելիզին: Արեւմուտքի եւ հարաւի ափերը կ'ողողենԽաղաղական, իսկ արեւելքը՝Աթլանտեան ովկիանոսի ջուրերը։ Արեւմուտքին՝ կը գտնուին նաեւՄեքսիքայի ծոցը[10] եւՔարիպեան ծովը:

Անիկա կը զբաղեցնէ գրեթէ երկու միլիոն քառակուսի քիլոմեթր տարածք (աւելի քան 760.000)։ Մեքսիքան հինգերորդ խոշոր երկիրն էԱմերիկայի մէջ, 13-րդ երկիրն աշխարհի մէջ եւ 2-րդ ամէնախոշոր սպանախօս երկիրը՝ ըստ տարածքի չափերու (Արժանթինէն յետոյ)։

Բնակչութիւնը կը գերազանցէ աւելի քան 120 միլիոնը[11]: Մեքսիքան աշխարհի 11-րդ ամէնախիտ բնակեցուած անկախ պետութիւնն է աշխարհի պետութիւններուն մէջ եւ առաջինը՝ սպանախօս երկիրներու մէջ։ Այն նաեւԼատին Ամերիկայի երրորդ ամէնաբնակեցուած երկիրն է։ Մեքսիքան դաշնային հանրապետութիւն է եւ վարչականօրէն բաժնուած է 31 նահանգներու եւ 1 մայրաքաղաքային ինքնավարութիւն ունեցող դաշնայինՄեքսիքօ շրջանի միջեւ։

Նախաքոլումպոսեան ժամանակաշրջանին Մեքսիքայի տեղաբնիկ ժողովուրդները եղեր ենհնդիկները: Այս տարածքներուն մէջ ստեղծեր են իրենց մշակոյթը եւ ազգային առանձնայատկութիւնները՝ացտեկները,մայաները եւ շատ այլ ցեղեր։1521 թուականին Մեքսիքայի ներկայիս տարածքը գրաւեր ենսպանացի (conquistadors) տիրողները՝Էռնան Քորթեսի գլխաւորութեամբ։ Նուաճումէն յետոյ, այն վերածուեցաւ Մեքսիքայի հաւասար նահանգի եւ ստացաւՆոր Սպանիա անուանումը։ Բազմաթիւ խռովութիւններու պատճառով1821 թուականին սպանական կառավարութիւնը պաշտօնապէս կը ճանչնայ Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներու անկախութիւնը, որպէսՍպանիայէն անկախ երկիր։ Յետ անկախացման ժամանակահատուածը կը բնութագրուի տնտեսական անակայունութեամբ եւ անիկա նաեւ դարձաւ տարբեր իրադարձութիւններու պատճառ։

Ի վերջոյ այն յանգեցաւամերիկա-մեքսիքական պատերազմի սկսման եւ տարածքային անհամաձայնութիւններուԱմերիկայի Միացեալ Նահանգներու հետ։ Մեքսիքական որոշ հողեր կցուեցան Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն։ Բացի այս պատերազմէն, տեղի ունեցան այլ իրադարձութիւններ՝Ֆրանս-մեքսիքական պատերազմի եւՄեքսիքական քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը,առաջին եւերկրորդ կայսրութիւններու ստեղծումը եւ ներքին բռնապետութեան հաստատումը։

Վերջին իրադարձութիւններու հետեւանքով Մեքսիքայի մէջ1910 թուականին սկսաւյեղափոխութիւն, որուն ամէնախոշոր արդիւնքը եղաւ այն, որ1917 թուականին հրապարակուեցաւ Մեքսիքայի օրէնքներու ժողովածուն՝Սահմանադրութիւնը: Այժմ Մեքսիքան աշխարհի տնտեսապէս առաջատար երկիրներու շարքին է[12][13][14][15]:

Բնակչութիւն

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]

Մեքսիքայի հիմնական բնակիչները մեքսիքացիներն են, որոնք ձեւաւորուած են սպանացիներու, բնիկ հնդկացիներու, մասամբ՝ նաեւ սեւամորթներու միախառնման հետեւանքով։ Պաշտօնական լեզուն սպաներէնն է, սակայն բնիկ ժողովուրդները՝ ացթեկները, մայաները, հուասթեկները եւ այլք, կը խօսին մայրենի լեզուներով եւ կը պահպանեն իրենց մշակութային առանձնայատկութիւնները։Խոշոր քաղաքներն ենՄեքսիքօն,Կուատալախարան,Մոնթեռեյը,Փուեպլան։

Հին շրջանին (մինչեւ 16-րդ դար) Մեքսիքայի տարածքին զարգացած եղած են հնդկացիներու (թոթոնակներ, թոլթեկներ, ացթեկներ, մայաներ) գեղարուեստական մշակոյթները։ Զբաղուեր են խեցեգործութեամբ եւ փայտէ իրերու, մանր քանդակներու պատրաստմամբ։

Սակայն սպանացիներու կողմէ Մեքսիքայի նուաճումը կործանարար ազդեցութիւն ունեցաւ հնդկացիներու ինքնատիպ մշակոյթի վրայ։ Այդուհանդերձ, բնիկներու գեղարուեստական աւանդոյթները որոշակիօրէն ներգործեցին գաղութային շրջանին ձեւաւորուած արուեստի վրայ, եւ երկու մշակոյթներու համատեղումը կանխորոշեց Մեքսիքայի հետագայ ազգային արուեստի աւանդոյթները։

Ներկայիս Մեքսիքան Լատինական Ամերիկայի առաւել զարգացած երկիրներէն է. կ'արդիւնահանեն արծաթ, ոսկի, նաւթ, գունաւոր եւ հազուագիւտ մետաղներ։ Կը մշակեն ցորեն, բրինձ, շաքարեղէգ, սրճենի, եգիպտացորեն (հայրենիքը Մեքսիքան է)։

Մայրաքաղաք Մեխիկոն աշխարհի խոշորագոյն քաղաքներէն է, ուր կը զուգակցուի հին դարերու ու ժամանակակից ճարտարապետութիւնը։Հանրայայտ են գեղանկարիչներ Տիեկօ Ռիվերան, Խոսէ Օրոսքոն, Տավիտ Սիքեյրոսը, Ֆրիտա Քալոն, գրողներ Քառլոս Ֆուենթեսը, Օքթավիօ Փասը եւ ուրիշներ։

Աշխարհագրութիւն

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]
Մեքսիքայի ֆիզիքական քարտեզ

Մեքսիքայի պետութիւնը կը գտնուիԱրեւմտեան կիսագունդին մէջ՝ 14°, 33 °N եւ 86 ° եւ 119 ° աշխարհագրական լայնութիւններու մէջ։ Մեքսիքայի տարածքին մեծ մասը կը գտնուիՀիւսիսային Ամերիկայի մէջ, սակայն անոր տարածքի հարաւային փոքր հատուած մը՝Ներքին Քալիֆորնիայի նահանգը կը գտնուիԿեդրոնական Ամերիկայի մէջ: Մեքսիքայի կեդրոնական ամերիկեան տարածքը կը կազմէ ամբողջ տարածքի 12 %-ը[16]: Սակայն ընդհանուր առմամբ Մեքսիքան կը համարուի հիւսիս-ամերիկեան պետութիւն՝Քանատայի եւԱմերիկայի Միացեալ Նահանգներու հետ միասին[17]:

Ամէնաբարձր լեռըՕրիսապա գործող կոնաձեւ հրաբուխն է՝ 5675 մեթր բարձրութեամբ, որ կը գտնուի նաեւ 18.491 ծովի մակարդակէն բարձրութեան վրայ[18]: Մեքսիքայի ընդհանուր տարածքը կը կազմէ 1.972.550 քմ²: Անիկա տարածքի մեծութեամբ աշխարհի 14-րդ ամէնախոշոր պետութիւնն է, իսկ սպանախօս երկիրներու մէջ՝ երկրորդը։ Սահմանակից է հիւսիսէն Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն (3,141 քմ), իսկ հարաւէն՝Կուաթեմալային եւՊելիզին: Ափերը կ'ողողենԽաղաղական ովկիանոսի ջուրերը։

Կլիմայ

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]

Կենսաբազմազանութիւն

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]
Ճակուար

Մեքսիքանկենսաբանական աղբիւրներով աշխարհի 18-րդ առաջատար երկիրն է։ Այստեղ տարածուած են աւելի քան 200,000 տարբեր տեսակներ, որոնք կը կազմեն աշխարհի կենդանական աշխարհի եւ կենսաբազմազանութիւններու 10-12 %-ը։ Մեքսիքան աշխարհի մէջ առաջատարն է՝սողուններու տարածուածութեամբ (707 յայտնի տեսակներ), երկրորդը՝կաթնասուններու տարածուածութեամբ (438 տեսակներ), չորրորդը՝երկկենցաղներու բազմազանութեամբ (290 տեսակներ)։ Չորրորդ տեղը կը զբաղեցնէ նաեւբոյսերու թիւով (26000 տեսակի բոյսեր)։ Անոնց 2500 տեսակները կը համարուին վտանգուած տեսակներ եւ արձանագրուած են կարմիր գիրքին մէջ։

2002 թուականի տուեալներով, Մեքսիքան երկրորդ ամենաարագ անապատացող երկիրն է աշխարհի մէջ։ Այս ցուցանիշով ան կը զիջի միայնՊրազիլիային: Մեքսիքայի տարածքի 170,000 քմ² տարածքը կանաչ գօտիներ են՝անտառներ,ազգային զբօսավայրեր եւազգային արգելոցներ: Ատոնք իրենց մէջ կը ներառեն 34 կենսոլորտային պահուստներ (անփոփոխ էքօհամակարգեր), 67 ազգային զբօսավայրեր, 4 բնական յուշարձաններ (պաշտպանուած է անժամկէտ իրենց գեղագիտական, գիտական ​​կամ պատմական արժէքը) եւ այլն։

Մեքսիքայի մէջ յայտնաբերուած ենԱմերիկայի տարածքին հանդիպող տարբեր տեսակիմշակաբոյսեր եւ ուտելիբոյսեր: Հոն կը կը մշակուիգագաօ,ավոքատօ,լոլիկ,եգիպտացորեն,վանիլ,գուավա,ցուկկինի, եւ այլն։ Այստեղ կ'աճեցնեն նաեւլուբիայի տարբեր տեսակներ, չիլիպղպեղներ (Հալափենօ) եւ այլն։

Մեքսիքայի մէջ կ'ապրին տարբեր տեսակի կենդանիներ, ուր կան նաեւէնտեմիք կենդանատեսակներ, օրինակ՝Մեքսիքական մկնային դաշտամուկ,մեքսիքական գայլ,մեքսիքական գորշ սկիւռ,մեքսիքական հողի սկիւռ,մեքսիքական ծովամուկ եւ այլն։ Կ'ապրին նաեւ այլ կենդանատեսակներ, օրինակ՝վիրճինեան դաշտամուկ,փոքր խոյատելֆին,եագուար ամերիկեան յովազ,ամերիկեան սեւ արջ,ամերիկեան արագիլ,գորշ աղուէս եւ այլն։

  • Մեքսիքական գայլ
    Մեքսիքական գայլ
  • Հարաւային դաշտամուկ
    Հարաւային դաշտամուկ
  • Ամերիկեան քարարծիւ
    Ամերիկեան քարարծիւ
  • Մեքսիքական փորսուղ
    Մեքսիքական փորսուղ

Մարզաշխարհ

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]
Ացթեքա մարզդաշտը, աշխարհի 6-րդ ամենամեծ մարզադաշտը

1968 թուականին Մեքսիքայի մէջ տեղի ունեցեր են XIX Ողիմպիական խաղերը՝ Մեքսիքան դարձնելով առաջին լատին-ամերիկեան երկիրը, ուր մեկնարկեր են խաղերը[19]: 1970 եւ 1986 թուականներուն այստեղ տեղի ունեցեր ենֆութպոլի աշխարհի ախոյեանութեան խաղերը[20]:

Մեքսիքայի ամէնայայտնի մարզաձեւը ֆութպոլն է։ Կ'ենթադրուի, որ ֆութպոլը Մեքսիքա բերած են քոռնեցի հանքագործները 19-րդ դարու վերջաւորութեան։ 1902 թուականին բրիտանական ազդեցութեամբ ձեւաւորուեցաւ հինգ-թիմային լիկան[21][22]:

Մեքսիքայի գլխաւոր ակումբներն են՝

  • Ամերիկա, 12 առաջնութիւն
  • Տեփորթիվօ Կուատալախարա, 11 առաջնութիւն
  • Թոլուքա, 10 առաջնութիւն[23]

Անթոնիօ Քարպախալը առաջին ֆութպոլիստն էր, որ յայտնուեցաւ աշխարհի խաղերուն[24] եւ Հուկօ Սանչեսը IFFHS կողմէ դարձաւ20-րդ դարու լաւագոյն CONCACAF խաղցող[25]:

Մեքսիքայի մասնագիտական պեյսպոլի լիկան կը կոչուի Liga Mexicana de Beisbol: Թէեւ կը զիջիՄիացեալ Նահանգներուն, Քարիպեան երկիրներուն եւՃափոնի թիմերուն, Մեքսիքայի խումբը նոյնպես ունեցեր է միջազգային ձեռքբերումներ։

2013 թուականին Մեքսիքայի պասքէթպոլի խումբը յաղթեց Ամերիկայի պասքէթպոլի առաջնութեան խաղերուն եւ ձեռք բերաւ2015 թուականի առաջնութիւնը հիւրընկալելու պատիւը[26]:

Յայտնի մարզաձեւերէն է ցլամարտը։ Գրեթէ բոլոր խոշոր քաղաքներուն մէջ կան ցլամարտի հրապարակներ։Մեխիկոյի Plaza México-ն ամէնամեծ ցլամարտի կեդրոնն է աշխարհի մէջ։ Այն կը տեղաւորէ 55,000 մարդ։

Յայտնի մեքսիքացի բռնցքամարտիկներ են Վինսենթ Սալտիվարը, Ռուպեն Օլիվարեսը, Սալվատոր Սանչեսը, Խուլիօ Սեզար Չավեսը, Ռիքարտօ Լոփես Նավան, Էրիք Մորալեսը[27]:

Յայտնի մեքսիքացի մարզիկներն են կոլֆեր Լորենա Օչոան[28], Անա Կեվարան՝ 400 մեթր թռիչքով աշխարհի նախկին ախոյեան եւ 2004 թուականի Աթէնքի ողիմպիական խաղերու փոխ-ախոյեան Ֆերնանտօո Փլաթեսը։

Առողջապահութիւն

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]

1990 թուականէն Մեքսիքան կը գտնուի բնակչութեան առողջութեան անցումային փուլի մէջ, մահուան ախտանիշներու ցուցանիշները նոյն են ինչպէսԳերմանիայի եւՃափոնի նման բարձր զարգացած երկիրներուն մէջ[29]: Բժշկական ենթակառուցուածքները զարգացած են գլխաւորապէս խոշոր քաղաքներու մէջ[30][31], մինչդեռ գիւղական բնակչութիւնն ունի առաջադէմ բժշկական սարքաւորումներու կարիք, եւ հիւանդ յաճախորդները ստիպուած են մօտ բնակավայրեր տեղափոխուիլ համապատասխան բժշկական օգնութեան կամ խնամքի համար։

Պետութեան կողմէ ֆինանսաւորուող մեքսիքական սոցիալական անվտանգութեան հիմնարկը (IMSS) եւ Պետական աշխատողներու սոցիալական անվտանգութեան եւ ծառայութիւններու հիմնարկը (ISSSTE) էական դեր կը խաղան առողջապահութեան եւ սոցիալական անվտանգութեան հարցերուն մէջ։ Մեծ կարեւորութիւն ունին նաեւ մասնաւոր առողջապահական ծառայութիւնները, որոնք կ'ապահովեն բժշկական ծառայութիւններու 13%-ը[32]:

Հանրային համալսարաններու մէջ յաճախ տեղի կ'ունենան բժշկական վերապատրաստումներ։ Կուատալախարայի համալսարանը ամերիկացի ուսանողներուն վերապատրաստելու պայմանագիր ունիՄիացեալ Նահանգներու հետ։ Մասնաւոր բուժօգնութեան, դեղօրայքի արժէքը Մեքսիքայի մէջ աւելի ցած է, քանՀիւսիսային Ամերիկայի այլ գործընկերներու մօտ[30]:

Կրթութիւն

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]
Մեքսիքայի ազգային ինքնավար համալսարան

2004 թուականին Մեքսիքայի մինչեւ 14 տարեկան բնակիչներու գրագիտութեան մակարդակը կը կազմէր 97 %[33], 15 տարեկանէն բարձր՝ 91%[34]: ՀամաձայնԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային տուեալներու՝ այս ցուցանիշով Մեքսիքան կը զբաղեցնէ 24-րդ տեղը[35]:

Մեքսիքայի ազգային ինքնավար համալսարանը համաձայն2009 թուականին հրատարակուածԹայմզ-ի բարձրագոյն կրթութեան չափանիշներուն, աշխարհի 200 առաջնակարգ համալսարաններու շարքին մէջ կը զբաղեցնէ 190-րդ տեղը[36]:

Մասնաւոր պիզնես դպրոցները նոյնպէս կը համապատասխանեն միջազգային չափանիշներուն։PADE եւEGADE պիզնես դպրոցները, Փանամերիկեան համալսարանը եւ Մոնթերեյի արուեստագիտական եւ բարձրագոյն կրթութեան հիմնարկը համաձայն «Ուոլ սթրիթ ճըրնըլի» տուեալներուն կը գտնուին գլխաւոր տասնեակին մէջ[37]:

Կառավարութիւն եւ ոստիկանութիւն

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]
Մեքսիկայի նախագահԷնրիքէ Փենիա Նիէթօն

Ըստ կառավարման համակարգին՝ Մեքսիքան Դաշնային հանրապետութիւն է, որ կը կառավարուի Մեքսիքայի ժողովուրդին կողմէ ընտրուած պաշտօնական թեկնածուն՝ նախագահի անունէն։ Նախագահի կառավարութիւնը հիմնուած է1917 թուականին ընդունուած Սահմանադրութեան եւ օրէնքներու հիման վրայ։ Սահմանադրութիւնը կը ներառէ երեք բաժիններ՝ ժողովրդավարութիւն եւ հանրապետութիւն, պետական եւ քաղաքական կառավարութիւններ[38]: Ըստ սահմանադրութեան Մեքսիքայի իւրաքանչիւր նահանգ ունի ինքնավարութիւն, սակայն պէտք է առաջնորդուի սահմանադրութեան դրոյթներով։ Մեքսիաքայի ենթակայ իւրաքանչիւր տարածք ունի հանրապետական կառավարման համակարգ եւ կը կառավարուի գործադիր մարմնի՝ նահանգապետի կամ Մեքսիքայի նախագահի կողմէ նշանակուած այլ պաշտօնեայի կողմէ[39]:

Մեքսիքայի նախագահը Մեքսիքայի բարձրագոյն պետական պաշտօնեան է[40]։ Մեքսիքայի նախագահը կ'ընտրուի 6 տարի ժամկէտով, իսկ ընտրութիւնները տեղի կ'ունենան մէկ փուլով։ Յաղթողը կ'որոշուի հաւաքած ձայներու մեծամասնութեամբ։2012 թուականին Մեքսիքայի մէջ տեղի ունեցած նախագահական ընտրութիւններու շնորհիւ Մեքսիքայի նախագահ ընտրուեցաւԷնրիքէ Փենիա Նիէթօն։

Մեքսիքական Սահմանադրութիւնը հիմնուած է հետեւեալ սկզբունքներուն վրայ՝

  • Մարդու եւ քաղաքացիի իրաւունքներն ու ազատութիւնները
  • Ազգային ինքնիշխանութիւն
  • Իշխանութիւններու տարանջատում
  • Ներկայացուցչական ժողովրդավարութիւն
  • Դաշնային պետութիւն
  • Սահմանադրական իրաւունքի պահպանում եւ պետութեան գերակայութիւնը եկեղեցւոյ նկատմամբ

Մեքսիկայի իշխանութեան օրէնսդիր ճիւղը Երկպալատ խորհրդարանն է[41], որ կազմուած է հանրապետական կառավարմամբ ծերակոյտէ եւ պատգամաւորներու պալատէ։ Մեքսիքայի ծերակոյտի կամ խորհրդարանը կրնայ ընդունիլ օրէնքներ, յայտարարել պատերազմ, հաւաքել հարկեր եւ տուրքեր, հաստատել միջազգային պայմանագրեր այլ երկիրներու հետ եւ վաւերացնել դիւանագիտական նշանակումները։

Մեքսիքայի իշխանութեան օրէնսդիր մարմնի՝ խորհրդարանին վերաբերող փոփոխութիւնները կը կատարուին քուէարկութիւններու միջոցով։ Մեքսիքայի մէջ կը գործէ ազատ ընտրական իրաւունքը եւ քուէարկութեան կրնան մասնակցիլ 18 տարիքը լրացուցած բոլոր անձինք։ Սեռական եւ տարիքային սահմանափակումներ չկան։ Պատգամաւորներու պալատը կազմուած է 500 պատգամաւորներէ, որոնք կը կազմեն խորհրդարանի մէկ մասը։

500 պատգամաւորներէն 300-ը կ'ընտրուին դաշնային ընտրատարածքին մէջ կատարուող մեծամասնական ընտրութիւններու շնորհիւ։ Մնացած 200-ը միայն կ'ընտրուին համամասնական ընտրութիւններով։ Մեքսիքայի ստորին միւս պալատը՝ ծերակոյտը կազմուած է 128 ծերակուտականներէ։ Անոնցմէ 64-ը կ'ընտրուին մեծամասնական, իսկ մնացած 64-ը համամասնական եւ առանձին քուէարկութիւններու միջոցով։

Մեքսիքայի արդարադատութեան գերագոյն մարմինը եւ հանրապետական կառավարման իշխանութեան երրորդ ճիւղը Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներու դատական մարմինն է։ Մեքսիքայի գլխաւոր դատարանը արդարադատութեան օրէնսդիր դատարաններն են։ Այն կազմուած է ուսումնական, միութիւններու եւ մարզային դատարաններէ, ինչպէս նաեւ դատական դաշնային խորհուրդէ։

Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութեան շէնքը

Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութիւնը Մեքսիքայի ոստիկանական գերագոյն մարմինը[42], որ բաժնուած է տարբեր գործակալութիւններու։ Այն յաճախ կը կոչուի նաեւ ոչ այնքան տարածուած եւ ոչ գրական"Federales" եզրով։ Որպէս կանոն, Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութեան աշխատակիցները զինուած են ատրճանակով եւ կը կրեն մուգ կապոյտ կամ մոխրագոյն մարտական համազգեստ։

Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութիւնը ստեղծուեր է չորս տարբեր դաշնային կանխարգելիչ կազմակերպութիւններու1998-1999 թուականներու միաձուլումէն յետոյ, Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներու մէջ թմրադեղեր աճող սպառնալիքը կանխելու նպատակով։ Մեքսիքայի դաշնայինոստիկանութիւնը կը ներառէ դաշնային ճանապարհային ոստիկանական եւ ֆինանսական ոստիկանութեան բաժիններ[43], որոնք կը կոչուին նաեւ քննչական եւ ազգային անվտանգութեան կեդրոններ։

Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութեան զինուած ուժերը կը համարուին Մեքսիքականբանակի 3-րդ ռազմական ոստիկանութեան գումարտակը։ Մեքսիքայի Դաշնային ոստիկանութիւնը կը ներառէ նաեւ քննչական բաժանմունք։Մեքսիքայի զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարըՄեքսիքայի նախագահն է։

Արտաքին յարաբերութիւններ

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]

Մեքսիքայի արտաքին քաղաքականութեան մեջ կարեւոր նշանակութիւն ունին Մեքսիքայի նախագահը եւ Արտաքին գործերու նախարարութիւնը[44]: Մեքսիքայի սահմանադրութեան 89-րդ յօդուածի 10-րդ կէտի դրոյթները կը սահմանեն, որ Մեքսիքայի կառավարութիւնը եւ բնակչութիւնը կը պարտաւորուի յարգել այլ պետութիւններու Միջազգային օրէնքը, պետութիւններու իրաւական հաւասարութիւնը, անոնց ինքնիշխանութիւնն ու անկախութիւնը։ Մեքսիքացիները կը պարտաւորուին չմիջամտել այլ երկրներու ներքին եւ արտաքին գործերուն, հակամարտութիւններուն տալ խաղաղ կարգաւորում եւ խթանել միջազագային տարբեր կազմակերպութիւններու հետ համագործակցութեան զարգացումը[45][46]:

Մեքսիքան շարք մը միջազգային կազմակերպութիւններու եւ միութիւններու աշխոյժ մասնակից եւ հիմնադիր է։ Այս երկիրը կը համարուի Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ)[47][48], Իպերօ-ամերիկեան պետութիւններու համագործակցութեան[49] եւ Ռիօ խումբի աշխոյժ մասնակից-անդամ[50]: 2008 թուականին Մեքսիքան ստացեր է 40 մլն տոլար ՄԱԿ-ի ընդհանուր պիւտճէէն[51]: Պետութիւնը եղեր է Լատին-ամերիկեան տնտեսական Կազմակերպութեան անդամ[52][53]:

Մեքսիքական ռազմաօդային ուղղաթիռ

Մեքսիքայի զինուած ուժերը կազմուած են երկու տարբեր ստորաբաժանումներու միջեւ[54]: Առաջին բաժինը Մեքսիքայի ցամաքային ուժերն են, որոնք իրենց մէջ կը ներառեն Մեքսիքայի ռազմաօդային ուժերը։ Երկրորդ բաժինը Մեքսիքայի ռազմածովային ուժերն են, որուն մէջ կը մտնէ Մեքսիքայի ծովային նաւատորմը[55]: Մեքսիքայի զինուած ուժերը կը պահպանեն զգալի ենթակառուցուածքներ, որուն մէջ կը մտնեն առարկաներու նախագծման, հետազօտական ​​եւ փորձարկման զէնքերը, փոխադրական միջոցները, օդանաւերը, նաւատորմի նաւերու մեծ մասը, պաշտպանական համակարգեր եւ տարբեր տեսակի էլեկտրոնիկա[56]:

Վերջին տարիներուն Մեքսիքան բարելաւած է իր զինուորական մեթոտները, հրամանատարութիւնը եւ արուեստագիտական կառոյցները։ Մեքսիքայի զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարը կը համարուի Մեքսիքայի նախագահը։ Մեքսիքան հնարաւորութիւն ունի արտադրելու միջուկային զէնք, սակայն ան չէ օգտուած այդ հնարաւորութիւնէն։ Պատմականօրէն, Մեքսիքան բացառութեամբ երկրորդ աշխարհամարտին, կը համարուի չէզոք երկիր[57]: Մեքսիքան կը համարուի Մեքսիքայի եւ ՄԱԿ-ի խաղաղապահ երկիրներէն մէկը։

Վարչական բաժանում

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]

Մեքսիքան կամ Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգները կառուցուածքով դաշնային երկիր է։ Մեքսիքան վարչականօրէն բաժնուած է 31 նահանգներու եւ մայրաքաղաքային ինքնավարութիւն ունեցող Մեքսիքա քաղաքին միջեւ։ Մեքսիքայի իւրաքանչիւր նահանգ ունի իր ինքնավարութիւնը, առանձին սահմանադրութիւնը եւ դատական մարմինը։ Նահանգները կը կառավարուին նահանգապետներու կողմէ, որոնք կ'ընտրուին 6 տարի ժամկէտով։

Մեքսիքայի վարչական բաժանում
№Դաշնային շրջանակ, գաւառ districtՎարչական կեդրոնՏարածք,[58]
կմ²		Բնակչութիւն,[59]
(2010) մարդ		Խտութիւն,
մարդ/կմ²
0Դաշնային օկրուգ (Distrito Federal)Մեքսիքօ (México)14998 851 0805904,66
1Ագուասկալիենտես (Aguascalientes)Ագուասկալիենտես (Aguascalientes)55891 184 996212,02
2Գերերո (Guerrero)Չիլպասինգո դե լոս Բրավո (Chilpancingo de los Bravo)63 7493 388 76853,16
3Գուանախուատո (Guanajuato)Գուանախուատո (Guanajuato)30 5895 486 372179,36
4Դուրանգո (Durango)Վիկտորիա դե Դուրանգո (Victoria de Durango)119 6481 632 93413,65
5Իդալգո (Hidalgo)Պաչուկա դե Սոտո (Pachuca de Soto)20 9872 665 018126,98
6Խալիսկո (Jalisco)Գվադալախարա (Guadalajara)80 1377 350 68091,73
7Կամպեչե (Campeche)Սան Ֆրանցիսկո դե Կամպեչե (San Francisco de Campeche)51 833822 44115,87
8Կերետարո (Querétaro)Սանտյագո դե Կերետարո (Santiago de Querétaro)11 7691 827 937155,32
9Կինտանա Ռոո (Quintana Roo)Չետումալ (Chetumal)50 3501 325 57826,33
10Կոաուիլա (Coahuila)Սալտիլյո (Saltillo)151 5712 748 39118,13
11Կոլիմա (Colima)Կոլիմա (Colima)5455650 555119,26
12Հարավային Ստորին Կալիֆոռնիա (Baja California Sur)Լա Պաս (La Paz)73 677637 0268,65
13Մեխիկո (México)Տոլուկա դե Լերդո (Toluca de Lerdo)21 46115 175 862707,14
14Միչոական (Michoacán)Մորելիա (Morelia)59 8644 351 03772,68
15Մորելոս (Morelos)Կուեռնավակա (Cuernavaca)49411 777 227359,69
16Յուկատան (Yucatán)Մերիդա (Mérida)39 3401 955 57749,71
17Նայարիտ (Nayarit)Տեպիկ (Tepic)27 6211 084 97939,28
18Նուևո Լեոն (Nuevo León)Մոնտեռեյ (Monterrey)64 5554 653 45872,09
19Չիուաուա (Chihuahua)Չիուաուա (Chihuahua)247 0873 406 46513,79
20Չիապաս (Chiapas)Տուստլա Գուտիեռես (Tuxtla Gutiérrez)73 8874 796 58064,92
21Պուեբլա (Puebla)Պուեբլա դե Սարագոսա (Puebla de Zaragoza)33 9195 779 829170,40
22Սակատեկաս (Zacatecas)Սակատեկաս (Zacatecas)75 0401 490 66819,86
23Սան Լուիս Պոտոսի (San Luis Potosí)Սան Լուիս Պոտոսի (San Luis Potosí)62 8482 585 51841,14
24Սինալոա (Sinaloa)Կուլյական (Culiacán)58 0922 767 76147,64
25Սոնորա (Sonora)Էրմոսիլյո (Hermosillo)184 9342 662 48014,40
26Ստորին Կալիֆոռնիա (Baja California)Մեխիկալի (Mexicali)70 1133 155 07045,00
27Վերակրուս (Veracruz)Խալապա-Էնրիկես (Xalapa-Enríquez)72 8157 643 194104,97
28Տաբասկո (Tabasco)Վիլյաերմոսա (Villahermosa)24 6612 238 60390,78
29Տամաուլիպաս (Tamaulipas)Սյուդադ Վիկտորիա (Ciudad Victoria)79 8293 268 55440,94
30Թլասքալա (Tlaxcala)Թլասքալա տե Խիքոթենքաթլ (Tlaxcala de Xicohténcatl)39141 169 936298,91
31Օախաքա (Oaxaca)Օախաքա տե Խուարես (Oaxaca de Juárez)95 3643 801 96239,87
Ընդամէնը1 967 138112 336 53857,11

Հայերը Մեքսիքայի մէջ

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]

Մեքսիքայի հայ գաղութը կազմաւորուեր է1920-ական թուականներէն յետոյ։ Հայերը կեդրոնացած են գլխաւորապէս Մեքսիքոյի մէջ, մասամբ ալ՝ Փուեպլա քաղաքին մէջ։ Ներկայիս անոնց թիւը մօտ 400 է, սակայն համայնքը դեռ կազմաւորուած չէ. չունի հաւաքատեղի կամ ազգային որեւէ կազմակերպութիւն։

Մեքսիքայի նշանաւոր հայ գործարարներէն են՝ Ս. Փալունեանը եւ Շ. Քրտիկեանը, ճարտարագէտ Ճ. Նշանեանը, ֆիզիքոս Շ. Հաճեանը, աստղագէտ դոկտոր Պ. Փիշմիշը եւ այլք։ Մեքսիքոյի մէջ ապրեր ու ստեղծագործեր է բանաստեղծ եւ թատերագիր Մկրտիչ Հաճեանը, Մեքսիքայի կառավարութեան կազմի մէջ աշխատեր է հայազգի Խոսէ Սարուխանը (Սարուխանեան)։

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]
  1. 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132https://www.gob.mx/gobierno
  2. ↑https://gobierno.cdmx.gob.mx/
  3. ↑https://www.jalisco.gob.mx/
  4. ↑https://www.worldometers.info/world-population/mexico-population/
  5. ↑https://books.google.lv/books?id=WdzY7YjhRroC&pg=PA83&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  6. ↑Human Development Report —Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր, 2022.
    <a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q161718'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1185686'></a>
  7. ↑Romo Rafael (նոյեմբերի 23, 2012)։«After nearly 200 years, Mexico may make the name official»։CNN 
  8. ↑«About Mexico»։ Embajada de Mexico en Estados Unidos (Mexican Embassy in the United States)։ Դեկտեմբեր 3 2012։ արտագրուած է՝ Յուլիս 17 2013 
  9. ↑«Official name of the country»։ Presidency of Mexico։ մարտի 31, 2005։ արտագրուած է՝ Մայիսի 30, 2010 
  10. ↑Merriam-Webster's Geographical Dictionary, 3rd ed., Springfield, Massachusetts, USA, Merriam-Webster; p. 733
  11. ↑«INEGI 2010 Census Statistics»։ www.inegi.org.mx։ արտագրուած է՝ Նոյեմբերի 25 2010 
  12. ↑James Scott; Matthias vom Hau; David Hulme։«Beyond the BICs: Strategies of influence»։ The University of Manchester։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2017-05-25-ին։ արտագրուած է՝ ապրիլի 11, 2012 
  13. ↑«How to compare regional powers: analytical concepts and research topics»։ British International Studies Association։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2012-11-30-ին։ արտագրուած է՝ Ապրիլի 11 2012 
  14. ↑«Ministry of Foreign Affairs of Japan» (PDF)։ արտագրուած է՝ մայիսի 7, 2012 
  15. ↑«Oxford Analytica»։ Wayback.archive.org։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ ապրիլի 24, 2007-ին։ արտագրուած է՝ Յուլիս 17 2013 
  16. ↑«Nord-Amèrica, in Gran Enciclopèdia Catalana»։ Grec.cat։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2016-05-15-ին։ արտագրուած է՝ Յուլիսի 17 2013 
  17. ↑Parsons Alan, Jonathan Schaffer (May 2004)։Geopolitics of oil and natural gas։ Economic Perspectives։ U.S. Department of State 
  18. ↑«Mexico Topography»։ Nationsencyclopedia.com։ հոկտեմբերի 16, 2007։ արտագրուած է՝ մայիսի 30, 2010 
  19. ↑«2016 Binational Olympics»։ San Diego Metropolitan։ December 2003։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ Սեպտեմբեր 30 2007-ին։ արտագրուած է՝ հոկտեմբերի 7, 2007 
  20. ↑«About CONCACAF»։ The Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football (CONCACAF)։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ Հոկտեմբեր 6 2007-ին։ արտագրուած է՝ հոկտեմբերի 7, 2007 
  21. ↑«Introduction»։ Federacion Mexicana de Futbol։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ Ապրիլ 1 2008-ին 
  22. ↑«Mexico – List of Final Tables»։ Rec.Sports.Soccer Statistics Foundation 
  23. ↑«Mexico – List of Champions»։ Rec.Sports.Soccer Statistics Foundation 
  24. ↑«CNNSI.com – 2002 World Cup — World Cup Hall of Fame: Antonio Carbajal — Wednesday May 08, 2002 10:46 PM»։ Sportsillustrated.cnn.com։ մայիսի 8, 2002։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ April 30, 2011-ին։ արտագրուած է՝ հուլիսի 28, 2012 
  25. ↑«Hugo Sánchez donó trofeos pichichi y mejor jugador CONCACAF al Real Madrid» (Spanish)։ Terra.com։ հունվարի 14, 2008։ արտագրուած է՝ հուլիսի 17, 2013 
  26. ↑«FIBA – Mexico to host 2015 FIBA Americas Championship»։FIBA։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2017-06-30-ին։ արտագրուած է՝ Հոկտեմբեր 12 2014 
  27. ↑«All-Time Greatest Boxers»։ Sports.espn.go.com։ արտագրուած է՝ հուլիսի 17, 2013 
  28. ↑«LPGA Rolex Women's World Golf Rankings» (PDF)։ Հոկտեմբեր 1 2007։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ հոկտեմբերի 25, 2007-ին։ արտագրուած է՝ հոկտեմբերի 7, 2007 
  29. ↑«Mexico – Health Care and Social Security»։ Countrystudies.us։ արտագրուած է՝ Մայիսի 30 2010 
  30. 12«Health Care in Mexico»։ Expatforum.com։ արտագրուած է՝ Մայիս 30 2010 
  31. ↑«Health Care Issues Mexico»։ Kwintessential.co.uk։ արտագրուած է՝ նոյեմբերի 4, 2009 
  32. ↑«Sistema Nacional de Información en Salud – Infraestructura»։ Sinais.salud.gob.mx։ արտագրուած է՝ Մայիս 30 2010 
  33. ↑«INEGI literacy report −14, 2005»։ Inegi.gob.mx։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2011-07-22-ին։ արտագրուած է՝ օգոստոսի 8, 2011 
  34. ↑«INEGI literacy report 15+, 2005»։ Inegi.gob.mx։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2011-07-22-ին։ արտագրուած է՝ Օգոստոս 8 2011 
  35. ↑«Mexico: Youth Literacy Rate»։ Global Virtual University։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ Յուլիս 19 2010-ին։ արտագրուած է՝ Հոկտեմբեր 2 2007 
  36. ↑«The Times Higher Awards 2009»։ The Times Higher Education Supplement։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ հոկտեմբերի 25, 2009-ին 
  37. ↑«Recruiter's scoreboard Highlights» (PDF)։The Wall Street Journal/Harris Interactive survey of corporate recruiters on business schools։ արտագրուած է՝ Հոկտեմբեր 4 2007 
  38. ↑«Third Title, First Chapter, About Electoral systems» (PDF)։Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) (Spanish)։ Congress of the Union of the United Mexican States։ օգոստոսի 15, 1990։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2017-10-10-ին։ արտագրուած է՝ հոկտեմբերի 3, 2007 
  39. ↑«Third Title, First Chapter, About Electoral systems, Article 11-1» (PDF)։Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) (Spanish)։ Congress of the Union of the United Mexican States։ Օգոստոս 15 1990։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2017-10-10-ին։ արտագրուած է՝ Հոկտեմբեր 3 2007 
  40. ↑«Articles 80 to 93»։Political Constitution of the United Mexican States։ Congress of the Union of the United Mexican States։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ Նոյեմբեր 13 2006-ին։ արտագրուած է՝ Հոկտեմբեր 3 2007 
  41. ↑«Articles 90 to 107»։Political Constitution of the United Mexican States։ Congress of the Union of the United Mexican States։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ նոյեմբերի 13, 2006-ին։ արտագրուած է՝ հոկտեմբերի 3, 2007 
  42. ↑«Miembros Titulares»։ ODCA։ Յուլիս 14 2008։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ հուլիսի 14, 2008-ին։ արտագրուած է՝ Յուլիսի 17 2013 
  43. ↑«Entrevista a la Lic. Beatriz Paredes Rangel, Presidenta dle Comité Ejecutivo Nacional del PRI»։ Wayback.archive.org։ դեկտեմբերի 17, 2008։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ դեկտեմբերի 17, 2008-ին։ արտագրուած է՝ հուլիսի 17, 2013 
  44. ↑Internal Rules of the Ministry of Foreign Affairs (օգոստոսի 10, 2001)։«Article 2, Section 1» (Spanish)։ Ministry of Foreign Affairs։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ Յունիսի 11, 2008-ին։ արտագրուած է՝ Մարտի 28, 2009 
  45. ↑Political Constitution of the United Mexican States (փետրվարի 5, 1917)։«Article 89, Section 10» (Spanish)։ Chamber of Deputies։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ օգոստոսի 25, 2007-ին։ արտագրուած է՝ Մարտի 28, 2009 
  46. ↑Palacios Treviño Jorge։«La Doctrina Estrada y el Principio de la No-Intervención» (Spanish)։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2016-06-16-ին։ արտագրուած է՝ Ապրիլի 4, 2009 
  47. ↑UN (Նոյեմբեր 7 1945)։«United Nations Member States»։ UN official website։ արտագրուած է՝ Ապրիլ 6 2009 
  48. ↑Velázquez Flores (2007), p. 145.
  49. ↑Organization of Ibero-American States։«Members» (Spanish)։ OEI official website։ արտագրուած է՝ Ապրիլի 6 2009 
  50. ↑Ministry of Foreign Affairs (Մարտի 7 2007)։«El Presidente Felipe Calderón Hinojosa en la Ceremonia de Entrega de la Secretaría Pro Témpore del Grupo de Río» (Spanish)։ Gobierno Federal։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ Օգոստոսի 23 2009-ին։ արտագրուած է՝ Ապրիլ 6 2009 
  51. ↑United Nations (2008)։«Regular Budget Payments of Largest Payers»։ Global Policy։ արտագրուած է՝ Ապրիլ 4 2009 
  52. ↑Organisation for Economic Co-operation and Development (Մայիսի 18 1994)։«Members»։ OECD official website։ արտագրուած է՝ Ապրիլ 6 2009 
  53. ↑«Chile joins the OECD's Economic Club»։ BBC News։ Յունուարի 12 2010։ արտագրուած է՝ Ապրիլ 23 2010 
  54. ↑«Mexican Naval missile (in Spanish)»։ Expreso.com.mx։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2013-08-23-ին։ արտագրուած է՝ հուլիսի 17, 2013 
  55. ↑«Buque logístico multipropósito» (Spanish)։ Wayback.archive.org։ նոյեմբերի 11, 2004։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ նոյեմբերի 11, 2004-ին։ արտագրուած է՝ հուլիսի 17, 2013 
  56. ↑«The 5.56 X 45 mm: 2006»։ Thegunzone.com։ արտագրուած է՝ օգոստոսի 8, 2011 
  57. ↑«Mexican navy 2006 activities official report»։ Semar.gob.mx։ արտագրուած է՝ մայիսի 30, 2010 
  58. ↑World Gazetteer
  59. ↑City Population - Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World

Արտաքին յղումներ

[Խմբագրել |Խմբագրել աղբիւրը]
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Մեքսիքա&oldid=247276» էջէն
Ստորոգութիւններ:
Թաքուն ստորոգութիւններ:
[8]ページ先頭
©2009-2026 Movatter.jp