Զեւս կամՏիաս (յուն․՝Ζεύς, Δίας)[1], Հին Յունական դիցաբանութեան երկինքի եւ ամպրոպի աստուած. Ողիմպոսի աստուածներուն կառավարիչ: Ան Հռոմէական դիցաբանութեան մէջ համապատասխանն է ԼուսնթագինJuppiter, հայկականին՝ Արամազդ, իսկ ուրիշ ժողովուրդներու՝ Ինտրա, Փերուն, Թոր ու Օտին[2][3][4]: Զեւսը կրտսեր զաւակն է Քրոնոսի եւ Ռէայի: Ըստ յունական առասպելին ան ամուսնացած էր Հերային (կամ աւելի պարզ՝ Իրա) հետ։
Ունեցած է բազմաթիւ զաւակներ՝ կիներէն եւ ժամանակաւոր սիրուհիներէն․ ամենածանօթ աստուած-զաւակներն են՝ ՓերսեֆոնիΠερσεφόνη, ԱրուսեակἈφροδίτη, ԱրիսΆρης, ՀեպէΉβη, ԻֆեստոսΉφαιστος, ՀեռմեսΕρμής , ՏիոնիսոսΔιόνυσος , ԱփոլոնΑπόλλωνας , ԱրթեմիսἌρτεμις , ԱթինաΑθηνά , Հեռաքլիս (Իրաքլիս)Ηρακλής, ՓերսէասΠερσέας, 9ՄուսաներըΜούσες եւ այլն[5][6]:
Տիաս, հին յունարէնով՝ Զեւս։ Հին յունարէնի մէջ Զեւս անունը հոլովումի ընթացքին «Տիոսին» (του Διός) կը դառնայ․ այս հոլովումէն կ՛առաջանայ նոր յունարէնի Տիաս անունը։ Բառին ստուգաբանութիւնը հետեւեալն է․-
Կ՛առաջանայ հնդեւրոպական*Dyēus բառէն։ Ըստ լեզուաբաններուն յառաջ կու գայ առաջին հնդեւրոպական ցերեկի աստուծոյ *Dyeus ph2tēr անունէն։ Այս բառը առաջ եկած էdyeu (շողալ) եւdiv (երկինք)․ տուած է նաեւ յունարէնիΘεός (Աստուած) բառը, լատիներէն՝Deus, Վետերէն (Veda)Dyaus, ԳերմաներէնTiwaz, Կաէլեան(Gaeil )՝Dia, Հին իրլանտերէնDia, որ «Աստուած» եւ «Օր» կը նշանակէ։ Անունը կը գտնենք նաեւ ուրիշ հնդեւրոպական ժողովուրդներուն մէջ․ հնդիկներ, լատին եւ այլն։
Յունարէն «Զեւս Հայր»Ζευς πατήρ ասացուածքը կը համապատասխանէ հռոմէացիներունDiespiter (Juppiter)-ին, հին հնդիկներունDyaus Pita-ին. նՆոյն արմատէն առաջացած է նաեւ անգլերէնday բառը, որ «օր» կը նշանակէ։
Հին յոյները յաճախ երդում կու տային Տիասին անունով․ Μὰ τὸν Δία /Mà tòn Día եւ Nὴ τὸν Δία /Nề tòn Día ասացուացքով (մեր՝ «Աստուած վկայ»)[7][8][9]:
Տիտան Քրոնոսի եւ Ռէայի ամուսնութենէն ծնած են Տիմիթրան, Հերան, Պղուտոնը (Փլութոն), Էսթիան եւ Փոսիտոնը։ Սակայն Քրոնոս զանոնք կը կլլէ՝ անմիջապէս երբ կը ծնին, վախնալով որ անոնք զինք պիտի սպանեն եւ տիրանան իր գահին (Ղէայէն եւ Ուրանոսէն իմացած էր թէ իր մանչ զաւակը զայն պիտի տապալէ, ինչպէս ան հօրը ըրած էր): Երբ Զեւսին ծնունդը կը մօտենայ, Ռէան իր ծնողքի՝ Ուրանոս-Երկինքի եւ Ղէա-Երկրի խուհուրդին կը հետեւի․ կը հեռանայ եւ կ՛ապաստանիԿրետէ կղզին, ուր Զեւսը կը ծնի եւ Ռէան զայն կը պահէ ՓսիլորիթիսΨηλορείτης լերնաշղթային Իտա լերանΊδα (2456 մ․) քարայրին մէջ, իսկ Քրոնոսին կը յանձնէ շորերու մէջ փաթթուած ժայռի կտոր մը, որ ան անմիջապէս կը կլլէ[10]:
Մինչ Տիաս կը մեծնայ, ըստ պատմութեան տարբերակներուն, անոր հոգ կը տանին․-
Ղէան
ԱմալթիաΑμάλθεια անունով այծ մը եւ միաժամանակ ԳուրոսիկΚουρήτες-զինուորները՝ փոքր տարողութեամբ աստուածներ․ անոնք կը պարեն, կը պոռան եւ իրենց վահանները ուժով կը զարնեն, որպէսզի Քրոնոսը մանուկին ձայնը չլսէ։
ՇնագիΚυνοσούρα անունով յաւերժահարս մը, որուն Զեւսը իբրեւ երախտագիտութիւն, կը զետեղէ աստղերուն միջեւ (փոքր արջ՝ հիւսիսային բեւեռի աստեղատուն)։
ՄեղունΜελίσσα , այծի կաթով եւ մեղրով։
Հովիւներու ընտանիք մը, խոստումով՝ թէ իրենց հօտը գայլերէն պիտի փրկուի։Ողիմպոս լեռը, արեւմուտքէն դիտուած
Տիաս չափահաս դառնալով Քրոնոսին կը պարտադրէ փսխել նախ քարը, ապա եղբայրները՝ ըստ կլլած շարքով։ Կարգ մը առապելներ կը պատմեն թէ Ովկիանիա Միթիսը Քրոնոսին կու տայ փսխել յառաջացնող հեղուկ մը, որպէսզի ան դուրս տայ նորածինները։
Ապա Տիաս, եղբայրներուն, ՀսկաներունΓίγαντες (Ղիղանտես), ԿիկլոպներունΚύκλωπες եւ Էքաթօհիրես/ներունΕκατόγχειρες (հարիւր ձեռք ունեցողներ) հետ Տիտաններու կռիւիΤιτανομαχία ընթացքին Քրոնոսին եւ մնացեալ Տիտաններուն կը տապալէ:
Ըստ ԻսիոտոյինΗσίοδος, Տիաս (Զեւս) եւ եղբայրները կը կռուին Երկրին իշխելու համար։ Անոնք ՈղիմպոսΌλυμπος լեռնէն կ՛արշաւեն Տիտաններուն, որոնք ամրացուած են ՕթրիսΌθρυς լերան։ Այս պատերազմը 10 տարի կը տեւէ։ Ի վերջոյ, Ղէան Զեւսին կը խրատէ Տարտարոս Τάρταρα (վարի աշխարհի երկրորդական աստուած) իջնել, որպէսզի Տիտաններուն եղբայրները՝ Կիկլոփները եւ Էքաթօհիրեսները գերութենէն ազատէ։ Ան նախ կը կռուի առասպելի հրէշ ՔապիինΚάμπη դէմ եւ կը յաղթէ։ Կ՛ազատէ Կիկլոփները եւ Էքաթօհիրեսները, որոնք կը զինակցին հետը։
Անոնք իրենց երախտագիտութիւնը կը յայտնեն զանազան շնորհումներով։ Կիկլոփները Արիին եւ Փոսիտոնային զէնքեր կու տան, իսկ Զեւսին կը մատակարարեն կայծակներով, որոտումով եւ մուրճով, որոնք այդ օրէն սկսեալ անոր ուժին խորհրդանիշը կը դառնան։ Կռիւին Էքաթօհիրեսները Զեւսին կ՛ընկերակցին եւ իրենց օգնութեամբ աստուածները Տիտաններուն կը յաղթեն եւ Տարտարոս կը նետեն, պահակ դնելով Էքաթօհիրեսներուն։ Քրոնոսը կը բանտարկեն Տիտաններուն հետ եւ անոր հսկիչ կը նշանակեն ԻրիկունըΝύχτα։ Բաւական ժամանակ ետք, Քրոնոսին ներում կը շնորհուի եւ Եղիւսեան դաշտերունΗλύσια Πεδία անոր թագաւոր կը նշանակեն․ ան հոն դարաւոր կը քնանայ։ Ապա Տիաս, Ղէային պատուէրով, աստուածներուն պետը կը դառնայ եւ աշխարհը երեք թագաւորութիւններու կը բաժնէ․ Երկինք, Ծով եւ Վարի աշխարհ։ Անոնց պետ կը նշանակէ ինքզինքը (Երկինք), Փոսիտոնասը (Ծով) եւ Ատին (Վարի աշխարհ)։
Երեք աստուածները․ Զեւս՝ Երկինքի, Փոսիտոնաս՝ Ծովուն եւ Ատիս՝ Վարի աշխարհին
Հսկաները կը սպառնան Զեւսին (ՏիաΔία) թագաւորութեան։ Անոնք Ղէային դրդումով կ՛ուզեն Տիտաններուն պարտութեան վրէժը լուծել։ Այս կռիւին ալ Տիաս յաղթական է․ Ողիմպոսի աստուածները, Հեռաքլեսին եւ Տիոնիսոսին օգնութեամբ կը կռուին եւ կը յաղթեն Հսկաներուն[11][12][13][14][15]:
Ըստ Իսիոտոյին, Տիասին առաջին կինը Միթիսն է, հմտութեան աստուածուհին։ Ղէան կը զգուշացնէ Տիասը թէ անոնց մանչ զաւակը օր մը զայն պիտի տապալէ։ Տիասը յղի Միթիսը կը կլլէ եւ այդ իսկ պատճառով զօրաւոր գլխացաւ կ՛ունենայ։ Իֆեստոս օգնութեան կը փութայ եւ կ՛օգնէ Աթինային ծնունդին։ Աթինան զինուած, Տիասին գլխէն դուրս կը ցատկէ։
Միթիսին կը յաջորդէ Թեմիսը։ Տիասին թագաւորութիւնը կ՛ամրապնդուի․ կ՛ունենայ կանոններ պարզ մարդոց եւ աստուածներուն համար։ Առասպելին մէջ, Թեմիսն է որ կ՛օրէնսդրէ։ Կը ներկայացնէ արդարութիւնը, որ սուրբ է եւ կը վերաբերի նաեւ աստուածներուն․ արդարութիւնը անոնցմէ եւ անոնց կամքէն՝ վեր է։ Թեմիս կը ներկայացուի իբրեւ բնականոն կեանքի, կարգ կանոնին, բարոյական կանոններուն եւ մօրմէն՝ Ղէա, ժառանգած գուշակութեան աստուածուհի։ Նշուածներուն համաձայն, անոր աղջիկները պահապաններն են կարգ ու կանոնին։ Բնականոնութեան՝ Օրես/ները ((Ώρες=Ժամերը)․ կը ներկայացնեն եղանակները, իրենց ճշգրիտ փոխանակութեամբ), բարոյականութեան՝ ԷվնոմիաΕυνομία(=Համերաշխութիւն), ՏիքիΔίκη(=Դատ) եւ ԻրինիΕιρήνη(=Խաղաղութիւն), որոնք կը կազմեն ընկերութեան գերագոյն ինչքերը, նաեւ Միրեսերը` ՔլօթօΚλωθώ, ԼահեսիսΛάχεσις եւ ԱթրոփոսΆτροπος, որոնք կը պատկերացնէին իւրաքանչիւր մարդու ճակատագիրը եւ որոնց հայրը՝ Տիաս, անոնց յանձնած է ինչքերը մարդոց բաժնելու պարտականութիւնը եւ վերջապէս յաւերժահարսերըΝύμφες եւ կոյս ԱսթրէաΑστραία՝ նոյնպէս արդարութեան պատկերացումը։
Տիասին երրորդ կինը՝ Իրա (Հեռա), իր քոյրն ու կինն է։ Միասին կ՛ունենան երեք զաւակներ․ Արի, Իվի եւ Իֆեստոս։ Ըստ առասպելի մը, Իրան նախանձութենէն մինակը Իֆեստոյին ծնունդ կու տայ, հակադարձելով Տիասին՝ որմէ Աթինան կը ծնի։ Նոյնպէս, իրենց զաւակները աստուածներ են՝ ԻլիթիանΕιλείθυια (ծննդաբերութեան), ԱրղիսΆργης (պատերազմի - յարձակման) եւ ԷրիտաΈριδα (նախանձութեան, գժտութեան, բանակռիւի եւ կռիւի)։
Իրենց աղմկասէր կեանքը լեցուն է խարդախութիւններով եւ մախանքներով։ Կ՛ընդգրկէ նաեւ մէկը միւսին դէմ դաւադրութիւններ եւ կամ միւսին կամքին դէմ թշնամութիւն։ Կը պատմուի թէ զոյգին թշնամութիւնը շարունակութիւնն է Երկինքի եւ Ղէայի մրցակցութեան․ նահապետական տարիներուն արական սեռի կամեցողութիւնը իգականին տիրելու։ Բազմաթիւ առասպելներ կը պատմեն թէ Իրան կը նախանձի Տիասի սեռային յաջողութիւններուն վրայ եւ կը թշնամանայ վերջինին սիրահարներուն եւ անոնց զաւակներուն։ Մէկ ամբողջ տարուայ համար, յաւերժահարս մը Իխօ անունով, Տիասին կողմէ պարտականութիւն կ՛ունենայ անդադար խօսելով Իրային ուշադրութիւնը գրաւել։ Սակայն երբ Իրան խարդախութիւնը կը հասկնայ, զայն ուրիշներու խօսքերը կրկնելու կ՛անիծէ։
Տիաս ունենալով բազմաթիւ սիրածներ, կ՛ունենայ նաեւ բազմաթիւ զաւակներ։ Առասպելներ կը պատմեն թէ ան բազմիցս կը կերպանայ, որպէսզի սիրածներուն միանայ։ Զաւակներն են․-
↑Sukumari Bhattacharji (2015)։The Indian Theogony։ Cambridge University Press։ էջեր280–281
↑Hamilton Edith (1942)։Mythology (1998 հրտրկթն․)։ New York: Back Bay Books։ էջ467։ISBN978-0-316-34114-1
↑9 Մուսաները«ΟΙ ΜΟΥΣΕΣ - MOUSES»։web.archive.org։ 2006-02-19։ արխիւացուած էբնօրինակէն-էն՝ 2006-02-19-ին։ արտագրուած է՝2020-06-12More than one of|archiveurl= եւ|archive-url= specified (օգնութիուն);More than one of|archivedate= եւ|archive-date= specified (օգնութիուն);More than one of|deadurl= եւ|dead-url= specified (օգնութիուն)
