Tarollage (nyrolt,roltag, nyrontage ny keayrtyn) çheet er bluckan feer vooar soilsheenagh dyphlasmey t'er ny freill ry-cheilley liorishym-hayrn. Ec jerrey seihill ny rollage, s'foddee dy vel ee cummal cooid jehstoo mee-ghooghyssagh. Sheyn Ghrian y rollage s'niessey da'nChruinney, as she bun y chooid smoo jehbree er y Chruinney ee yn Ghrian. Ta rollageyn elley ry-akin veih'n Chruinney car yn oie choud's nagh vel sollys ny Greiney ny phenomenonyn aeraghtagh soilsheeney ny cur eie er sollys ny rollageyn elley. Dy shenndeeagh, va ny rollageyn smoo baghtal 'syvagher niauoilagh currit ry-cheilley stiagh aynsco-hollyssyn rollageagh asroltagyssyn, as va enmyn currit er ny rollageyn by-yilley. Tacatalogyn dy rollageyn er nyn gur ry-cheilley liorish rollageyderyn, as t'ad kiarailenmyssyn rollageagh cadjinit.
Er feie cooid jeh'n theihll eck er y chooid sloo, ta rollage soilsheeney rereco-haaghey çhiass-heshveanagh jeh'nhiddragien 'sy chree eck. Ta'n obbraghey shen skeaylley yn vree as t'ee goll harrish y çheu sthie jeh'n rollage, as lurg shen, goulraghey magh 'syneaynid mooar. Va begnagh daghbun-stoo najooragh ny s'trimmey na'nhailium crooit ec rollageyn, rereco-haaghey çheshveanagh rollageagh car y lhing oc, ny rereco-haaghey çheshveanagh olloonova car bleaystey ny rollageyn. Foddee rollageyderyn feddyn maghglout, eash,stoo-sthie kemmigagh as ram troyn elley jeh rollage rere goaill baght er yspectrum, er ytoilsheenaght, as er y ghleashaght eck harrish yn 'eaynid mooar. She lane ghlout dy rollage yn ard-chronalagh aynsaafilley as erree jerrinagh y rollage. Ta troyn elley jeh'n rollage reaghit liorish y çhennaghys aafillee eck, goaill stiagh y crantessen, yn çhyndaa, yn ghleashaght as yn çhiassid eck. Ta kaart jeh çhiassidyn jeh ram rollageyn noi'n toilsheenaght oc, kaart t'er enney myrgraf Hertzsprung-Russell (graf H-R), lhiggey da feddyn magh eash as staydys yn-fillee yn rollage.
Ta rollage goaill toshiaghey myr bodjal cohionnee jeh stoo ta jeant ass hiddragien son y chooid smoo, agh lesh beggan dy hailium as bun-stooghyn elley. Choud's ta cree yn rollage gloo dy fondagh, ta cooid jeh'n hiddragien ceaghlit gyn stad gys hailium liorish yn obbraghey ta enmyssit co-haaghey çheshveanagh.[1] Ta'n chooid faagit jeh çheu sthie yn rollage gymmyrkey yn vree magh ass y chree trooid cochiangle dy obbraghyngoulragh asco-ymmyrkagh. Ta broo sthie jeh'n rollage cur lhiettrimys er tooilley co-huittym fo trimmid yn ym-hayrn eck. Choud's ta'n conney hiddragien 'sy chree er ny hoo magh, ta ny rollageyn lesh 0.4 keayrtyn glout ny Greiney[2][3] mooadaghey son dy ve nynvoawir ruy, as ayns cooishyn er lheh, co-haaghey ny bun-stooghyn by hrimmey 'sy chree ny ayns shligganyn mygeayrt y chree. Lurg shen, ta'n rollage aa-filley gys cummey mee-ghooghyssagh, as aa-choorsal cooid jeh'n stoo magh 'sy çhymmyltaght eddyr-rollageagh, raad dy nee yn stoo shen cur sheeloghe noa jeh rollageyn er bun, ga dy bee coreir ny s'yrjey jeh bun-stooghyn tromey ayndaue.[4]
Ta coryssyn dyrollageyn çhyndaaee as coryssyn dy yl-rollageyn jeant seose ass daa ny ny smoo rollageyn. T'ad kianglt ry-cheilley trooid ym-hayrn as t'ad cruinlaghey mygeayrt-y-moosyn aynscruinlee hickyr. Nar ta cruinlagh faggys ec daa rollage jeh'n torçh shen, s'foddee dy vel cleayney mooar echey shen er nyn aa-filley.[5] Foddee rollageyn dy ve nyn gooid jeh strughtoor ny smoo ta kianglt rere yn ym-hayrn, lheid asdhossan rollageagh nyard-chruinnaght.
Va eie yn cho-hollys rollageagh er enney roish yn eashVabylonnagh. Ren arreyderyn shenndeeagh ny speyrey oie smooinaghtyn dy row ny rollageyn jannoo soyllaghyn 'sy speyr, as ren ad kiangley adsyn rish mynchooishaghtyn er lheh jeh'n najoor ny jeh nyn veayn-skeealyn oc. Va daa 'er yeig jeu nyn soie er ynecliptagh as ren ad bun da'nastroaylleeaght.[6] Va enmyn currit er rollageyn er lheh, ny rollageyn by-yilley son y chooid smoo, enmynLadjyn nyArabish er lheh.
Mygeayrt ny bleeaney 1600 va enmyn ny co-hollyssyn rollageagh ymmydit son dy enmyssey ny rollageyn ayns ny h-ardjyn co-reggyrtagh jeh'n speyr. Ren y rollageyder GermaanaghJohann Bayer croo straih dy chaslyssyn rollageagh as chur eh sheese lettyryn Greagagh myr enmyssyn ny rollageyn ayns ny co-hollyssyn. Ny s'anmey, va corys currit er bun va jannoo ymmyd kiart-irree yn rollage as v'eh currit rish catalog ny rollageyn 'sy lioar"Historia coelestis Britannica" (lhieggan 1712) liorishJohn Flamsteed, as ta'n corys shen er enney nish myrenmys Flamsteed nyearrooaghey Flamsteed.[7][8]
Rereleigh yn 'eaynid mooar cha nel agh un lught-reill eddyr-ashoonagh ayns shelloo eaghtyrys son enmyssey corpaneyn rollageagh - ynUnnaneys Rollageagh Eddyrashoonagh (IAU).[9] Ta kuse veg dy cholughtyn preevaadjagh cur enmyssyn rollage er creck, ventyr t'er enney ec yLioarlann Ghoaldagh myr ventyr traaghtee neu-oarderit.[10][11] Ansherbee, ta'n IAU cur fodjeeaght eddyr eshyn as ny colughtyn shen, as cha nel eh jannoo ymmyd jeh ny h-enmyssyn shen as cha nel ad er enney oc.[12]
Ga dy vel unnidynSI asCGS ymmydit dy chur sheese er ard-howshanyn rollageagh, ta unnidyn greiney ymmydit da'n chooid smoo son dy chur sheese er cruinnaghey, soilsheanaght as craueyn raadeeoil as ad bunnit er troyn ny Greiney ain:
Ta lhiuridyn liauyrey, lheid as craue raadeoil rollageyn mooarey nyessylys lieh-vooar choryssyn rollageyn çhyndaaee, focklit aynsunnidyn rollageagh (AU) - y lhiurid veanagh eddyr y Chruinney as y Ghrian (150 millioon km ny 93 villioon meeillaghyn).
↑Bahcall, John N. (29 Mean Fouyir 2000)."How the Sun Shines" (ayns Baarle). Nobel Foundation. Feddynit magh er14 Nollick 2010.{{cite web}}:Check date values in:|accessdate= (cooney)CS1 maint: çhengey gyn enney (link)
↑Lyall, Francis; Larsen, Paul B. (2009)."Chapter 7: The Moon and Other Celestial Bodies".Space Law: A Treatise. Ashgate Publishing, Ltd. dgn. dg. 176.ISBN0754643905.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑abSackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I. (2003). "Our Sun. V. A Bright Young Sun Consistent with Helioseismology and Warm Temperatures on Ancient Earth and Mars".The Astrophysical Journal. Ym-lioar 583 (2): 1024–1039.doi:10.1086/345408.Bibcode: 2003ApJ...583.1024S.