Kiare planaidyn neughrianagh cruinlaghey noi'n chlag mygeayrt nyn rollage oasteyragh (HR 8799). Cur my ner nagh baght feer-hraa eh yn feeshan shoh, agh fer va jeant ass 7–10 jallooyn harrish jeihaght as currit ry-cheilley liorish co-earrooder dys ny gleashaghtyn y eddyr-hoiaghey
Taplanaid neughrianagh çheet erplanaid çheumooie jehCorys ny Greiney. Va noteyn screeuit sheese er y chied 'eanish jeh planaid neughrianagh ayns 1917, agh cha row enney currit er ec y traa shen. Haghyr y chied chronneydys feerit ayns 1992. Va planaid elley, va cronnit ayns 1988, feerit ayns 2003. Rere 1 Sauin 2023, ta 5,521 planaidyn neughrianagh feerit ayns 4,070coryssyn planaidagh, lesh 885 coryssyn asny smoo na un phlanaid ayns dagh corys.[1][2] T'eh jerkit dy vowFodreayrtan Spoar James Webb (JWST) magh ny smoo planaidyn neughrianagh, as tooilley fysseree bentyn rish planaidyn neughrianagh, goaill stiaghcummey,foaynooyn çhymmyltaghtoil ascummys y vea.[3]
Shymmeyaght cronnaghey planaidyn neughrianagh t'ayn. Va'n chooid smoo jeh planaidyn neughrianagh feddynit magh liorishfotomeadraght hessenagh asspectroscoipaght Doppler, agh cha nel bai baght leayr oc ta foayraghey cronnaghey planaidyn faggys da'n rollage; myr shen, ta 85% jeh planaidyn neughrianagh t'er cronnaghey soit çheusthie jeh'n chrysschiangley tidee.[4] Ayns shiartanse dy chooishyn, vacoryssyn yl-phlanaidagh feddynit magh mygeayrt rollage.[5] Ta mysh 1 as dagh 5rollage gollrish y Ghrian[a] goaill stiagh planaidyn "jeh mooadys yDowan"[b] 'sychryss yn-vaghey.[c][6][7] Gra dy vel 200 billoonyn dy rollageyn ayns Raad Mooar Gorree,[d] t'eh oolit dy vel 11 villoon planaidyn jeh mooadys y Dowan ayns Raad Mooar Gorree as cummys y vea ayn, girree dys 40 billoonyn dy phlanaidyn my vel shin coontey planaidyn ta cruinlagheycrivassanyn jiarg 'syn earroo.[8]
SheDraugr (ta enmyssit PSR B1257+12 A ny PSR B1257+12 b chammah) y planaid neughrianagh sloo, ta daa cheayrt ny smoo na gloutyn Eayst. SheHR 2562 b y planaid smoo er yNASA Exoplanet Archive,[9][10][11] as eh 30 keayrtyn ny smoo na gloutJupiter. Ansherbee, rere keeayllaghtyn ennagh elley da planaid (bunnit er co-lheie çheshveanagh ydeuterium), t'eh ro-vooar dy ve coontit myr planaid as foddee dy neecrivassan dhone t'eh. Ta fir jeh ny planaidyn cruinlaghey nyn rollage ny sloo na un oor, agh ta fir elley cruinlaghey feie thousaneyn dy vleeantyn. Ta fir jeh ny planaidyn neughrianagh cho foddey voish y rollage oasteyragh dy vel eh doillee gra dy vel ad kianglt r'ee.
Ta feddynys planaidyn neughrianagh er ny chur dy mooar rish yn anaase ayns ronsaghey magh yvea neuhallooinagh. S'mooar yn anaase er lheh ayns planaidyn ta cruinlaghey 'sychryss yn-vaghey raad foddee shiu çheet er ushtey ushlagh er yn eaghtyr, roie-chonaant da'nvea myr ta fys ain. Ansherbee, ta studeyrys ynyn-vaghey planaidagh coontey ram faghteyryn elley tra t'eh reaghey jeshid planaid da'n vea.[15]
Taplanaidyn rouailtagh çheet orroosyn nagh vel cruinlaghey rollage erbee. Ta lheid corpane shen coontit myr ronney elley jeh planaidyn,foawir ghas er lheh ta coontit myrcrivassanyn fo-ghoan.[16] T'eh graït dy vel ny smoo na billoonyn dy phlanaidyn rouailtagh ayn.[17][18]
↑Ry-hoi'n staddyssaght 1 as 5 shoh, ta "gollrish y Ghrian" çheet errollage jeh'n torçh G. Cha row fysseree da rollageyn gollrish y Ghrian ry-gheddyn as, kyndagh rish shen, ta'n staddyssaght shoh çheet ass fysseree bentyn rishrollageyn jeh'n torçh K.
↑Ry-hoi'n staddyssaght 1 as 5 shoh, ta "mooadys y Dowan" çheet er 1–2 chraue raadeeoil y Dowan.
↑Ry-hoi'n staddyssaght 1 as 5 shoh, ta "cryss yn-vaghey" çheet er yn ard as 0.25–4 keayrtyn flusk rollageagh y Dowan echey (co-reggyrt rish 0.5–2 AU da'n Ghrian).
↑Ta mysh 1/4 dy rollageyn nyn rollageyn GK gollrish y Ghrian. Cha nel fys shickyr ayn bentyn rish earroo ny rollageyn, agh my vel shin gra dy vel 200 billoonyn dy rollageyn ayn, vees 50 billoonyn dy rollageyn GK gollrish y Ghrian, as 1 as 5 jeh (22%) ny 11 villoon jeu lesh planaidyn jeh mooadys y Dowan 'sy chryss yn-vaghey. Goaill stiagh crivassanyn jiarg, ta'n earroo shen mooadaghey dys 40 billoonyn.