Xenofonte ou en gregoΞενοφῶν, nado no430 a. C. e finado no354 a. C., foi un historiador, militar e filósofogrego, coñecido polos seus escritos sobre a cultura e historia deGrecia.
Nace enAtenas nodemo deErquia, na segunda metade doséculo -V, no seo dunha familia acomodada. A súa infancia e mocidade transcorreron durante aGuerra do Peloponeso (431-404) na que participou formando parte das forzas ecuestres. Foi discípulo deSócrates, e escribiu diálogos inspirados na súa persoa. Durante o goberno dosTrinta Tiranos, Xenofonte uniuse a unha expedición de mercenarios gregos aPersia coñecida como aExpedición dos Dez Mil, contratados polo príncipe persaCiro o Xove (con quen trabou amizade), que se enfrontaba co seu irmán máis velloArtaxerxes II, o rei dePersia. Á morte de Ciro nabatalla de Cunaxa, a expedición quedou abandonada á súa sorte, polo que se tivo que abrir paso a través de 1.500 quilómetros de territorio hostil ata chegar ao mar en Trapezonte, onde se puido escoitar o famoso berro «θάλαττα! θάλαττα! /thalatta! thalatta!» (« O mar! O mar!») lanzado polos gregos ao enxergaren oPonto Euxino á saída das montañas. O relato de Xenofonte sobre esta expedición leva por nomeAnábasis, e é a súa obra máis coñecida.
Tras regresar a Grecia, Xenofonte entra ao servizo do reiespartanoAxesilao II, que comandaba un corpo expedicionario grego para protexer as cidades gregas deAsia Menor dos persas (-396). Con todo, a alianza grega pronto se rompeu e no-394 tivo lugar abatalla de Coronea, na que Esparta se enfrontou a unha coalición de cidades gregas da que formaba parte Atenas. Xenofonte tomou parte na batalla, ao servizo de Axesilao, polo que foi desterrado da súa patria. En calquera caso, os espartanos distinguírono primeiro coaproxenía (honores concedidos a un hóspede estranxeiro) e máis tarde cunha leira en territorioeleo, enEscilunte, preto deOlimpia, na que comezou a escribir parte da súa prolífica obra. Aquí uníuselle a súa esposa, Filesia, e os seus fillos, os cales foran educados en Esparta.
No-371 tivo lugar abatalla de Leuctra, trala cal os eleos recuperaron os territorios que lles foron arrebatados previamente por Esparta, e Xenofonte tivo que trasladarse aCorinto. Ao tempo, o poder emerxente deTebas orixinou unha nova alianza espartano-ateniense contra Tebas, polo que lle foi levantada a prohibición de volver á súa patria. Con todo, non hai evidencia de que Xenofonte retornase a Atenas.
Nas súas obras maniféstase hostil cara á democracia ateniense e oriéntase cara a formas máis autoritarias, como as que coñeceu en Esparta e enPersia.
- Anábasis (Ἀνάϐασις /Anabasis), relato da expedición deCiro o Novo e da retirada dosDez Mil;
- Helénicas (Ἑλληνικῶν /Hellênikôn), continuación daHistoria deTucídides;
- Apoloxía de Sócrates (Ἀπολογία Σωκράτους/Apologia Sôkratus), sobre a morte deSócrates;
- Memorábeis (Ἀπομνημονευμάτων/Apomnêmoneumatôn), relatos sobre a vida deSócrates onde Xenofonte se erixe en voceiro do seu antigo mestre;
- ACiropedia (Κύρου Παιδείας /Kurou Paideias), vida novelada deCiro II que pretende ser unha refutación daRepública dePlatón;
- Constitución dos Lacedemonios (Λακεδαιμονίων Πολιτεία /Lakedaimoniôn Politeia), apoloxía deEsparta;[1]
- Económico (Οἰκονομικός/Oikonomikos), sobre a administración dunha propiedade agrícola;
- Tratado de equitación, sobre os principios a seguir na escolla e educación duncabalo de guerra e sobre aequitación
- Hiparco, tratado destinado a un xove comandante da cabalaría;
- Hierón, pequeno libro sobre a tiranía;
- Os ingresos, libro de reformas económicas preconizadas para a cidade de Atenas;
- Axesilao, biografía apoloxética do rei de Esparta.
- J.K. Anderson,Xenophon, London Classical Press, Londres, 2001 ;
- H.R. Breitenbach, q.v.,Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, 9A2, 1967, col. 1569–2052 ;
- E. Delebecque,Essai sur la vie de Xénophon, Belles Lettres, París, 1957 ;
- J. Luccioni,Les idées politiques et sociales de Xénophon, publications de la Sorbonne, París, 1957.
- E-books en liña coas obras de Xenofonte (Proxecto Gutenberg(eninglés)
