Osocialismo é unha correntefilosófica política,social eeconómica, e unhaideoloxía, que abarca unha gama desistemas socioeconómicos caracterizados polapropiedade social dos medios de produción,[1][2][3] e aautoxestión de empresas por parte dos traballadores. Inclúe teorías políticas e os movementos asociados con tales sistemas. A propiedade social pode serpública,colectiva ou cooperativa.[4][5] ARAG define o termo socialismo como: «Doutrina económica, política e social, que procura a mellora das clases menos favorecidas, tendendo a unha maior igualdade entre ricos e pobres, mediante a modificación ou supresión do sistema capitalista.».[6] O sistema socialista implica, polo tanto, unhaplanificación e unha organizacióncolectiva consciente da vida social e económica orientada á satisfacción de necesidades.[7][8] Con todo, hai moitos tipos de socialismo e non existe unha definición única que as englobe a todas, sendo a propiedade social o elemento común compartido polas súas diversas formas[9] cuxo obxectivo é sortear as ineficiencias ecrise tradicionalmente asociadas coaacumulación de capital e o sistema de ganancias sobre a base daexplotación laboral.[10][11]
Aideoloxía socialista critica os males e asinxustizas docapitalismo (como a distribución desigual da riqueza, a feroz competitividade no mercado, ou a incapacidade de autorrealización e desenvolvemento humano etc.) transcendéndoo por un sistema socioeconómico autodenominadomoralmente superior.[8]
Subsisten con todo criterios atopados respecto a a necesidade dacentralización da administración económica mediante oEstado como única instancia colectiva no marco dunha sociedade complexa,[12][13] fronte á posibilidade de formas diferentes de xestión descentralizada da colectividade socialista, tanto por víasautoxestionarias como demercado, así como mediante o emprego de pequenas unidades económicas socialistas illadas e autosuficientes.[14][15] O primeiro acto en que o Estado se manifesta efectivamente como representante de toda a sociedade: a toma de posesión dos medios de produción en nome da sociedade, é á vez o seu último acto independente como Estado.[16]
Os sistemas socialistas divídense en formas de non mercado e de mercado.[17] Osocialismo de non mercado implica substituír os factores de mercado e odiñeiro con planificación e enxeñería económica integrada ou criterios técnicos baseados en cálculos realizados en especie, producindo así un mecanismo económico diferente que funciona de acordo conleis e dinámicas económicas diferentes ás docapitalismo.[18][19][20] Odebate do cálculo socialista, orixinado polo problema docálculo económico, refírese á viabilidade e os métodos de asignación de recursos para unhaeconomía planificada socialista,[21] xa sexa de formacentralizada ouparticipativa /democrática.[8] Pola contra, osocialismo de mercado[8] conserva o uso dos prezos monetarios, os factores de mercados e, nalgúns casos, oánimo de lucro, con respecto ao funcionamento das empresas de propiedade social e a asignación de bens de capital entre elas. As ganancias xeradas por estas empresas serían controladas directamente pola forza laboral de cada empresa ou se acumularían á sociedade en xeral en forma dedividendo social.[22][23]
Existen tamén discrepancias sobre a forma de organización política baixo o socialismo para lograr ou asegurar o accesodemocrático á sociedade socialista a clases sociais ou poboacións,[24] fronte á posibilidade dunha situaciónautocrática por parte dasburocracias administrativas.[25] A política socialista foi tanto de orientacióninternacionalista comonacionalista; organizado a través de partidos políticos e opostos á política de partidos ás veces superpóñense cos sindicatos e outras veces son independentes e críticos deles; e presente tanto en países industrializados como en desenvolvemento.[26]
Mikhail Bakunin, ideólogo político, defensor da independencia individual e colectiva.
As formas históricas da organización social de tipo socialista poden dividirse entre determinadas evolucións espontáneas de certas civilizacións de carácter relixioso e as construcións políticas establecidas por proxectos ideolóxicos deliberados. Destas destácase oImperio Inca.[27] O movemento socialista inclúe un conxunto de filosofías políticas que se orixinaron nos movementos revolucionarios de mediados a finais doséculo XVIII e por preocupación polos problemas sociais asociados co capitalismo.[28] A finais doséculo XIX, despois do traballo deKarl Marx eFriedrich Engels, o socialismo chegara a significar oposición ao capitalismo e a defensa dun sistemaposcapitalista baseado nalgunha forma de propiedade social dos medios de produción. Osocialismo marxista foi máis tarde denominado comosocialismo científico, caracterizado poladitadura do proletariado como obxectivo para sentar ocomunismo (sistema socioeconómico sen clases sociais), en contraposición a autores socialistas anteriores, denominadossocialistas utópicos. Ao longo doséculo XIX, os termos "comunismo" e "socialismo" usáronse como sinónimos.[29] Doutra banda, pensadoresanarquistas comoPierre Joseph Proudhon eMikhail Bakunin defenderon unsocialismo libertario sen Estado[30][31] en comparación osocialismo de Estadomarxista.
A finais do século XIX orixinouse asocialdemocracia dentro do movemento socialista,[32] apoiando as intervencións económicas e sociais para promover axustiza social.[33] Mentres conserva o socialismo como un obxectivo a longo prazo,[34][35][36] desde o período de posguerra chegou a abrazar a unhaeconomía mixtakeynesiana dentro dunha economía de mercado capitalista.[37] Non foi senón ata arevolución bolxevique conLenin que o termo socialismo chegou a referirse a unha "primeira fase" á "fase superior" do comunismo.[38][39] Na década de 1920, ocomunismo e asocialdemocracia convertéronse nas dúas tendencias políticas dominantes dentro do movemento socialista internacional,[40] co socialismo mesmo converténdose no movemento secular máis influente doséculo XX.[41] Mentres que o xurdimento daUnión Soviética como o primeiroEstado socialista nominal do mundo conduciu á asociación xeneralizada do socialismo comodelo económico soviético, algúns economistas e intelectuais argumentaron que na práctica o modelo funcionaba como unha forma decapitalismo de Estado[42][43][44] ou unha economía administrativa ou de mando non planificada.[45][46] Tras a caída dobloque soviético, o termo «socialismo do século XXI» deHeinz Dieterich Steffan como "produto da reflexión sobre o socialismo soviético-oriental do século XX"[47] adquiriu difusión mundial por varios líderes latinoamericanos comoHugo Chávez deVenezuela eEvo Morales deBolivia.
Actualmente, as ideas e partidos socialistas que van desde os partidoslaboristas ata as diversas variedades doesquerdismo seguen sendo unha forza política con diversos graos de poder e influencia en todos os continentes, encabezando gobernos nacionais en moitos países de todo o mundo, os cales adoptaron as causas doutros movementos sociais como oambientalismo, ofeminismo e oprogresismo.[48] Tamén se afirma que todas as economías son sistemas híbridos "non simplemente como tipos ideais de todo ou nada [...] senón tamén como variables", como diErik Olin Wright, que combinan a propiedade privada, social e estatal sendo máis socialistas ou menos capitalistas.[8] A maioría dos principais partidos reúnense, a nivel internacional, dentro daInternacional Socialista, e a nivel europeo, dentro doPartido Socialista Europeo. Ademais da diversidade vinculada ás súas variacións ideolóxicas, o socialismo tamén coñece moitos avatares vinculados a contextos xeográficos e culturais, como osocialismo árabe ou osocialismo africano.
Socialismo esocialista son termos que, polas súas connotacións, foron reivindicados e difundidos desde a súa creación en numerosos contextos, adquirindo un mosaico de significados diferentes, aínda que xorden pautas comúns. O socialismo xorde dunha filosofía occidental da historia, que se basea na idea de progreso, é dicir, na transformación do mundo nunha dirección positiva:[49] na súa acepción máis ampla, condena asdesigualdades sociais e aexplotación do home polo home.[50] e defende oprogreso social[51]. Aenciclopédica Grand Larousse define o socialismo como "unha teoría destinada a reformar a organización social en aras da xustiza".[52]
Os académicosGeorges Bourgin e Pierre Rimbert descríbeno como "unha forma de sociedade cuxos fundamentos son os seguintes:propiedade social dos medios de produción; xestión democrática de devanditos medios; orientación da produción cara á satisfacción das necesidades individuais e colectivas das persoas".[53] No ámbito económico, a palabra "socialismo" designa orixinalmente un conxunto de doutrinas baseadas na propiedade colectiva —ou "propiedade social"— dosmedios de produción, ou polo menos crítica apropiedade privada dos mesmos[n. 1],[n. 2],[n. 3] en contraposición á visióncapitalista.Élie Halévy resume o socialismo como a posibilidade de "substituír a libre iniciativa dos individuos pola acción concertada da colectividade na produción e distribución da riqueza": así definido, o socialismo considérase un sistema de valores opostos aos doliberalismo. Con todo, desde oséculo XIX, algunhas escolas de pensamento tentaron conciliar o liberalismo e o socialismo, conciliando os valores da solidariedade cos principios da liberdade, no marco dunharelación crítica co liberalismo económico.[57].
No plano político, o socialismo afírmase en Europa no século XIX, ao mesmo tempo que oliberalismo e a aspiracióndemocrática. Aínda que o socialismo pretende ser portador dunha democracia universal, o socialismo e a democracia non son sinónimos nos planos político, económico e social. De feito, debido ás súas limitacións particulares, o socialismo pode entrar en contradición coa democracia[58]
A reivindicación común da filiación socialista por parte de tendencias políticas a miúdo opostas entre si acentuou a polisemia do termo, pero tamén favoreceu a confusión. Así, o feito de que os socialdemócratas e os comunistas reivindíquense do socialismo permitiu aos adversarios dos movementos socialistas practicar, no século XX, amálgamas entre o reformismo socialista e o comunismo revolucionario e autoritario.[59].
Karl Marx eFriedrich Engels empregaron indistintamente as palabras "comunismo" e "socialismo" para designar asociedade sen clases que xurdiría despois darevolución e o derrocamento docapitalismo:[60] Marx non definiu con precisión o que sería unha sociedade socialista posrevolucionaria; limítase a fórmulas xerais (unha descrición demasiado precisa do socialismo é rexeitada por ambos os autores, denunciada comoutopismo), indicando que se baseará na liberdade e o desenvolvemento humano.[61] OManifesto do Partido Comunista fala así de "unha asociación na que o libre desenvolvemento de cada un é a condición para o libre desenvolvemento de todos".Émile Durkheim define o socialismo como, no plano económico, «|esencialmente unha tendencia a organizar», e cuxo obxectivo é instaurar unha forma de organización social na que a mellora da sorte dos traballadores non será máis que unha das consecuencias. O «Manifesto do Partido Comunista» fala así de «unha asociación na que o libre desenvolvemento de cada un sexa a condición do libre desenvolvemento de todos».Émile Durkheim define o socialismo como, no plano económico, «|esencialmente unha tendencia a organizar», e cuxo obxectivo é instaurar unha forma de organización social na que a mellora da sorte dos traballadores non será máis que unha das consecuencias.[62].
En 1918,Bertrand Russell describiu "a esencia do socialismo" como "por definición, a reivindicación da propiedade común da terra e o capital. A propiedade común pode significar a propiedade por parte dun Estado democrático, pero non inclúe a propiedade por parte de ningún Estado que non sexa democrático".[n. 4], en[63]}}
SegundoDurkheim, o socialismo, que responde a unha certa sensibilidade moral, é ante todo un ideal e non o produto dun enfoque científico: para el, o socialismo caracterízase sobre todo por "a vinculación de todas as funcións económicas, ou dalgunhas delas que actualmente están dispersas, aos centros directivos e conscientes da sociedade".Joseph Schumpeter ofrece unha definición estritamente económica do socialismo, asimilada ás concepcións marxistas, describíndoo como "un sistema institucional no que unha autoridade central controla os medios de produción e a produción mesma".[64]. O socialismo, neste sentido, oponse, polo tanto, aoliberalismo económico clásico en que non cree nolaissez-faire nin na autorregulación do sistema económico mediante a mera procura do interese persoal e a liberdade individual, cuxa procura non bastaría para lograr a harmonía de intereses. Con todo, existen numerosos graos de regulación na economía: ocolectivismo económico considerouse durante moito tempo unha condición sine qua non do socialismo, pero a denominación de socialista (ou "socialdemócrata") é reivindicada hoxe en día por correntes que aceptan aeconomía de mercado e avogan por un control da economía que non chegue até a colectivización.[62].
O historiador Albert Samuel define o socialismo, en sentido amplo, como "a procura razoada e activa dunha orde política que comparta o poder; dunha orde económica que distribúa equitativamente a produción e os bens producidos; dunha orde xurídica que protexa aos pobres, e dunha cultura que sexa froito dunha creación común".[64]
O teóricoFrancesco Merlino ofrece unha definición principalmentefilosófica do socialismo, distinguindo entre o "socialismo das cousas", é dicir, os intentos concretos de implementación, e o "socialismo dos socialistas", é dicir, o dos teóricos: para el, a esencia do socialismo hai que buscala na aspiración á igualdade de condicións e ao benestar para todos. Desde esta perspectiva, o socialismo defínese menos a través dunha ou outra teoría que como unha aspiración ádignidade e áxustiza social[65]
No ámbito político, o termosocialismo designa o conxunto de prácticas aplicadas polos partidos e outras agrupacións que se reivindican del. Aínda que o socialismo non se presta a unha definición única, distínguese por un sistema de valores cuxo principio central é que as relacións colectivas e a xustiza social deben prevalecer sobre as accións e os intereses individuais: neste sentido, constitúe unha reacción contra a lóxica liberal que xurdiu no século XVIII, á vez que é produto do contexto económico e político nado darevolución industrial.[66] Segundo os países e en función da súa implantación ao longo da historia, a corrente socialista pudo estar representada por partidos que utilizan denominacións comosocialdemócrata —o termosocialdemocracia converteuse, nalgúns países, especialmente nos de cultura alemá ou escandinava, en sinónimo de socialismo no sentido de organización partidista— oulaborista.'[62].
A expresiónsocialismo democrático utilízase en contraposición ás formas "autoritarias" do socialismo, pero o termo puido adquirir diferentes significados segundo os contextos históricos.[67] O termo "socialista" foi utilizado ao longo das décadas por correntes tan diversas como oanarquismo socialista ou osocialismo liberal, e mesmo onacionalsocialismo (ounazismo). A corrente socialista é, por definición, complexa, diversa e contraditoria: a calidade de socialista é reivindicada por correntes ás veces moi opostas entre si, incluídos movementos que empregan a palabra "socialismo" desviándoa do seu significado orixinal, e que o historiadorGilles Candar (fr) cualifica de imposturas.[68] O adxectivo "socialista", aínda que hoxe en día asociase comunmente con partidos moderados, segue sendo utilizado por movementos deextrema esquerda: noReino Unido, por exemplo, tanto un partido decentroesquerda como oPartido Laborista reivindican a calidade de socialistas,[69] o igual que un partidotrotskista como oPartido Socialista dos Traballadores. O socialismo tamén aparece, nalgúns casos, no vocabulario de movementos deextrema dereita ou deditaduras militares. No que respecta aosréximes políticos, a aplicación dunha política socialista foi e segue sendo reivindicada tanto por gobernos libremente elixidos e que respectan as regras dademocracia parlamentaria, como por países clasificados comoditatoriais, ou mesmototalitarios.
No vocabulario marxista: debates, interpretacións e usos do termo
Dentro da propia familia do pensamento socialista, a palabra "socialismo" ten múltiples significados. Desde unha perspectiva radical, inclusorevolucionaria, o socialismo só pode ser a abolición completa docapitalismo e a súa substitución por unha sociedade socialista. O socialismo é, na teoría marxista e logo leninista, a fase inferior da sociedade comunista (ou primeira fase da sociedade comunista).[41] Se Marx e Engels se negan voluntariamente a definir con demasiada precisión o socialismo, non ocorre o mesmo con Lenin. A partir dos textos de Marx e Engels, desenvolve o que debe ser a fase inferior do comunismo, en particular enO Estado e a revolución.
Con todo, a interpretación dos escritos de Lenin é obxecto de debate entre os marxistas. Oscomunistas de esquerda, osleninistas e outrosmarxistas ortodoxos defenden a idea de que o "socialismo", como primeira fase da sociedade comunista, xa ten as propiedades da sociedade comunista, é dicir, unEstado desaparecido e unha ausencia declases sociais, deprodución mercantil, dediñeiro, etc. Baseándose nos escritos de Marx, Engels[70] e Lenin[71],[72],[73] do mesmo xeito que outras fontes, esta visión marxista explica que unha das únicas diferenzas entre o socialismo e o comunismo radica na "distribución dos produtos e a distribución do traballo entre os membros da sociedade."[41]
Sobre esta idea, o artigo 9 dáconstitución rusa de 1918 di, por exemplo, sobre ou fin dás clases e do Estado baixo o socialismo:
Durante a fase de transición actual, a tarefa fundamental da Constitución daRSFSR é establecer, en forma dun forte poder soviético de toda Rusia, a ditadura do proletariado urbano e rural e do campesiñado máis pobre, co fin de esmagar totalmente á burguesía, abolir completamente a explotación do home polo home e establecer un socialismo baixo o cal non haberá divisións de clases nin poder estatal.}[74]
E sobre a idea máis concretamente do fin das clases sociais baixo o socialismo, Lenin dixo:
« É imposible abolir a opresión nacional (ou calquera outra opresión política) baixo o capitalismo, porque isto require a abolición das clases, é dicir, a introdución do socialismo.
Sen clases sociais nin un Estado, o socialismo —segundo esta visión marxista— só se diferenciaría do comunismo na distribución dos produtos e do traballo, e por outros factores económicos (que non afectan directamente ao Estado nin ás clases sociais) citados por Marx naCrítica do Programa de Gotha.[75]De aí a afirmación de Lenin, enO Estado e a Revolución (e máis concretamente na sección sobre a primeira fase da sociedade comunista), que di:
« O Estado desaparece na medida en que xa non hai capitalistas, xa non hai clases e, en consecuencia, ningunha clase que subxugar. Pero o Estado aínda non desapareceu por completo, xa que o "dereito burgués", que consagra a desigualdade de facto, segue a estar protexido. Para que o Estado se extinga por completo, é necesaria a chegada dun comunismo de pleno dereito. »
Así, o Estado só subsistiría na medida en que fose unha parte do dereito burgués que servise para a distribución dos produtos e o traballo. Dado que o socialismo xa non ten clases sociais nin Estado, as escasas referencias de Lenin a un Estado baixo o socialismo poden entenderse, segundo esta visión, como a idea da subsistencia do dereito burgués á distribución, e non dun Estado como o Estado burgués e o Estado proletario; posto que as clases sociais xa non existen baixo o socialismo, esta forza de coacción do pobo non sería un Estado, xa que, segundo a definición marxista, o Estado é unha ferramenta de opresión dunha clase por outra.[76],[77],[78]. Ademais, segundo esta interpretación, se Lenin reivindica unha soa vez a necesidade dun Estado burgués «sen burguesía»[79], en contradición directa cos seus numerosos chamamentos (como Marx[80] e Engels) a romper a máquina estatal burguesa como condición necesaria para aditadura do proletariado[81],[82], isto débese a que, por "estado burgués", se refire á lei burguesa que persiste baixo o socialismo.
Segundo esta interpretación, a ditadura do proletariado e o socialismo son dúas fases distintas e non superpostas. Esta idea, inseparable da interpretación de que as clases sociais deixan de existir baixo o socialismo, como deriva directamente de afirmacións de Marx[83], Engels[84] e Lenin:[85],[86],[87],[42]
« Non hai un só socialista, camaradas, que non recoñeza esta verdade obvia de que o socialismo está separado do capitalismo polo período de transición da ditadura do proletariado, un período longo, máis ou menos difícil, e cuxas formas dependerán en gran medida do predominio da pequena ou gran propiedade, da pequena ou gran cultura. »[42]
En 1907, Stalin fixo declaracións similares sobre o socialismo, que el consideraba sen clases sociais, sen Estado e sen produción mercantil, en particular:
« A sociedade futura será unha sociedade socialista. Isto significa, ante todo, que non haberá clases: non haberá capitalistas nin proletarios e, por tanto, tampouco explotación. Só haberá traballadores unidos nun esforzo colectivo. A sociedade futura será unha sociedade socialista. Isto significa tamén que, coa explotación, desaparecerán a produción mercantil, a venda e a compra. Por tanto, non haberá lugar para os compradores e vendedores da forza de traballo, para os empleadores e os asalariados. Só haberá traballadores libres. A sociedade futura será unha sociedade socialista. Isto significa, en definitiva, que co traballo asalariado abolirase toda propiedade privada dos instrumentos e medios de produción; non haberá proletarios pobres nin capitalistas ricos, só traballadores que posúan en común toda a terra e o subsolo, todos os bosques, todas as fábricas e plantas, todos os ferrocarrís, etc. […] Onde non existen clases, onde non hai ricos nin pobres, o Estado vólvese innecesario, e tamén o é o poder político que oprime aos pobres e defende aos ricos. Por tanto, a sociedade socialista non necesitará manter o poder político. »[88]
E en 1928:
« A miúdo dicimos que a nosa república é socialista. Significa iso que xa alcanzamos o socialismo, eliminado as clases e abolido o Estado (xa que o logro do socialismo implica a desaparición do Estado)? Ou significa que as clases, o Estado, etc., seguirán existindo baixo o socialismo? Evidentemente, non. Temos dereito, nese caso, a cualificar a nosa república de socialista? Por suposto que si. Desde que punto de vista? Desde o punto de vista da nosa determinación e a nosa vontade de alcanzar o socialismo, de suprimir as clases, etc. »[89][n. 5]
Isto non lle impediu, en 1936, contradecirse explicando que a URSS acadara o socialismo:
« A nosa sociedade soviética xa logrou, en esencia, alcanzar o socialismo; creou un sistema socialista, é dicir, logrou o que os marxistas denominan, noutras palabras, a primeira fase, ou fase inferior, do comunismo. Por tanto, en xeral, xa alcanzamos a primeira fase do comunismo: o socialismo. (Aplausos prolongados). O principio fundamental desta fase do comunismo é, como saben, a fórmula: «De cada un segundo as súas capacidades, a cada un segundo o seu traballo». Debe a nosa Constitución reflectir este feito, o feito de que se alcanzou o socialismo? Debe basearse neste logro? Sen dúbida, debe facelo. Debe facelo porque, para a URSS, o socialismo é algo que xa se logrou e conquistado. Pero a sociedade soviética aínda non alcanzou a fase superior do comunismo. »[90]
A idea de que os principais líderes de países autoproclamados socialistas —Stalin,Mao,Castro,Hô Chi Minh,Tito, etc.— falsificarían a definición do socialismo para dar un carácter marxista e poscapitalista aos seus réximes vese apoiada por varios exemplos, como a contradición entre as declaracións de Stalin de 1907 e as de Stalin de 1936 mencionadas anteriormente, ou mesmo máis abaixo, cando Lenin di en 1919:
« Pero dicimos que o noso obxectivo é a igualdade, e con iso referímonos á abolición das clases. Por tanto, a distinción de clase entre obreiros e campesiños debe ser abolida. Ese é precisamente o noso obxectivo. Unha sociedade na que aínda existe a distinción de clase entre obreiros e campesiños non é nin unha sociedade comunista nin unha sociedade socialista. »[91]
Mentres que Stalin, en 1952, afirma a existencia das dúas clases —e, por tanto, implica coa súa existencia que son distintas, separadas e non foron abolidas—:
« Sen dúbida, os obreiros e os campesiños koljosianos constitúen dúas clases que se distinguen entre si pola súa situación respectiva. Pero esta distinción non debilita de ningún xeito a súa amizade. Ao contrario, os seus intereses sitúanse no mesmo plano, o da consolidación do réxime socialista e a vitoria do comunismo. Por tanto, non é de estrañar que xa non quede rastro algún da desconfianza de outrora e, con maior razón, do odio do campo cara á cidade. »[92]
E a negación estalinista da afirmación de Lenin de que o socialismo é imposible sen o fin da distinción entre obreiros e campesiños continúa mesmo despois da súa morte, como se ve a continuación en 1957:
« Baixo o socialismo, non hai clases explotadoras. A sociedade socialista está composta por dúas clases traballadoras e amigas: a clase obreira e o campesiñado, así como a intelectualidade, que está profundamente arraigada nestas clases. »[93]
A outra interpretación do socialismo é a que defenden, en particular, os partidarios dos réximes denominadossocialismo real. Consideran que o socialismo e a ditadura do proletariado superpoñense, e que o socialismo, como simple fase de transición —sen criterios precisos salvo a propiedade estatal dos medios de produción— xunto coa ditadura do proletariado, non é unha sociedade sen clases sociais nin Estado. Por tanto, a presenza de Estados e clases sociais nospaíses chamadossocialistas non lles parece contraditoria co pensamento de Marx, Engels e Lenin.
No plano económico, a fase inferior da sociedade comunista corresponde á instauración duncolectivismo económico (fr), a través dun proceso denominadosocialización dos bens.[94] O que queda do Estado, é dicir, o dereito burgués para a distribución dos produtos e a distribución do traballo entre os membros da sociedade,[95] permanece baixo o socialismo para permitir a aplicación do adagio propio do socialismo: «de cada un segundo o seu traballo, a cada un segundo as súas necesidades». Tras esta fase, a sociedade pasa áfase, denominadasuperior, docomunismo integral, é dicir, unha sociedade sen clases na que oEstado extinguiu por completo, chamado a desaparecer por completo (esta desaparición completa concíbese como un proceso natural, en oposición á concepciónanarquista que preconiza o fin do Estado como efecto dunha decisión voluntaria). A sociedade funciona entón segundo o adaxio "de cada un segundo a súa capacidade, a cada un segundo as súas necesidades"[94]. Desde o punto de vista da teoría marxista, a sociedade comunista, cuxa chegada considérase inevitable, constitúe, por tanto, a última etapa da evolución dunha sociedade socialista, na que o home se converte nunhome social, é dicir, un hometotal liberado daalienación[96].
No vocabulario comunista, a palabrasocialismo utilízase ás veces para designar a realidade efectiva do Estado e a sociedade naURSS, e, despois de 1945, noutrosréximes comunistas, aínda que os comunistas de esquerda adoitan rexeitar esta denominación, xa que consideran que os réximes comunistas soncapitalismos de Estado.[97] Segundo o discurso oficial practicado na Unión Soviética —e posteriormente nos réximes denominadosdemocracias populares—, que coincide coa segunda interpretación do socialismo citada anteriormente, considérase que a etapa do socialismo alcánzase no momento en que desaparecen a economía capitalista e as capas sociais que a sustentan. A cuestión do socialismo convértese entón na da súaconstrución, é dicir, o fortalecemento do sectorcolectivo da economía.[98].
En consecuencia, osréximes políticos comunmente denominadoscomunistas presentábanse como aplicadores dosocialismo real, ou como alcanzando a etapa dosocialismo desenvolvido, tomando como modelo a URSS, proclamadapatria do socialismo.[99] Os diferentes réximes comunistas puideron así, en diversas etapas da súa historia, proclamar que se alcanzou a etapa do socialismo —ou dasociedade socialista desenvolvida, obxectivo considerado máis realista que o do comunismo integral— (acompañando a miúdo este anuncio cun cambio de nome oficial ou unha modificación da constitución), co fin de lexitimar o mantemento dos partidos comunistas no poder.[100].
Os significados atribuídos á palabra socialismo variaron ao longo da historia e seguen variando segundo os contextos culturais e políticos. En 1831, a palabrasocialista tendía a designar unha doutrina moral con fortes connotaciónsrelixiosas, que consideraba ao home como un ser social, para logo asociarse progresivamente consocialismo: a finais da década de 1830, a palabra designaba comunmente unha doutrina que pretendía resolver acuestión social debido oempobrecemento masivo daclase obreira.[99] A partir da segunda metade do século XIX e co avance da influencia do marxismo, o socialismo defínese esencialmente pola aspiración a unha sociedade igualitaria, que sería o resultado da organización da produción e a substitución da propiedade social pola propiedade individual ou capitalista: desde esta perspectiva, poderíase alcanzar unha nova sociedade, que representaría o reinado da verdadeirademocracia.[49]
Outrora asociado a posicións radicais, o termosocialismo utilízase hoxe en día en Europa, na súa acepción máis habitual, para designar a unha familia política de esquerda moderada.[67].Polo contrario, nalgúns países como os Estados Unidos, a palabra conserva unha connotación máis claramente orientada cara á esquerda.[101]
Nos textos deMarx eEngels, o termo socialismo utilízase para designar o conxunto de doutrinas que critican a sociedade capitalista. Nos escritos posteriores aoManifesto do Partido Comunista, a palabra emprégase sobre todo para cualificar as correntes, ideoloxías e movementos políticos daclase obreira, é dicir, omovemento obreiro. Engels utiliza a palabra socialismo para designar, de maneira máis precisa, a toma de conciencia por parte da clase obreira das oposicións entreclases e os defectos do capitalismo. Só a partir da época daInternacional Obreira emprégase a palabra para significar aorganización social baseada na apropiación colectiva dosmedios de produción, en formaestatal e/oucooperativa.Lenin e osbolxeviques retoman esta acepción para identificala co que Marx denomina afase inferior da sociedade comunista: desde esta perspectiva, o socialismo convértese na organización social de transición entre o capitalismo e o comunismo. Unha vez creado unestado obreiro, o socialismo, desde o punto de vista de Lenin, identifícase coa propia existencia dese Estado.[98]
A tendencialeninista do socialismo —como a moito menos estendida tendencialuxemburguista— denomínase comunmente, tras aRevolución de Outubro e máis concretamente a partir de 1918,comunismo, aínda que segue reivindicando o socialismo. A tendencia política xeralmente denominada, nas democracias occidentais, socialismo —no sentido de socialismo non comunista— evoluciona progresivamente despois dasegunda guerra mundial cara a posicións decentroesquerda: o socialismo percíbese entón como unha tendencia políticareformista que tende a corrixir as desigualdades inherentes aoliberalismo económico, sen oporse radicalmente ao principio daeconomía de mercado. O termosocialdemocracia, utilizado como denominación por parte dos movementos socialistas, pasa a designar posicións reformistas e moderadas, caracterizadas polo uso do compromiso e xa non pola lóxica revolucionaria. Desde esta perspectiva, o socialismo percíbese como unha corrección das inxustizas, en particular a través de sistemas deprotección social: a socialdemocracia do norte de Europa distínguese desde a década de 1930 polas súas reformas a favor doestado do benestar. Na segunda metade do século XX, a maioría dos partidos socialistas tenden a afastarse das concepcións marxistas e a integrarse na sociedade liberal-capitalista, non para derrocala ou substituíla, senón para reformala desde dentro.[102],[103] Diversas correntes socialistas non comunistas mantiveron un discurso máis radical: estas correntes manifestáronse especialmente entre as dúas guerras mundiais en organizacións como aOficina Internacional para a Unidade Socialista Revolucionaria ou, despois da guerra, na tendencia dosocialismo autoxestionario.
Osocialismo democrático, herdeiro da tradiciónreformista, constitúe hoxe en día a tendencia maioritaria dos partidos socialistas nos países desenvolvidos, onde se converteu na forma de socialismo máis comunmente asociada ao adxectivosocialista, utilizándose ás veces como sinónimo desocialdemocracia.[67] En 1999,Lionel Jospin, entón primeiro ministro de Francia, publicou un texto no que definía osocialismo moderno —ao que se refería, reivindicándoo, co nome desocialdemocracia— como algo que xa non representaba unsistema, senón "unha forma de regular a sociedade e pór a economía de mercado ao servizo das persoas", é dicir, "unha inspiración, unha forma de actuar, unha referencia constante aos valores democráticos e sociais". Considera que se o socialismo acepta aeconomía de mercado "porque é a forma máis eficaz, sempre que estea regulada, de asignar os recursos, estimular a iniciativa e recompensar o traballo", pola contra, debe rexeitar asociedade de mercado porque o mercado en si mesmo non produce valores nin sentido: ao considerar que a cuestión da apropiación colectiva dosmedios de produción xa non define por si mesma o socialismo, avoga por unreformismo moderno que se define non polos seus modos de acción, senón polo mantemento dos valores de "xustiza, liberdade, control colectivo do noso destino, desenvolvemento do individuo sen negar as realidades colectivas, vontade de progreso". A socialdemocracia debe ser, a ollos de Jospin, "unha forma de regular a sociedade e pór a economía de mercado ao servizo dos homes".[104]
Para Andrew Vincent, "a palabra 'socialismo' atopa a súa raíz no latínsociare, que significa combinar ou compartir. O termo relacionado, máis técnico nodereito romano e logo medieval foisocietas. Esta última palabra podería significar compañeirismo, así como a idea máis legalista dun contrato consensuado entre homes libres".[105]
Ao parecer a palabrasocialismo foi empregada por primeira vez polo monxeFerdinando Facchinei en 1766 para referirse á doutrina dos que defendían ocontrato social como o fundamento da organización das sociedades humanas. 20 anos máis tarde, outro autor italiano Appiano Buonafede volveu utilizala. O termosocialismo tamén se atribúe en Francia aPierre Leroux[106] quen afirmou utilizar por primeira vez o termo na revista parisienseLe Globe en 1832.[107][108] Mentres o termo en Gran Bretaña asóciase aRobert Owen,[109] xa que os discípulos de Robert Owen xa empregaran en 1827 o termo ‘socialist’, para designar aos adeptos dadoutrina de Owen, noCo-operative Magazine.[110] Leroux era seguidor deHenri de Saint Simon, un dos fundadores do que máis tarde se denominaríasocialismo utópico. O socialismo contrastaba coa doutrina liberal doindividualismo, que salientaba o valor moral do individuo á vez que subliñaba que as persoas actúan ou deberían actuar coma se estivesen illadas unhas doutras. Os socialistas utópicos orixinais condenaron esta doutrina do individualismo por non abordar as preocupacións sociais durante aRevolución Industrial, entre elas a pobreza, a opresión e a enormedesigualdade de riqueza. Consideraban que a súa sociedade prexudicaba a vida comunitaria ao basearse na competencia. Presentaban o socialismo como unha alternativa ao individualismo liberal baseada na propiedade compartida dos recursos.[111] Saint-Simon propuxo aplanificación económica, a administración científica e a aplicación do coñecemento científico á organización da sociedade. Pola contra,Robert Owen propuxo organizar a produción e a propiedade a través decooperativas.[111][112] Osocialismo tamén se atribúe en Francia aMarie Roch Louis Reybaud, mentres que en Gran Bretaña atribúese a Owen, quen se converteu nun dos pais domovemento cooperativo.[113][114]
Con todo, a palabrasocialismo, no sentido moderno do termo, aparece por primeira vez, case simultaneamente, cara a 1830 en Gran Bretaña e en Francia para designar as ideas dos seguidores de Robert Owen,Henri de Saint Simon e grupos da Europa occidental que xurdiran daRevolución Francesa.[115] O primeiro uso preciso doneoloxismo adóitase atribuír aosansimoniano francésPierre Leroux quen no número de outubro-decembro de 1833 daRevue encyclopédique publicou un artigo tituladoDo individualismo e do socialismo, aínda que nel criticaba ambas as doutrinas por consideralas o resultado da esaxeración da idea de liberdade, a primeira, e da idea de asociación, a segunda.[116] Con todo, nunha nota engadida á reimpresión do artigo anos máis tarde escribiu:[117]
Desde hai algúns anos, afixémonos a chamar socialistas a todos os pensadores que se ocupan dereformas sociais, a todos os que critican e reproban oindividualismo… e neste aspecto eu mesmo, que sempre combatín o socialismo absoluto, son designado hoxe como socialista. […] Son socialista sen dúbida, se se quere entender por socialista a doutrina que non sacrifica ningún dos termos da fórmula Liberdade, Fraternidade, Igualdade, Unidade, senón que os xunta todos.
Entre agosto de 1836 e abril de 1838 Louis Reybaud publicaba naRevue des deux mondes tres estudos baixo o título deSocialistas modernos dedicados a Saint-Simon, aCharles Fourier e a Robert Owen, e nos que confirmaba que o termosocialismo, no seu sentido moderno, xurdira cara 1830.[117]
A definición e o uso do termosocialismo consolidáronse na década de 1860, cando o termosocialista substituíu aasociacionista,cooperativista,mutualista ecolectivista, que se utilizaron como sinónimos, mentres que o termocomunismo caeu en desuso durante este período.[118] Unha distinción temperá entre "comunismo" e "socialismo" era que este último só pretendía socializar a produción, mentres que o primeiro pretendía socializar tanto aprodución como oconsumo (en forma de libre acceso aos bens finais).[119] En 1888, os marxistas empregaban o termo "socialismo" en lugar de "comunismo", xa que este último pasara a considerarse un sinónimo anticuado de "socialismo". Non foi até despois darevolución bolxevique candoVladimir Lenin apropiou o termo "socialismo" para referirse a unha etapa entre ocapitalismo e o comunismo. Utilizouno para defender o programa bolxevique das críticas marxistas que afirmaban que asforzas produtivas de Rusia non estaban o suficientemente desenvolvidas para o comunismo.[120] A distinción entre "comunismo" e "socialismo" fíxose evidente en 1918, despois de que oPartido Obreiro Socialdemócrata Ruso cambiase o seu nome polo dePartido Comunista de toda Rusia, interpretando «comunismo» especificamente como os socialistas que apoiaban a política e as teorías dobolxevismo, oleninismo e, máis tarde, as domarxismo-leninismo.[121] aínda que ospartidos comunistas continuaron describíndose a si mesmos como socialistas dedicados ao socialismo.[122] SegundoThe Oxford Handbook of Karl Marx, "Marx utilizou moitos termos para referirse a unhasociedade poscapitalista:humanismo positivo, socialismo, comunismo, reino da individualidade libre,libre asociación de produtores, etc. Utilizou estes termos de forma totalmente intercambiable. A noción de que osocialismo e ocomunismo son etapas históricas distintas é allea á súa obra e só entrou no léxico do marxismo despois da súa morte».[123]
NaEuropa cristiá, críase que os comunistas adoptaran oateísmo. NaInglaterra protestante, o termocomunismo asociábase demasiado corito da comuñóncatólica romana, polo que se prefería utilizar o termosocialista.[124] Engels escribiu que en 1848, cando se publicou oManifesto Comunista, o socialismo era respectable en Europa, mentres que o comunismo non o era. Os owenistas en Inglaterra e os fourieristas en Francia eran considerados socialistas respectables, mentres que os movementos da clase obreira que "proclamaban a necesidade dun cambio social total" autodenominabansecomunistas.[125] Esta rama do socialismo deu lugar ás obras comunistas deÉtienne Cabet en Francia eWilhelm Weitling en Alemaña.[126] O filósofo moral británicoJohn Stuart Mill discutiu unha forma de socialismo económico dentro do libre mercado. En edicións posteriores da súa obraPrinciples of Political Economy (Principios de economía política) (1848), Mill postulou que "no que respecta á teoría económica, non hai nada en principio na teoría económica que impida unha orde económica baseado en políticas socialistas".[127][128] e promoveu a substitución das empresas capitalistas porcooperativas de traballadores.[129] Mentres que os demócratas consideraban asRevolucións de 1848 como unharevolución democrática (en) que, a longo prazo, garantía aliberdade, a igualdade e a fraternidade, os marxistas denunciábanas como unha traizón aos ideais da clase obreira por parte dunhaburguesía indiferente aoproletariado.[130]
Como destacou Jean-Paul Thomas, toda «palabra nova, responde a realidades novas. As doutrinas sociais non xorden casualmente a principios doséculo XIX. Teñen como orixe inmediata arevolución industrial e a miseria que a acompaña… Contrapoñen á procura egoísta do proveito a visión dunha comunidade de produtores ligados uns a outros por unha solidariedade fraternal». Segundo este autor as raíces do socialismo hai que buscalas nas propostas igualitarias dos grupos «radicais» daRevolución Francesa, como a doenragéJacques Roux que escribiu en 1793, denunciando os acaparamentos dos bens de subsistencia: «os produtos da terra, como os elementos, pertencen a todos os homes. O comercio e odereito de propiedade non poden consistir en facer morrer de miseria e de inacción aos nosos semellantes».[117]
SegundoO manual de Oxford de Karl Marx, "Marx usou moitos termos para referirse a unha sociedadeposcapitalista: humanismo positivo, socialismo, comunismo, reino da individualidade libre, asociación libre de produtores etc. Usou estes termos de maneira completamente intercambiable. A noción de que "socialismo" e "comunismo" son etapas históricas distintas é allea á súa obra, e só entrou no léxico do marxismo despois da súa morte.[132]
Uns dez anos despois da aparición dos termos «socialismo» e «socialista» xurdiron en Francia as palabras «comunismo» e «comunista» e o seu uso difundiuse rapidamente.Étienne Cabet e oneobabuvistaJean-Jacques Pillot empregáronas de inmediato e o adxectivo «comunista» foi usado para referirse a un banquete organizado por Pillot celebrado o 1 de xullo de 1840 nos arredores de París no que participaron máis de mil comensais, na súa maioría obreiros, e no que se defendeu a necesidade de aplicar reformas que non fosen soamente políticas para alcanzar unha «igualdade real».[133] En xuño de 1843 o poeta alemánHeinrich Heine, quen desde había máis de dez anos vivía en París, advertiu do seu crecemento: «Os comunistas son en Francia o único partido que merece atención».[134]
Desde Francia os termos «comunismo» e «comunista» difundíronse polos Estados alemáns e por Suíza, grazas ao libro deLorenz von Stein publicado en 1842 enLeipzig co títuloO socialismo e o comunismo na Francia de hoxe (Der Sozialismus und Communismus deas heutigen Frankreichs) —Wilhelm Weitling,August Becker e outros utilizaronos enseguida—, e tamén porGran Bretaña a través doutras canles. Así o termo «comunismo» foi substituíndo progresivamente ao orixinario de «socialismo» ou polo menos confundiuse con el.[135]
Esquema político de esquerda a dereita
Nadécada de 1830, en xeral, a palabra "socialismo" chegou a significar case calquera tipo de reforma co propósito de mellorar a situación do proletariado e "comunismo" como máis extremo que o socialismo. Unha distinción xeneralizada era que o socialismo socializaba só a produción, mentres que o comunismo socializaba tanto a produción como o consumo.[38]
Segundo Jean Bruhat, na década de 1840 «comunista» e «socialista» non eran termos completamente equivalentes xa que os comunistas distinguíanse por unhas ideas que neles estaban máis claramente afirmadas que nos socialistas, como a realidade daloita de clases da que se derivaba a necesidade darevolución —a conquista do Estado— para alcanzar a nova sociedade, pois para cambiar ao home había que cambiar o réxime económico e social no que vivía, como o advertiu oneobabuvistaThéodore Dézamy cando criticaba aos que crían «que para modelar ao home ao seu gusto bastaría propoñerllo dun modo testarudo e enérxico».[136] Estas diferenzas foron as que motivaron queKarl Marx eFriedrich Engels adoptasen o termo «comunista» e non o de «socialista» para chamar áLiga que fundaron en 1847 e aomanifesto da mesma feito público ao ano seguinte.
EnPrincipios do comunismo, un programa da liga dos comunistas que serviu de borrador para o manifesto, Engels escribiu que había tres tipos de socialistas: os socialistas reaccionarios, os socialistas burgueses (antagónicos ambos aos obxectivos comunistas) e ossocialistas democráticos (que ás veces poden aliñarse útilmente cos comunistas).[137] Engels explicou enContribución ao problema da vivenda que: "A característica esencial do socialismo burgués é que pretende conservar a base de todos os males da sociedade presente, querendo ao mesmo tempo poñer fin a estes males".[138] Esta clasificación mantívose noManifesto Comunista.
Nas súas críticas mutuas, tanto Marx comoPierre Joseph Proudhon aceptaron que o "comunismo" e "socialismo" eran distintos.[38] NaEuropa cristiá, críase que os comunistas adoptaran oateísmo. Na Inglaterra protestante, o termocomunismo parecíase ao nome dorito da comuñón daIgrexa católica, polo quesocialista era o termo preferido.[139] O filósofo británicoJohn Stuart Mill discutiu unha forma de socialismo económico dentro dun contexto liberal que máis tarde se coñecería comosocialismo liberal. En edicións posteriores dos seusPrincipios de economía política (1848), Mill argumentou ademais que "no que respecta a a teoría económica, non hai nada en principio na teoría económica que exclúa unha orde económica baseada en políticas socialistas"[140][141] e promoveu a substitución das empresas capitalistas por cooperativas de traballadores.[142]
A definición e o uso dosocialismo estableceuse nadécada de 1860, substituíndo aasociacionista,cooperativo emutualista que se utilizaron como sinónimos mentres ocomunismo caeu en desuso durante este período.[118] Unha das primeiras distincións entrecomunismo esocialismo foi que o último tiña como obxectivo socializar unicamente a produción, mentres que o primeiro tiña como obxectivo socializar tanto aprodución como oconsumo (en forma de libre acceso aos bens finais).[119] En 1888, osmarxistas empregaron osocialismo en lugar docomunismo, xa que este último chegara a ser considerado un sinónimo antigo desocialismo.[143]
Engels explicou no prólogo doManifesto de 1890 que “socialismo” designaba un movemento burgués, o “comunismo” un movemento obreiro debido a que naqueles anos «a parte dos obreiros que, convencida da insuficiencia das revolucións soamente políticas, esixía unha transformación radical da sociedade, chamábase entóncomunista» mentres que a maioría dos que se facían chamar «socialistas» «achábanse fóra do movemento obreiro e buscaban apoio máis ben nas clases "instruídas"», «e como nós xa naquel tempo sostiñamos moi decididamente o criterio de que "a emancipación da clase obreira debe ser obra da clase obreira mesma", non puidemos vacilar un instante sobre cal das dúas denominacións procedía elixir».[144]
Despois de 1848, os termos «socialismo» e «comunismo» afirmáronse e superpuxéronse, identificándose nuns períodos e diferenciándose noutros, e tamén se utilizaron para caracterizar etapas de desenvolvemento histórico distintas.[145] Marx e Engels cambiaron ao uso do termo "socialismo", para significar exactamente o que antes quixeran dicir con "comunismo".[38] O sociólogo francésÉmile Durkheim afirmou que no «comunismo», a diferenza do «socialismo», a contribución á produción común era libre e non planificada mentres que o consumo vivíase en común.[146]
En 1888, o socialismo era de uso xeral entre os marxistas e foi utilizado para significar o que antes se entendeu polo termo menos popular e máis restrinxido.[38] Oprograma de Erfurt deKarl Kautsky de 1891 explicou:[147]
"Só a transformación da propiedade privada capitalista dos medios de produción (terra e solo, pozos e minas, materias primas, ferramentas, máquinas, medios de transporte) en propiedade social e a transformación da produción de bens en produción socialista levada a cabo por e para a sociedade pode facer que a gran empresa e a produtividade en constante crecemento do traballo social cambien para as clases até agora explotadas dunha fonte de miseria e opresión a unha fonte da maior asistencia social e universal."
Friedrich Engels, filósofo socialista alemán, compañeiro de Karl Marx.
Friedrich Engels enSocialisme utopique et socialisme scientifique (Do socialismo utópico ao socialismo científico), define o socialismo como un sistema social eeconómico caracterizado polo control por parte dasociedade, organizada con todos os seus integrantes, tanto dosmedios de produción como das diferentes forzas de traballo aplicadas cara aos mesmos.[148][149] Engels opina que unha “sociedade socialista” debe concibirse nun estado de constante cambio e a súa diferenza coa orde actual consiste na produción organizada sobre a base da propiedade común da nación de todos os medios de produción.[150] Segundo Engels, o obxectivo dun partido socialista écomunista, cuxo último era vencer todo ao Estado e superar a"democracia burguesa".[151]
Mentres tanto, os socialistas non marxistas continuaron falando dunha distinción entre socialismo e comunismo, aínda que non como etapas sucesivas.[38] NaCrítica do programa de Gotha, Marx diferencia entre unha etapa comunista previa onde o individuo compraría bens con vales de traballo, dunha etapa superior, na que cada persoa contribuirásegundo as súas capacidades e recibirá acorde ás súas necesidades.[152][153] Pouco despois en 1917,Lenin na súa obraO Estado e a revolución utilizou a palabra «socialismo» para referirse á primeira etapa na consecución dasociedade sen clases ou «comunismo», caracterizada pola organización colectiva da produción e a distribución en tanto que o consumo seguiría sendo particular.[154]
Segundo omarxismo, nun sistema socialista, ao establecerse a propiedade social (colectiva) dos medios de produción, desaparece calquera forma de propiedade privada dos bens de capital e con esta ocapitalismo como forma de apropiación do traballoasalariado, unha forma de explotación por vía económica. Por tanto o socialismo constitúe o primeiro paso para a extinción dasclases sociais (ou comunismo) dando así por superada aloita de clases como motor do progreso histórico.[155]
Vladimir Lenin expresou no seu escrito "Seis tese acerca das tarefas inmediatas do poder soviético" que o Estado socialista organizado poladitadura do proletariado tiña como obxectivo sentar as bases do comunismo e encargaríase da dirección da economía baixo o modo de produción "socialista" centralizado. O socialismo moderno é, en primeiro termo, polo seu contido, froito do reflexo na intelixencia, por unha banda, dos antagonismos de clase que imperan na moderna sociedade entre posuidores e desposuídos,capitalistas e obreiros asalariados, e, doutra banda, daanarquía que raíña na produción.[148]
O socialismo naceu como reacción aocapitalismo na primeira metade do séculoXIX xurdido doliberalismo económico e político, baseado na propiedade privada dos medios de produción, na explotación doproletariado e que determinaba que o Estado non debía intervir en cuestións sociais e económicas, o que se traducía na práctica no dominio do débil polo forte. A medida que aumentaba o seu número e a súa miseria aumentou a súaconciencia de clase e comezou a pensarse en facer o mesmo que fixera a burguesía para conseguir o poder, unha revolución que lle dese o poder para conseguir a igualdade social. Foi enGran Bretaña, o país máis industrializado deEuropa, onde máis forza tivo o pensamento socialista ao principio.Robert Owen foi un dos primeiros teóricos do socialismo. EnFranciaLouis Blanc foi outros dos teóricos socialistas da primeira época. Pero o máis importante dos pensadores socialistas do XIX apareceu enAlemaña, foiKarl Marx, as súas obras constituíron a base do soporte teórico da ideoloxía socialista e a el débeselle a teorización de que a riqueza debe quedar nas mans do obreiro que a produce e que unha revolución obreira levaría a unha sociedade xusta e libre, na cal cada cidadán daría en función das posibilidades e recibiría en función das súas necesidades.
A historia do socialismo ten as súas orixes naIlustración e naRevolución Francesa de 1789, xunto cos cambios que estas trouxeron consigo, aínda que ten precedentes en movementos e ideas anteriores.
A idea dunha organización armoniosa da sociedade remóntase á antigüidade, moito antes da aparición do termosocialismo. Os antepasados afastados e indirectos do socialismo -aínda que o uso da palabra sexa moi anacrónico-, como docomunismo, -no seu sentido orixinal de sociedade sen propiedade privada- atópanse en varios continentes: naGrecia dePlatón, quen imaxina enA República eAs Leis modos ideais de organización da cidade (Platón non avoga polaigualdade social —a súa cidade ideal de “'A República”' é, pola contra, estritamente xerárquica—, senón pola harmonía. No seo da elite social concibida por Platón reinaba unha comunidade absoluta de bens materiais);[159] enAsia en certas correntes de pensamento doconfucianismo e doislam que conciben unha sociedade baseada nun modo de organización fraternal; por último, na doutrinacristiá, que avoga pola repartición dos bens materiais.[160] Nasherexías cristiás, como no movemento milenarista, atópanse reivindicacións fortemente igualitarias.[161] A corrente de pensamentoutópica, que se desenvolve a partir doRenacemento, tamén tende cara á idea dunha sociedade armoniosa, que superaría as desigualdades sociais mediante a supresión, en particular, dapropiedade privada.Thomas More, no seu libro “”Utopía“” (1516), crea o modelo do xénero: un narrador visita un país marabilloso onde reinan a fraternidade e a igualdade e descóbrello ao lector.[162] A literatura utópica, na que a sátira e a crítica social preséntanse a través da ficción, ten unha longa posteridade, da queA cidade do sol, do monxe Tommaso Campanella, é un dos exemplos máis coñecidos.[163] As utopías poden variar no seu contido, pero todas se caracterizan pola harmonía, o equilibrio e os mecanismos de regulación. En case todas elas, a tendencia dominante é aigualdade social, lograda mediante a desaparición dapropiedade privada, considerada como a causa da infelicidade dos homes.[164] Como mostra desta filiación filosófica, numerosas asociacións socialistas ou socializantes do século XIX denomínanseUtopia.[165].
A crítica social segue desenvolvéndose no pensamento occidental, sendo a consecuencia lóxica da utopía a protesta moral e social contra o mundo tal e como é e contra o seu principio desigualitario[166]. Esta escola de pensamento alcanza o seu apoxeo no século XVIII, na época daIlustración:Jean-Jacques Rousseau, no seuDiscurso sobre a orixe e os fundamentos da desigualdade entre os homes,Étienne-Gabriel Morelly enCódigo da natureza, ouO verdadeiro espírito das súas leis, sempre descoidado ou descoñecido, tratan as cuestións da propiedade e a igualdade[167]. Morelly, máis radical que Rousseau, avoga por unha organización da sociedade á vez igualitaria e autoritaria, na que omatrimonio e otraballo serían obrigatorios. Entre outros autores franceses da Ilustración, o sacerdoteJean Meslier denuncia con vehemencia a inxustiza da súa época, cuxa causa ve na institución da propiedade privada; o monxeDom Deschamps tamén condena a propiedade privada e avoga por un universo igualitario e uniforme. Se Morelly tivo influencia en vida, Dom Deschamps e o cura Meslier deixaron escritos esencialmente póstumos: estes autores son considerados precursores dun socialismo "filantrópico e racional, máis que revolucionario e científico"[168].
Na segunda metade do século XVIII, os clérigos católicos acuñaron o termosocialistae a partir do latínsocialis para denunciar a doutrina da escola alemá do dereito natural que, seguindo aHugo Grotius ePufendorf, pretendía basear a orde social non na Revelación divina, senón nun instinto humano de "sociabilidade". A finais de século, no ámbito xermanoparlante, o termo perdeu a súa connotación pexorativa para designar simplemente, nos manuais de estudos xurídicos, a Pufendorf e os seus discípulos.[169] A palabra "socialismo" apareceu na lingua francesa arredor dá mesma época, sen entrar de inmediato non uso común. Etimoloxicamente, ou termo deriva dá palabra latina "socius", un substantivo común que significa "compañeiro, camarada, asociado, aliado, confederado" e un adxectivo que significa "unido, asociado, aliado, posto en común, compartido".[170]. A palabrasocius deriva do verbosequi: "seguir". O seu primeiro uso remóntase aoabade Sieyès, quen na década de 1780 menciona un "tratado sobre o socialismo" que debe tratar "do obxectivo que se propón o home en sociedade e dos medios que ten para alcanzalo". Neste uso efémero, a palabra significa entón "ciencia da sociedade".[171]. En 1795,Gracchus Babeuf utilizou a palabrasociétaire para designar a unha persoa membro da comunidade social;Charles Fourier retomou este termo no sentido de asociado danación industriosa.[99] En 1803, atopamos a palabrasocialisme nos escritos dun autor italiano, Giacomo Giuliani, a quen ás veces se lle atribuíu a súa paternidade,[68] no sentido que lle dá Giuliani, o termo designa a defensa dapropiedade privada, factor de orde na sociedade humana, mentres que oantisocialismo é o individualismo revolucionario que disolve as relacións sociais.[172] Non foi até despois de 1820 cando a palabra socialismoapareceu realmente en varios idiomas, entrando progresivamente na linguaxe corrente e adquirindo o seu significado contemporáneo:[173] en 1822,[174] A expresiónsocialista aparece nunha carta que Edward Cooper, partidario deRobert Owen, envía a este último. Os owenistas e os fourieristas, en contacto frecuente desde a década de 1830, adoptaron a denominación,[175] talvez por mor dunha visita de Owen a Fourier en 1837.[176] A palabrasocialismo, no sentido de doutrina destinada a resolver acuestión social, entrou definitivamente na linguaxe corrente a finais da década.[99].
O socialismo, como compromisomilitante, ten parte das súas raíces naRevolución Francesa, que introduciu na orde dos feitos a ruptura histórica e posibilitou o paso dautopía á acción, para construír un mundo novo, supostamente armonioso e fraternal. A Revolución Francesa convértese nun paradigma no que se inspiran as revolucións posteriores.Karl Marx escribe máis tarde que o socialismo alemán ten ao seu favor a forza da teoría, e o socialismo francés, a tradición revolucionaria. OhistoriadorMichel Winock considera que é grazas á revolución que o socialismo "faise pensable". Michel Winock distingue tamén tres achegas decisivas da Revolución Francesa ao pensamento socialista, tanto no plano das ideas como no da práctica: no que respecta ao exercicio do poder, co goberno revolucionario baixo aConvención montagnarda e as medidas excepcionais doComité de Salvación Pública, que son oTerror e o establecemento dunha ditaduraprovisional debido ás circunstancias; en canto ao uso do contrapoder, coa presión "popular" exercida polossans-culottes e o seu apego ádemocracia directa, aínda que a súa ideoloxía se resumise nunha forma de "igualitarismo de pequenos propietarios". Por último,Gracchus Babeuf introduciu unha técnica de toma do poder, aínda que fóra a nivel teórico, durante aconspiración dos Iguais en 1796: Babeuf confía a dirección da insurrección a un estado maior segredo, é dicir, a unha minoría revolucionaria, e a súa concepción anuncia as deBlanqui eLenin. As concepciónsigualitarias de Babeuf tamén anuncian, de maneira directa, a ideoloxíacomunista[177]
Durante as primeiras décadas do século XIX, a revolución industrial transformou Europa occidental, modificando as paisaxes, os modos de vida e as culturas. A progresiva transformación das economías e as sociedades provocou o desenvolvemento no medio urbano dunha clase obreira, que vivía en condicións a miúdo difíciles. A escola de pensamento socialista desenvolveuse como resposta a esta situación, en primeiro lugar mediante a procura de novos modos de organización social destinados a resolver os problemas da época.[178] O movemento socialista xorde durante a primeira metade do século. Nas décadas de 1820 e 1830, a palabrasocialismo introdúcese progresivamente no vocabulario político habitual, en diversos idiomas. Con todo, nas súas orixes, o movemento socialista era distinto domovemento obreiro: aínda que unha doutrina socialista, ou máis ben un conxunto de doutrinas, xorde a través dunha multitude de escritos de autores que se recoñecen como socialistas, o movemento obreiro en si mesmo só pode cualificarse de socialista na medida en que asume os obxectivos, ou algúns dos obxectivos, das doutrinas socialistas. Por outra banda, existen movementos obreiros sen fins socialistas, do mesmo xeito que movementos socialistas sen obreiros. Só na segunda metade do século, a corrente de pensamento socialista constituíuse progresivamente enpartidos políticos e movementos internacionais.[179]. Esta primeira época do socialismo corresponde ao que posteriormente osmarxistas denominaronsocialismo utópico, en oposición aosocialismo científico que eles mesmos consideraban representar. Algúns socialistas prefiren ademais denominarse "comunistas" termo que designa a oposición ápropiedade privada. Na maioría dos casos, os socialistas acompañan aos movementos democráticos que reclaman a instauración dosufraxio universal, como ocartismo no Reino Unido ou osrepublicanos en Francia durante aRestauración e amonarquía de Xullo[180].
Tres países europeos desempeñan un papel fundamental no surgimiento do movemento socialista: Francia contribúe ao xurdimento do socialismo a través da súa tradición revolucionaria; o Reino Unido, grazas ao poder do seu movemento industrial, con profundas consecuencias sociais, contribúe ao nacemento do movemento obreiro como forza organizada; Alemaña, que naquela época aínda non era un Estado unificado, achega ao movemento un marco filosófico, grazas ás obras de numerosos pensadores de lingua xermánica.[181].
Inglaterra foi un dos berces dosocialismo utópico. Existiron dúas causas importantes que dan ao socialismo utópico inglés o seu carácter peculiar: arevolución industrial, coas súas miserias para o desenvolvemento doproletariado británico, e o desenvolvemento dunha nova póla daciencia, aeconomía política, concepto asociado á procura de dominio titular dasciencias políticas.
As ideas socialistas desenvólvense no Reino Unido cando o país, adiantándose ao resto de Europa, experimenta unha forte industrialización e o desenvolvemento dun capitalismo moi dinámico: a ideoloxía acompaña as transformacións da economía británica en lugar de precedelas.Robert Owen, empresario con ideas humanistas e teórico político, é un dos autores que reflexiona sobre os cambios nas relacións de produción e laborais. O socialismo aspira a propor, fronte aos aspectos "inhumanos" do capitalismo, un ideal de liberdade e comunidade armoniosa: os teóricos socialistas que se dan a coñecer naquela época no Reino Unido non son intelectuais, senón, na súa maioría, membros da clase dirixente que desexan mellorar a sorte do pobo e a miúdo inspíranse en exemplos do pasado nacional, como osniveladores. As obras de autores británicos de finais do século XVIII, comoWilliam Godwin,William Ogilvie ouThomas Paine, así como as ideas doxacobinismo, contribúen a alimentar a corrente[182]. En 1812,Thomas Spence fundou con algúns dos seus seguidores unha sociedade filantrópica que se converteu na primeira e modesta organización "socialista" británica. Os discípulos de Spence, que morreu en 1814, situábanse na liña do xacobinismo, a medio camiño entre a acción legal e os soños de levantamento.[183]
ConRobert Owen, o socialismo británico gaña notoriedade e influencia: son precisamente os discípulos de Owen quen, en 1822, introducen a palabrasocialism na lingua inglesa.[173] Autor moi prolífico, que gozou durante a súa vida dunha fama sen parangón con respecto á doutros teóricos socialistas da época, Owen avogaba, para resolver os problemas derivados do individualismo capitalista, por unha nova organización da sociedade mediante a constitución de comunidades —"aldeas decooperación" de entre 500 e 2000 persoas, formadas por grupos igualitarios de obreiros e agricultores que organizaban a súa autosuficiencia segundo o modelocooperativo. Na década de 1820, Owen, cuxo enfoque e linguaxe eran claramente mesiánicos, fundou varias comunidades deste tipo, a máis famosa das cales foi a deNew Harmony, nos Estados Unidos. O fracaso destes proxectos non impediu que o seu inspirador gozase de gran renome: entre os anos 1820 e 1840, oowenismo contou con numerosos discípulos, tanto entre os intelectuais como entre os obreiros[184]. Varios filósofos e economistas británicos, comoJohn N. Gray,William Thompson ouThomas Hodgskin, dedicáronse na mesma época a criticar a economía capitalista.[185]
O Reino Unido tamén se distingue, no contexto da súa avanzada industrialización, polo desenvolvemento dunmovemento obreiro, que desde finais doséculo XVIII constitúe un esbozo dosindicalismo. A partir de 1829, o sindicalismo desenvólvese rapidamente en Gran Bretaña, grazas ao auxe da prosperidade. Na mesma época, o movemento obreiro británico atópase co socialismo coa adopción da ideoloxía owenista, que se traduce, en particular, na constitución de empresas cooperativas segundo os principios de Owen. O propio Robert Owen desempeña un papel importante no xurdimento dun sindicalismo de masas no Reino Unido. Ocartismo, entre 1836 e 1848, tivo un gran eco entre os traballadores británicos, mesturando ao longo da súa historia o reformismo e as tentacións radicais.[186]
Tamén no Reino Unido desenvólvese unha corrente de pensamento liberal que aspira a conciliar oliberalismo coas ideas socialistas:John Stuart Mill, interesado na década de 1830 polosansimonismo, afástase doliberalismo económico clásico para defender unha sociedade na que o progreso económico non sexa un fin en si mesmo e que aspire á xustiza social mediante unha distribución equitativa da riqueza e o traballo, así como unha organizaciónautoxestionaria dos traballadores, que tomarían as rendas do seu propio destino encooperativas. As ideas de Mill atoparon posteriormente continuidade na corrente denominadasocioliberalismo, que retomou o concepto desocialismo liberal e constituíu a primeira escola de pensamento liberal aberta ás ideas socialistas.[187]
En Francia, aindustrialización fixose máis lentamente e tivo un carácter máis filosófico que no Reino Unido. O número de traballadores aumentou, pero aclase traballadora francesa estaba lonxe de ser homoxénea. Ao carecer dun verdadeiromovemento obreiro organizado, Francia foi sobre todo, baixo aRestauración, un lugar de "incubación ideolóxica": moitos intelectuais participaron nunha crítica doliberalismo económico a través dunha ampla variedade de ideas "utópicas".[188]
O seu primeiro representante foi o condeHenri de Saint Simon, considerado porEngels o creador da idea en estado embrionario que foi empregada por todos os socialistas posteriores.[189] O condeClaude Henri de Saint-Simon desenvolveu na década de 1820 unha doutrinamaterialista que avogaba por alcanzar aidade de ouro mediante o progreso económico, que estaría garantido por un goberno da burguesía cuxo obxectivo sería mellorar a sorte da clase máis pobre.[190] O socialismo defendido por Saint-Simon é un socialismoelitista, no que o coñecemento está en mans dunha elite social á que os demais membros da sociedade non poden aspirar, aínda que a ignorancia destes últimos estea destinada a diminuír co tempo.[191] Propuxo aFederación de Estados Europeos como instrumento político para controlar o comezo e o desenvolvemento deguerras. Tras a morte de Saint-Simon en 1825, a súa doutrina, bautizada comosansimonismo, foi perpetuada polos seus discípulos, algúns dos cales evolucionaron cara a unha lóxicasectaria. Entre as personalidades máis destacadas do sansimonismo, cabe destacar aSaint-Amand Bazard,Barthélemy Prosper Enfantin eOlinde Rodrigues: os sansimonistas reflexionaban, en particular, sobre o problema das crises económicas, causadas, segundo eles, pola apropiación privada do capital, que xera non só a explotación do home polo home, senón tamén a anarquía económica.[192] Tamén foi un sansimonista,Pierre Leroux, quen reintroducio en 1831 a palabrasocialism na lingua francesa, esta vez no seu sentido moderno;[193] Leroux atribúese a autoría desta idea.[194] En marzo de 1834, empregou o neoloxismo nun texto tituladoDe l'individualisme et du socialisme (Do individualismo e do socialismo), publicado naRevue encyclopédique. Pierre Leroux, cuxo pensamento era ante todo de inspiración relixiosa, definiu a palabra como un neoloxismo necesario, forxado en oposición ao concepto deindividualismo.[195] Para el, o socialismo, directamente vinculado á Revolución Francesa, é a doutrina que non sacrificará ningún dos termos da fórmulaliberdade, igualdade, fraternidade.[196],[197]
Pola súa banda,Charles Fourier entrégase a unha crítica virulenta da "civilización", á que cualifica de "anarquía industrial": na súa opinión, a fragmentación da propiedade e o "parasitismo comercial" conducen á desorde e a unha sociedade que só pode manterse pola forza. Fourier defendía unha transición cara a unha "verdadeira e atractiva industria cooperativa" mediante a asociación de produtores e a reorganización da sociedade segundo un principio comunal. No proxecto de Fourier, a xente formaría comunidades dentro dosfalansterios, comunidades sen distinción de raza nin sexo, nas que o traballo se repartirá segundo unha lóxica de harmonía e pracer. A obra de Fourier, moi persoal e mesmo singular, difire en varios puntos doutras escolas de pensamento socialista. De feito, Fourier non avoga pola igualdade total dentro dos falansterios, onde subsistiría unha forma de xerarquía, e non formula unha idea moi clara sobre o concepto de propiedade; aínda que lamenta a miseria dos obreiros, non razoa en termos de antagonismo entre as clases sociais, senón que, pola contra, avoga pola solidariedade entre elas. Entre as súas contribucións á escola de pensamento socialista, cabe destacar as súas reflexións sobre a igualdade de xénero, a necesidade de superar o antagonismo entre as cidades e o campo, e o que existe entre o traballo manual e o intelectual.[198] Hostil áRevolución Francesa, Fourier condena toda forma de violencia e concibe a política como algo desconectado da realidade social. Tamén se distingue polas súas concepcións en materia deerotismo, e neste sentido avoga nos falansterios pola satisfacción de todos os desexos, incluídos os máis orixinais.[199] Aínda que o pensamento de Fourier tivo menos influencia que o de Saint-Simon, entre 1832 e 1848 deu lugar a diversos intentos de vida comunitaria, moitos deles liderados polo seu discípuloVictor Considerant.[200]
Entre 1830 e 1848, a toma de conciencia das duras condicións de vida dos obreiros provocou unha proliferación de doutrinas socialistas. Estas estaban impregnadas tanto de tradicións republicanas e democráticas como de ideais decaridade, relixiosos ou non. O socialismo francés acompaña á corrente republicana, pero non se confunde con ela e, pola contra, inscríbese nunha tendencia máis global de aspiración ás reformas sociais, ao dereito ao traballo e ao sufraxio universal.[201]Étienne Cabet, ensaísta cristián, aparece como o líder da principal escola de pensamentocomunista en Francia, xa que, na súa opinión, a comunidade debens materiais é a única aplicación posible dos ensinos deXesucristo: no seu libroVoyage en Icarie (Viaxe a Icaria), describe, seguindo a liña deMore eCampanella, unha sociedade ideal, baseada na igualdade e a ausencia de propiedade privada. A finais da década de 1840, Cabet e os seus discípulos pasaron da teoría á práctica ao embarcarse, nosEstados Unidos, na aventura de diversas comunidades "icarianas".[202] Outros teóricos comoRichard Lahautière,Théodore Dézamy,Jean-Jacques Pillot ouAlbert Laponneraye, que se distinguen docomunismo cristián de Cabet por unha filiación máis marcada cara ás tradiciónsrevolucionarias e o pensamento deBabeuf, tamén avogan pola comunidade de bens materiais. En 1840, Lahautière organizou enBelleville un banquete comunista que contribuíu a popularizar o termo en Francia.[203] O legado intelectual de Saint-Simon e Fourier influíu na maioría dos teóricos socialistas franceses, entre elesVictor Considerant, que se dedicou a sintetizar a doutrina de Fourier,Pierre Leroux, quen, influenciado tanto por Saint-Simon como por Fourier, desenvolve unha crítica social mesturada con utopismo emisticismo, ou o economistaConstantin Pecqueur,[204] Disidente do sansimonismo, cuxo pensamento impregnase posteriormente do proudhonismo e o cristianismo.Lamennais asocia as ideas socialistas cun paternalismo evanxélico e a visión mesiánica dunha sociedade rexenerada.Philippe Buchez, outro representante da corrente do socialismo cristián, proponse resolver o problema da miseria dos traballadores mediante a asociación obreira: fundador, xunto conBazard, daindustria do carbón francesa, pretende facer unha síntese entre o socialismo, o cristianismo e a Revolución Francesa, que considera como unha consecuencia directa dos principios cristiáns.Louis Blanc, xornalista e escritor moi activo, inspírase nas ideas socialistas que o precederon para expor solucións á miseria obreira. No seu libroOrganisation du travail (Organización do traballo) (1839), avoga por unha reorganización do mundo laboral no seo deobradoiros sociais que anuncian os principios daautoxestión, así como a evolución progresiva da sociedade cara aoigualitarismo: na súa concepción, as aspiracións sociais só poden satisfacerse mediante unha intervención racional do Estado, que é a única garantía da transición cara a unha sociedade máis fraternal.[205][206] O socialismo de Buchez ou Blanc inscríbese en parte na liña de Saint-Simon, no sentido de que estes autores admiten a revolución industrial, pero coa condición de que se leve a cabo baixo o control do Estado e ao servizo do pobo.[207]
Sansimonista na súa mocidade,Auguste Blanqui aparece pola súa banda como un "herdeiro espiritual" de Babeuf, non só pola súa visión da sociedade, senón tamén pola súa concepción dogolpe de estado revolucionario. O seu programa é explícito e prevé a aplicación dunhaditadura do proletariado, na que o pobo estaría armado dentro dunha milicia nacional.[208] Blanqui -que dá nome á corrente política do blanquismo- concibe unha sociedade na que reina unha estrita igualdade de condicións, mediante a abolición da herdanza, e na que os bens distribuesen en función das necesidades de cada un.[209] Unha vez realizada a revolución, trataríase entón de construír progresivamente unha sociedadecomunista loitando contra a ignorancia e contra asrelixións. O socialismo insurreccional de Blanqui é ante todo unha cuestión de vangarda revolucionaria e sociedades secretas. Participante en diversos movementos, Blanqui fundou en 1837, xunto conArmand Barbès eMartin Bernard, aSociedade das familias, que tentou unha insurrección en París en maio de 1839. O levantamento fracasou e os seus líderes foron detidos: Blanqui pagou a súa militancia con múltiples encarceramentos e longos anos de prisión, o que lle valeu o alcume de "o encarcerado".[208]
Pierre Joseph Proudhon, ensaísta prolífico, imponse progresivamente como unha das personalidades máis destacadas do socialismo francés da época.[210]Anarquista, partidario da realización dun socialismo desde abaixo,[211] Proudhon aparece como un dos principais defensores dosocialismo libertario.[212] Na súa obraQu'est-ce que la propriété? («Que é a propiedade?), contribúe a popularizar oadaxio "a propiedade é un roubo": para el, do mesmo xeito que para outros, a propiedade é a base da inxustiza social. Con todo, Proudhon non acepta a propiedade estatal e oponse a calquera forma decolectivismo centralizado. Aínda que constrúe un discurso crítico de forma deductiva, Proudhon non propón solucións positivas antes de 1848.Qu'est-ce que la propriété?, contribúe a popularizar o adaxio "a propiedade é un roubo": para el, do mesmo xeito que para outros, a propiedade é a base da inxustiza social. Con todo, Proudhon non acepta a propiedade estatal e oponse a calquera forma de colectivismo económico centralizado. Aínda que constrúe un discurso crítico de forma deductiva, Proudhon non propón solucións positivas antes de 1848.[210] Hostil cara á maioría das demais escolas socialistas, oponse en particular ao socialismo gobernamental deLouis Blanc e distínguese dos fourieristas e os sansimonistas polo seu virulento rexeitamento ao adoutrinamento e a autoridade.[213]
A difusión destas teorías vai moito máis alá dos círculos restrinxidos de ideólogos e utopistas. Os circuítos alternativos permiten chegar a certos sectores das clases populares. Étienne Cabet consegue así publicar en segredo os seus folletos coa axuda dos tipógrafos deLión. Estes, por outra banda, non desempeñan un papel pasivo: en setembro de 1842 néganse a publicar un dos seus textos, considerado demasiado crítico conThéodore Dézamy.[214] Ao mesmo tempo, créanse espontaneamente "bibliotecas" oficiosas en varias cidades industriais, a pesar da represión gobernamental. Son á vez lugares de lectura e de reunión onde os ideólogos expoñen os seus puntos de vista ante un público procedente da clase media e da clase obreira.[215] Algúns obreiros levan e len folletos no seu lugar de traballo. Esta lectura dista moito de ser reverente; dá lugar a unha apreciación crítica que contribúe ao enriquecemento dos intercambios teóricos.[216]
A principios do século XIX, nos estados de fala alemá membros daConfederación Xermánica, durante o período coñecido comoVormärz, aclase obreira traballaba principalmente naartesanía e non naindustria. Aínda que o pensamentoutópico difundiuse en Alemaña como no resto de Europa, o movemento socialista desenvolveuse posteriormente sobre todo nos círculosintelectuais, a través dos contactos co estranxeiro. Os temas daloita de clases e a mellora da sorte dos obreiros atópanse nas obras dos escritores exiliadosLudwig Börne eHeinrich Heine —este último influenciado polosansimonismo—, que contribuíron indirectamente a difundir en Alemaña as ideas asociadas ao socialismo. As teorías deFourier eBabeuf atopan discípulos alemáns.Georg Büchner, a través dos seus contactos en Francia coaSociedade dos Dereitos do Home (en francés: Société des droits de l'homme,SDH), iníciase na ideoloxía babuvista.Franz Xaver von Baader, filósofo místico, contribúe a sensibilizar á opinión católica sobre a sorte dos proletarios.Lorenz von Stein publica en 1842 a obra “'O socialismo e o comunismo na Francia contemporánea”', que permite aos lectores de lingua alemá familiarizarse en profundidade coas ideas francesas.[217]
Os primeiros embrións de grupos socialistas alemáns constitúense no seo das asociacións decompañeiros que viven no estranxeiro, algúns dos cales foron influenciados polo movementoAlemaña Nova (Junges Deutschland), de inspiraciónmazziniana. Os exiliados políticos, en estreito contacto coas escolas de pensamento francesas, fundaron en 1834 unha sociedade secreta inspirada nasociedade secreta docarbonarismo, aLiga dos proscritos (en alemán:Bund der Geächteten). En 1836, este grupo deu paso a unha nova organización clandestina, aLiga dos xustos (Bund der Gerechten), cuxo principal ideólogo eraWilhelm Weitling. Aínda que só contaba cuns centos de membros, a liga tiña ramificacións en varios países.[218] O socialismo da liga está impregnado de numerosos elementos cristiáns que revelan o seu carácter transitorio: en 1841, Weitling interpreta a comuñón como o acto comunista por excelencia, concibindo a repartición da comida como metáfora da repartición de bens.[219] Este socialismo cristianizador pronto queda superado por ideoloxías máis radicais. Xa en 1842, Engels destaca o carácter paradoxal destecomunismo que, para lexitimarse, créese obrigado a referirse áBiblia.[220] Un dos membros da liga,Karl Schapper, reorganiza a secciónlondiniense do movemento e dirixe aSociedade Comunista de Formación Obreira (Kommunisticher Arbeiterbildungsverein), que constitúe un activo foco de militancia socialista. Finalmente condenou o liderado de Weitling: "Somos como soldados amontoados enbarracóns. No sistema de Weitling non hai liberdade".[221] Ao longo da década de 1840, a liga secularizase e incorpora novas categorías e conceptos elaborados por círculos intelectuais ateos: a mediados da década, a tendencia weitlingista tende a declinar, mentres que o debate dominante entre os emigrantes políticos alemáns convértese principalmente no que enfronta a crentes e ateos.[218]
O pensamento socialista alemán ten a particularidade de derivarse en parte dun debate filosófico. A finais da década de 1830, xorde un profundo desacordo entre os discípulos deHegel. Inicialmente, a cuestión era teolóxica: levando até as súas últimas consecuencias os postulados daPhänomenologie des Geistes (engalego:A fenomenoloxía do espírito). A diferenza desta visión positiva pechada á evolución, ao futuro e á utopía, aEsquerda hegeliana (Linkshegelianer) oumozos hegelianos (alemán:Junghegelianer) negaban a compatibilidade de Hegel cocristianismo, opinaban que moitos outros cambios dialécticos debían suceder posto que contiña bolsas depobreza ecensura gobernamental, así comodiscriminación por factores relixiosos dos nonluteranos, non cristiáns ou simplementeateos.[222] ParaDavid Strauss eLudwig Feuerbach, o «eu» non existe realmente como tal: é simplemente unha construción social. Esta postura filosófica posuía inmediatamente unha connotación política.[223] Como factor determinante, asociedade non pode permanecer inmutable. Do mesmo xeito que a conciencia humana, está chamada a evolucionar, a reformarse até alcanzar un grao de organización cada vez máis xusto, democrático e racional. Contrariamente ao que pensan oshegelianos de dereitas, a sociedade prusiana non representa ofin da historia. Non é máis que unha etapa dun proceso de liberalización aínda en curso.[224].
A partir da década de 1840, esta esquerda hegeliana radicalízase: a promoción dunha liberalización gradual non logra imporse fronte a un Estado prusiano remiso a calquera cambio.[224]Moses Hess, futuro teórico dosionismo, preocupado por transformar a filosofía de Hegel nunha filosofía da acción, desenvolve un pensamento socialista que avoga pola instauración dunha sociedade sen propiedade privada, que sería unhanova Xerusalén. A tendencia de Hess —queMarx posteriormente denominou, de forma irónica,socialismo verdadeiro— estendeuse por Alemaña cara a 1844, especialmente nas provincias occidentais, demostrando o interese dos círculos intelectuais polas cuestións sociais. Con todo, a literatura derivada desta corrente era demasiado abstracta e pouco actual como para ter unha influencia política directa.[225]. En 1843,Karl Marx decide establecer un vínculo entre o hegelianismo de esquerda e o seu propio compromiso socialista.[223]
En febreiro de 1847,Karl Marx eFriedrich Engels únense á liga dos xustos. De feito, asistimos á unión das dúas principais fontes do pensamento socialista alemán: a intelectual, dos hegelianos de esquerda, e a institucional, das asociacións gremiais[226]. En consecuencia, a liga dos xustos cambia de nome e pasa a chamarseLiga dos Comunistas. A primeiro lema da liga, "Todos os homes son irmáns", foi substituído por «Proletarios de todos os países, xuntádevos!». Marx e Engels logran impor as súas concepcións revolucionarias fronte ás doutrinas utópicas: encárgaselles redactar a profesión de fe da organización, oManifesto do Partido Comunista, despois de que se rexeitase un primeiro borrador deHess. Tras refutar osocialismo reaccionario, o socialismoburgués de Proudhon e osocialismo verdadeiro de Hess, Marx e Engels expoñen a súa concepción daloita dasclases, os comunistas deben constituír a "vangarda" dos partidos obreiros e apoiar aoproletariado na súa loita contra a clase dominante, xa sexa, segundo o país, aburguesía ou anobreza. Con todo, aclase obreira á que se dirixe Marx aínda está en xestación en Alemaña e a liga dos Comunistas, aínda que conta con seccións en varios países, ten poucos membros (uns 500). OManifesto do Partido Comunista, aínda que destinado a unha longa posteridade, non tivo influencia inmediata no momento da súa publicación. (1848)[227]
O conxunto de situacións revolucionarias que viviu o continente europeo en 1848-1849 brindou aos movementos socialistas a oportunidade de participar nunha convulsión política e darse a coñecer ao gran público. En Francia e Alemaña, en particular, o socialismo apareceu entón como unrecentemente chegado á escena política.[228] Deixa de representar a "á esquerda" do movemento liberal e democrático para imporse como unha ideoloxía autónoma, cos seus propios valores políticos.[229] Nesa época, o termo "socialdemócrata" aparece para designar a aqueles que engaden á reivindicación da democracia política —é dicir, a instauración dosufraxio universal— a reivindicación "social", é dicir, a mellora das condicións dos traballadores.[230].
No momento darevolución de febreiro de 1848 en Francia, as autoridades da recentemente proclamadaRepública Francesa responderon a unha petición dos traballadores que esixían odereito ao traballo creando aComisión do Goberno para os Traballadores (enfrancés:Commission du gouvernement pour les Travailleurs), coñecida comoComisión de Luxemburgo, encargada de tomar medidas para mellorar as condicións laborais:Louis Blanc era o seu presidente e o obreiroAlexandre Martin, coñecido como "Albert", o seu vicepresidente. A Comisión incluía representantes tanto dos traballadores como dos empresarios e intentou, con distintos graos de éxito, arbitrar conflitos entre empresarios e traballadores. O 27 de febreiro púxose en marcha o proxecto dostalleres nacionais (ateliers nationaux en francés), inspirados no proxecto dostalleres sociais de Louis Blanc, co fin de proporcionar traballo aos obreiros. Redactouse un proxecto de lei que incorporaba as ideas expresadas por Blanc enOrganisation du travail (Organización do traballo), co fin de regular a economía do país en función das aspiracións socialistas do momento. As doutrinas socialistas estendéronse por toda Francia a través dosclubs políticos, onde teóricos comoBlanqui,Dézamy,Toussenel,Barbès,Raspail ouCabet expresaban as súas opinións —e nos xornais— Raspail,Lamennais eProudhon editaban cada un a súa propia publicación. Aseleccións áAsemblea Constituínte, en abril, supuxeron un primeiro retroceso para os socialistas:Philippe Buchez asumiu a presidencia eLouis Blanc foi elixido deputado, pero alista de Luxemburgo foi esmagada en París e os socialistas obtiveron moitos menos deputados que os republicanos moderados e os orleanistas, e tantos como os legitimistas. Louis Blanc e Albert abandonan a Comisión de Luxemburgo e aComisión Executiva rexeita o proxecto de Blanc de crear un Ministerio de Progreso e Traballo. Nas eleccións parciais de xuño,Pierre Leroux ePierre Joseph Proudhon foron elixidos para a Asemblea Nacional. O socialismo francés, que aínda non se distingue claramente do democratismoradical, sufriu un novo revés tras o desastre dos talleres nacionais: concibidos torpemente baseándose nunha interpretación crúa das ideas de Louis Blanc, os talleres foron un fracaso, cun aumento do desemprego que levou a unha afluencia de moitos traballadores ociosos.[231] O peche dos talleres provoca unha insurrección violenta, coñecida como asxornadas de xuño (en francés:Journées de Juin): á vez que desacredita as teorías de Louis Blanc,[232] rompen os lazos que se estableceron entre a idea republicana e o socialismo. En xullo, o proxecto de reforma financeira e social de Proudhon só obtén dous votos na asemblea. Naseleccións presidenciais de decembro de 1848, o «demócrata socialista»Ledru-Rollin e o socialistaRaspail quedaron moi por detrás deBonaparte eCavaignac, Raspail, pola súa banda, só obtivo o 0,51 % dos votos. O socialismo francés, cuxa ideoloxía se volve cada vez máis confusa, queda en clara minoría fronte aoPartido da Orde (en francésParti de l'Ordre) naseleccións lexislativas de 1849. Ogolpe de estado de 1851 levado a cabo porLuís Napoleón Bonaparte silenciou á maior parte da xeración de socialistas franceses de 1848. A maioría, comoLamennais,Leroux,Blanc,Buchez,Cabet,Considerant ouPecqueur, cesan toda actividade política; algúns optan polo exilio.Blanqui —a pesar do seu encarceramento e posterior exilio baixo oSegundo Imperio— eProudhon continuaron, pola contra, escribindo e lograron manter, e mesmo consolidar, a súa influencia.[231]
En Alemaña, arevolución de marzo de 1848 foi acompañada de violentas folgas, que marcan o inicio dun movemento obreiro organizado. O escritorStephan Born, militante daLiga dos Comunistas, contribúe á coordinación das asociacións obreiras e consegue evitar que caian na anarquía. Conduce ao nacemento dun "Comité Central de Traballadores" berlinés e, en setembro, daArbeiterverbrüderung («Fraternidade Obreira»), que rapidamente se converte na organización obreira máis importante da Europa continental.Marx, que se atopa entón en Francia, prevé a longo prazo o compromiso do mundo obreiro na loita revolucionaria contra a burguesía e pretende preparar aoproletariado para iso. Tras desprazarse aMaguncia, publicou asDezasete reivindicacións do Partido Comunista, un intento de adaptar os principios doManifesto á realidade do momento. Ao considerar que o movemento obreiro carecía de consistencia política, decidiu suspender temporalmente a liga dos Comunistas: establecido enColonia, optou por privilexiar a acción a través da prensa para reunir ás forzas progresistas e, con este fin, creou aNova Gaceta Renana (Neue Rheinische Zeitung). Neste xornal, Marx desenvolve un programa de revolución europea e pon as súas esperanzas nunha guerra conRusia para liberar ás nacións sometidas. Tamén tenta converter a asociación obreira de Colonia na punta de lanza do movemento revolucionario; o seu pensamento difúndese fóra da provincia renana e varias asociacións de traballadores adoptan a ideoloxía doManifesto. Os xornalistas difunden, con maior ou menor precisión, a ideoloxía da liga. Marx é finalmente obxecto dunha orde de expulsión o 19 de maio de 1849 e o seu xornal debe deixar de publicarse. A derrota dos movementos revolucionarios en Alemaña na primavera de 1849 provocou o exilio dos demócratas, entre eles os socialistas alemáns:Engels, tras participar no levantamento enBaden e noPalatinado, logrou fuxir aSuíza. Marx, refuxiado enLondres, cre primeiro nun novo estalido revolucionario provocado por unha crise económica, pero en 1850, baseándose nos seus propios estudos, decide non esperar a curto prazo unha crise importante nin a vitoria do socialismo. ALiga dos Comunistas reconstituese con dificultade en Alemaña e segue influíndo nos círculos intelectuais mediante a difusión depanfletos clandestinos, pero disólvese a finais de 1852 tras a detención de varios dos seus membros. Marx, aínda no exilio, pon fin ás súas actividades revolucionarias para dedicarse aos seus traballos de economía política. En Alemaña, as ideas de 1848 seguen difundíndose entre as asociacións de traballadores: en 1854, o Bundestag daConfederación Xermánica acaba intimando aos gobernos de todos os Estados alemáns a disolver as organizacións obreiras. As ideas socialistas, aínda que reducidas á clandestinidade, seguen difundíndose entre os círculos obreiros alemáns.[233]
O declive e posterior fracaso dos movementos revolucionarios de 1848 deron lugar a un achegamento entre a oposición democrática moderada e as institucións monárquicas e autocráticas. Algúns demócratas asustáronse ante a radicalización das asociacións obreiras; pola contra, as autoridades conservadoras constataron que o exercicio dunha represión continua non impedira o rexurdimento do espectro revolucionario máis de medio século despois da Revolución Francesa. Este achegamento contribuíu a excluír aos socialistas do xogo político durante máis dunha década: "as asociacións sindicais e socialistas chegaron a sufrir entre dez e quince anos difíciles".[239] Esta exclusión ten importantes consecuencias a longo prazo. Definitivamente apartados da esquerda republicana, os socialismos europeos reorganízanse sobre bases autónomas.Ernest Labrousse destaca así que, tras un período entre 1815 e 1851 dedicado a especulacións ideolóxicas, o período entre 1851 e 1870 caracterízase pola constitución de elaboradas estruturas políticas e sociais.[240].
Entre os socialistas franceses restantes daquela en activo,Blanqui profundou no seu socialismo a nivel doutrinal, pero seguiu concibíndoo como o resultado dunha revolución que sería liderada por unha minoría decidida. Opoñente a esta concepción dun socialismo estatal,Proudhon desenvolveu un pensamento complexo, que máis tarde lle valeu ser presentado porPiotr Kropotkin como un dos pais doanarquismo. Para Proudhon, despois de 1848, a solución para rexeitar tanto os gobernos burgueses como o comunismo de estado residía no que el denominou "anarquía positiva" oumutualismo, é dicir, non unha xustiza redistributiva exercida desde arriba, senón unha xustiza "conmutativa", baseada nas relacións contractuais entre cada un e todos. O mutualismo aparece entón como un desquite dasociedade sobre oEstado. Proudhon considérase revolucionario, pero hostil aoxacobinismo e aoterrorismo: El concibe a revolución como algo que non debe ser levada a cabo por unha vangarda revolucionaria, senón desde abaixo, é dicir, mediante a constitución dunha asociación voluntaria entre produtores e consumidores, segundo o principio do intercambio recíproco de produtos. Proudhon avogaba pola creación de empresas obreiras,autoxestionadas e asociadas en federacións nacionais, que liberarán aos cidadáns da explotación; ofederalismo político permitiria concretar o mutualismo económico reducindo ao mínimo o papel doEstado e permitindo aoproletariado, constituído como un movemento á parte, escapar ao control daburguesía. Aínda que Proudhon considera que a propiedade é inxusta, non avoga pola expropiación xeral —opóndose neste punto aos comunistas da época— e respecta a posesión individual, aínda que a propiedade debe estar subordinada ao novo sistema económico: con todo, a obra de Proudhon non explica como se pode conciliar a herdanza coa igualdade.[213],[241],[242] A influencia de Proudhon é enorme: as súas ideas alimentaron máis tarde as teorías anarquistas e socialistas deBakunin ouHerzen, osindicalismo revolucionario deFernand Pelloutier, a acción dasbolsas de traballo, e mesmo foron posteriormente recuperadas por unha banda daextrema dereita.[243] Pola súa banda, o filósofo francésFrançois Huet tenta promover unha forma francesa desocialismo liberal que concilie o socialismo, o liberalismo e o cristianismo. O socialismo cristián de Huet, exposto en particular na súa obra “'Le Règne social du christianisme”' (1852), oponse tanto ao socialismo anarquista individualista como ao comunismo que nega a individualidade e avoga por unha sociedade baseada tanto nas liberdades económicas como nunha solidariedade garantida polo Estado, que garantiría a igualdade de oportunidades mediante a abolición das desigualdades de clase a través da repartición da riqueza. Profesor daUniversidade de Gante, Huet desempeña un papel importante na difusión do socialismo enBélxica: algúns dos seus alumnos fundan unha sociedade dedicada ao seu pensamento, entre cuxos membros se atopaÉmile de Laveleye, futuro teórico importante do socialismo belga.[244]
No Reino Unido, o movemento socialista cristián, impulsado por personalidades comoFrederick Denison Maurice,John Malcolm Ludlow ouCharles Kingsley, oponse tanto aocartismo, que considera demagóxico, como ao sistemacapitalista. O socialismo cristián, que avoga por unha reforma espiritual e social da sociedade e a economía, estivo activo principalmente entre 1848 e 1854, antes de evolucionar principalmente cara á actividade de diversas fundacións educativas ecooperativas.[245]
Os antigos militantescartistas británicos endurécense ideológicamente e achéganse máis claramente ao socialismo.George Julian Harney difunde nos seus artigos e na súa acción militante un socialismo inspirado directamente enMarx, con quen con todo acaba póndose a mal, reprochándolle o seu dogmatismo e a súa intolerancia.Ernest Charles Jones (en), outro militante procedente do cartismo, conservou durante máis tempo o favor de Marx e dedicouse, sen moito éxito, a difundir ointernacionalismo revolucionario entre a clase obreira británica.James Bronterre O'Brien (en) pola súa banda, predica un socialismo moderado e reformista, purgado dos seus excesos revolucionarios e que anuncia o socialismo constitucional de tipo laborista. Os temas do socialismo democrático adquiren audiencia entre a clase obreira británica grazas, en particular, á súa difusión no Reynolds Weekly Newspaper, un xornal de gran tirada publicado porGeorge William McArthur Reynolds. Entre 1850 e 1875, desenvólvese ademais no Reino Unido un importante movemento sindical, cun marcado interese polo internacionalismo. Con todo, o sindicalismo británico, que sefederou a partir de1868 noTrades Union Congress, mostrouse pouco inclinado ás loitas ideolóxicas e revolucionarias, evolucionando pola contra cara a unreformismo partidario da paz social.[246]
En Italia, o socialismo difúndese progresivamente e non cobra realmente forma como forza política organizada até 1872. Pero moito antes desa data, as escolas de pensamento socialista adquiren influencia na Italia dorisorgimento, moi influenciada pola vida intelectual francesa:Giuseppe Mazzini aínda que non era socialista, gran parte do seu pensamento social inspirábase enSaint-Simon eFourier, a súa acción tivo unha gran influencia no socialismo italiano, que xurdiu entre os disidentes domazzinismo (fr). O revolucionarioCarlo Pisacane ou o filósofoGiuseppe Ferrari, influído por Proudhon, figuran, por motivos moi diversos, entre as primeiras figuras do socialismo italiano.[247]
NaRusia imperial, que se distinguía doutras monarquías europeas por unabsolutismo particularmente pouco receptivo aos cambios democráticos e cuxa clase obreira non se beneficiou, na segunda metade do século, de ningún dos avances sociais que experimentaron os proletariados doutros países, o socialismo apareceu esencialmente nos círculos intelectuais. Na década de 1830,Aleksandr Herzen eNikolái Ogarev introduciron en Rusia as ideas socialistas, que tiñan dificultades para expresarse baixo un réximeautocrático. Até 1905, o movemento socialista ruso foi case sempre clandestino e estivo animado en gran parte por exiliados políticos. Herzen, refuxiado en Londres na década de 1850, difunde clandestinamente en Rusia as revistasA estrela polar e, posteriormente, xunto con Ogarev,A campá. Nas súas publicacións, ataca o absolutismo zarista e defende un socialismo campesiño, coa perspectiva dun comunismo esencialmente liberal.[248]
En Alemaña, o movemento socialista reaparece a principios da década de 1860, tras ser condenado polas autoridades conservadoras a unha década de clandestinidade.[249] Benefíciase indirectamente das loitas políticas pola unidade da nación alemá e, sobre todo, da debilidade do movemento liberal e democrático. Representantes moderados domovemento obreiro alemán, comoJohann Jacoby ouFriedrich Lange, non logran unirse ao grupo parlamentario nacional-liberal; este último vaise aliñando progresivamente coas institucións damonarquía prusiana. O espazo político, que permanece libre, é rapidamente ocupado por variossocialismos rivais.[249].
En 1863,Ferdinand Lassalle fundou o primeiro partido socialista alemán, aAsociación Xeral de Traballadores Alemáns (Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein, abreviado ADAV).[250] Lassalle, un brillante avogado, deuse a coñecer ao publicar varios panfletos políticos que causaron gran balbordo na época. O seu socialismo era ecléctico e combinaba, en particular, aloita de clases e a loita pola unidade nacional. A instauración dun Estado alemán único parecíalle un requisito indispensable para a construción dunha sociedade emancipada. O Estado sería entón garante dunha economía socializada, xestionada por múltiples cooperativas descentralizadas nas que o traballador percibiría a totalidade do valor da súa produción. Lassalle defende unsocialismo de Estado, xa que para el o Estado non é un instrumento de dominación de clase, senón unha ferramenta de xustiza social.[251] Estas concepcións teóricas teñen importantes consecuencias prácticas. Para a ADAV, o derrocamento da sociedade burguesa non depende dunha revolución violenta, senón dunha sucesión de reformas graduais. Lonxe de illarse do xogo político institucional, o partido tenta utilizalo. Lassalle avoga así por un achegamento aBismarck. O chanceler acolle con bastante favor estas iniciativas: segundo el, Lassalle é "unha personalidade política notable [dotada] de conviccións monárquicas e nacionalistas innegables".[252] As ideas de Lassalle, que prevé pasar ao socialismo favorecendo as cooperativas de produción obreira grazas á axuda do Estado, son ademais moi criticadas porMarx eEngels, quen consideran que asocialización dosmedios de produción só pode ser obra dun Estado proletario, é dicir, do propio proletariado.[253]
En 1864, Lassalle morre prematuramente, tras unduelo relacionado cun asunto sentimental. Aínda que segue sendo unha forza política importante, o ADAV non logra recuperarse da desaparición do seu líder.[252] Outros socialistas alemáns, comoWilhelm Liebknecht, discípulo de Marx que rompeu rapidamente con Lassalle, ouAugust Bebel, reprochan ademais o ADAV que divida as forzas democráticas en Alemaña ao apoiarse exclusivamente nos obreiros: en setembro de 1865 créase o Partido Popular Alemán (Deutsche Volkspartei), que avoga polo sufraxio universal, pero cóidase de non alienar ao electorado burgués e limita o seu programa de reformas económicas ás cooperativas de produción.[254].
Pouco despois apareceu a teoría comunistamarxista que dende unha teoría crítica docomunismo, desenvolveu unha proposta política, osocialismo científico.Karl Marx postula nunha das súas obras a diferenciación entre «valor de mercado» e «valor de cambio» dunha mercadoría e a definición deplusvalía, sendo estas as súas maiores contribucións áeconomía política; non obstante, os economistas modernos non empregan estes conceptos do mesmo modo que o fan os seguidores da escola marxista do pensamento económico, argumentando que a teoría exposta por Marx non contempla a interacción total da ciencia económica e que se ve parcializada polocomunismo. Entre os socialistas houbo axiña unha divisón entre marxistas eanarquistas, que eran a esencia máis próxima á ideoloxía marxista. O marxismo como teoría recibiu moitas críticas, e algunhas delas constituíron durante moitas décadas a base ideolóxica da maioría de partidos socialistas. Máis tarde, a raíz daRevolución rusa e da interpretación que lle deuLenin, oleninismo converteuse en foco de admiración dos partidos comunistas, agrupados baixo á IIIª Internacional.
A teoría marxista constrúese conxuntamente co anarquismo. O anarquismo pódese inscribir dentro dos conceptos temperáns do socialismo, que como ideal busca que as persoas decidan sobre as súas vidas libre e independentemente, a abolición do Estado e de toda autoridade, exaltando oindividuo.
A meta do socialismo é construír unha sociedade baseada naigualdade, aequidade económica, a iniciativa persoal, acooperación moral dun individuo, eliminando as compensacións estratificadas por esforzo, promovendo estruturas políticas e económicas de distribución como por exemplo oseguro social.
A Primeira Internacional: entre Marx, Proudhon e Bakunin
Nesa mesma época nace aAsociación Internacional dos Traballadores (AIT, alcumada a posteriori "Primeira Internacional"), creada enLondres o 28 de setembro de 1864, durante unha reunión que congregou a delegados de asociacións obreiras francesas e representantes de sindicatos británicos.Karl Marx, convidado no último momento, está presente na tribuna, pero sen tomar a palabra. A AIT aparece inicialmente como o simple resultado dunha converxencia de intereses dos sindicalistas franceses e británicos que desexan unirse para responder á conxuntura social e política: o seu comité central provisional reúne a británicos e franceses, pero tamén a emigrantes alemáns, italianos e suízos. No plano ideolóxico, os partidarios de Marx conviven con liberais, proudhonianos, antigos cartistas, sindicalistas e socialistas de todas as tendencias. Con todo, Marx desempeña un papel decisivo no subcomité encargado de elaborar os estatutos provisionais e a declaración de principios: o seu futuro adversario, o suízoJames Guillaume, reprocharalle que adquira unha importancia desmesurada e que desvíe a AIT en beneficio dos seus intereses ideolóxicos. A Internacional pronto implántase noutros países europeos, comoBélxica ouEspaña. A finais da década de 1860, estalan folgas en Francia: o Goberno imperial atribúe indebidamente a súa autoría á AIT e reprime os movementos co exército, mentres que os militantes socialistas son detidos. A pesar da represión, estes movementos contribúen á afluencia de membros obreiros. A Internacional alcanza o seu apoxeo a principios da década de 1870;[255] con todo, está infestada de conflitos que enfrontan a Marx cos discípulos deProudhon (este último falecido en xaneiro de 1865) e, posteriormente, coanarquista rusoMikhail Bakunin, que se une á AIT en 1868. Marx avogaba pola organización política do proletariado de cada país en forma dunha «partido-clase», que favorecería coas súas loitas a toma do poder por parte dos traballadores; estes últimos aplicarían entón unhaditadura do proletariado provisional antes de chegar ásociedade sen clases. Os proudhonianos, pola contra, seguen unha liña decididamente antiestatal e rexeitan a loita política, vendo o futuro nomutualismo e ascooperativas. Os discípulos de Proudhon quedaron en clara minoría a partir de 1867 e a influencia do proudhonismo tendeu a declinar entre a nova xeración de militantes.[256].
O pensamento marxista gana influencia no movemento socialista: Karl Marx constrúe unha obra filosófica baseada nunha análise científica das realidades históricas, sociais e económicas e nunha visión da historia impulsada pola loita de clases. En 1867, publica o primeiro libro deO Capital, que non ten unha repercusión inmediata, aínda que a AIT recomenda a súa lectura, pero que inflúe profundamente a medio prazo no pensamento socialista ao proporcionar unha análise crítica docapitalismo. Os libros segundo e terceiro foron completados e publicados porEngels tras a morte de Marx, eKarl Kautsky encargouse posteriormente de dar forma a outros borradores deste último.[257] En contraposición á corrente de pensamento coñecida comosocialismo utópico (ou socialismo crítico-utópico) de Saint-Simon, Fourier ou Proudhon, o socialismo de Marx é denominado polos seus discípulos, entre eles o propio Engels, comosocialismo científico.[258],[259] Desde a perspectiva do socialismo científico, que se basea nomaterialismo histórico, a historia declárase obxecto dunha ciencia exacta, suxeita a leis de transformación derivadas da necesidade dos seres humanos de producir vida mediante otraballo e o intercambio.[99]
No Reino Unido, que foi o seu primeiro alicerce, a AIT fracasou xa en 1867-1868: os sindicalistas non aceptaban as ideas de Marx sobre a substitución da loita económica por unha loita política no marco dun partido. O sindicalismo británico adoptou unha orientación claramente reformista e afastouse da AIT.[260]
Nesa mesma época, noutros países europeos, a Internacional desenvólvese, especialmente a raíz do entusiasmo revolucionario nado do episodio daComuna de París. Aínda que a Comuna —obra de tendencias políticas dispares— non constitúe propiamente unha revolución socialista, entre os seus membros atópanse membros da AIT comoEugène Varlin,Charles Longuet (futuro xenro deMarx) ouBenoît Malon. Entre os socialistas da Comuna atopábanse blanquistas, proudhonianos e marxistas, estes últimos claramente minoritarios e sen desempeñar un papel esencial. A revolución parisiense de 1871 e o seu esmagamento durante asemana sanguenta constitúen feitos determinantes para o socialismo francés: omovemento obreiro francés e o socialismo unifícanse grazas á experiencia da loita; varias personalidades destacadas do socialismo francés, comoÉdouard Vaillant,Jean Allemane ouJules Guesde, participaron na Comuna, experiencia que contribuíu a forxar o seu posterior compromiso político. Con todo, a recuperación da memoria da Comuna deu lugar, nas décadas seguintes, a interpretacións ás veces conflitivas do acontecemento.[261],[262]
O episodio da Comuna de París tivo ademais unha gran repercusión en toda Europa: ao dar a sensación de que a revolución social era posible, influíu nos contextos políticos de varios países. EnBélxica, as organizacións obreiras floreceron. EnItalia, a culminación doproceso de unificación do país e o declive domazzinismo (fr) -especialmente despois de que Mazzini condenase a Comuna de París- o apoio deGiuseppe Garibaldi para quen o socialismo é "o sol do futuro", contribúen ao nacemento de numerosas seccións italianas da AIT. EnEspaña, a cuestión da sucesión ao trono, a continuación do conflitocarlista e a proclamación daRepública en 1873 favorecen o compromiso revolucionario. EnHungría e enRusia, os movementos de inspiración socialista, até entón limitados principalmente ao ámbito dos emigrantes políticos, desenvólvense tras a Comuna: as ideas da AIT contribúen directamente á formación dosNarodniki (populistas) rusos, influenciados polas ideas deHerzen.[263]
James Guillaume
A pesar destes avances do ideal socialista, a Internacional segue profundamente dividida entre, por unha banda,Bakunin e os seus discípulos, libertarios e defensores dun socialismo "antiautoritario", e, por outro, os "centralizadores" liderados por Marx. Bakunin, por outra banda, consegue un reforzo de luxo ao sumar á súa causa aJames Guillaume. No congreso deBasilea de 1869, os partidarios de Marx quedan en minoría. Aínda que ambas as faccións parecían reconciliarse temporalmente nos seus xuízos sobre aComuna de París, o conflito reavivouse na conferencia internacional de Londres en setembro de 1871: Marx fixo votar unha resolución que estipulaba que a conquista do poder político debía ser o primeiro deber da clase obreira. Ao ano seguinte, durante o congreso deA Haia, Bakunin e Guillaume foron expulsados pola maioría dos participantes. A sede do Consello Xeral trasládase fóra de Europa, aNova York, o que equivale a unha liquidación encuberta da Asociación Internacional de Traballadores. A Internacional debilítase en Estados Unidos e, en xullo de 1876, a conferencia deFiladelfia decreta a disolución do Consello Xeral. Pola súa banda, Bakunin e Guillaume reorganizan a partir de 1872 aos "antiautoritarios", pero a Internacional disidente, que funciona sobre a base da autonomía federal e defende afolga xeral como medio de emancipación do proletariado, só reúne a pequenas minorías e deixa rapidamente de existir. O propio Bakunin afástase dela a partir de 1874 e morre dous anos máis tarde. Varios comuneiros no exilio, comoBenoît Malon eJules Guesde, abandónana á súa vez. A Internacional Antiautoritaria celebrou o seu último congreso en 1877, e a súafederación do Xura celebrou o seu propio en 1880.[260],[264]
Desde o fin da Internacional até o auxe da socialdemocracia alemá
As divisións e posterior desaparición da Internacional non frearon o avance das ideas socialistas: a finais da década de 1860,August Bebel eWilhelm Liebknecht tentaron crear un "gran partido obreiro revolucionario" cuxo núcleo sería a Federación de Asociacións Obreiras Alemás; dedicáronse a constituír cooperativas sindicais internacionalistas, independentes do Partido Popular pero orientadas segundo o espírito da Internacional. En agosto de 1869, durante o congreso da Federación enEisenach, fundouse o Partido Socialdemócrata dos Traballadores (“'Sozialdemokratische Arbeiterpartei”', SDAP, tamén traducido como "Partido Laborista Socialdemócrata").[265]
Durante aguerra de 1870, Bebel e Liebknecht, seguidos polos deputados lassalianos, opuxéronse á votación dos créditos militares, o que lles valeu ser detidos polo goberno deBismarck e acusados de alta traizón. A Comuna de París espertou o entusiasmo dos socialistas alemáns, tanto dos "lassalianos" como dos "eisenachianos". O contexto da unidade alemá fixo máis urxentes os chamamentos á unificación das familias socialistas alemás, reclamada en particular polos sindicalistas internacionalistas no seu congreso de 1872.[266],[267] Aínda que aínda non alcanzou a unidade política, o socialismo difúndese nos círculos intelectuais: o termo "socialismo de la cátedra" designa así os traballos de diferentes académicos alemáns, comoGustav von Schmoller ouAdolph Wagner, que se esforzan por vincular a economía e a moral para facer daeconomía política un instrumento de reorganización social.[268]
En 1874, oImperio alemán atópase nunha situación económica difícil, tras anos de prosperidade, o que provoca manifestacións obreiras e un avance electoral dos socialistas; en xuño de 1874, a xustiza alemá obtén a prohibición provisional da ADAV e da sección berlinesa do SDAP. Neste contexto, en febreiro de 1875 inícianse enGotha as negociacións para a fusión dos movementos, que culminan nun texto de compromiso de inspiración marxista, pero que dá un amplo espazo ás ideas lassalianas. O congreso de Gotha culminou, o 27 de maio de 1875, coa adopción dun novo programa para o SDAP, mentres que a ADAV desapareceu definitivamente. Marx e Engels mostráronse descontentos con este programa, que lles parecía oportunista e anticientífico, pero non romperon por iso co partido socialdemócrata. Marx redactou para a ocasión o textoCrítica ao programa de Gotha, coñecido naquela época só por uns poucos iniciados, no que denunciaba as ideas lassalianas e afinaba o concepto deditadura revolucionaria do proletariado. En 1878, tras dous intentos de atentado anarquista contra o emperador que atribúe aos socialdemócratas, Bismarck fai aprobar unhalei de excepción contra os socialistas, cuxas organizacións quedan prohibidas. No entanto, algunhas personalidades socialistas poden seguir sendo elixidas deputados aoReichstag, de forma individual.[269]
A saída de Bismarck, en 1890, foi seguida rapidamente pola derrogación da lexislación antisocialista: ossindicatos desenvolvéronse e o partido alemán, que en 1890 adoptou o seu nome definitivo dePartido Socialdemócrata de Alemaña (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, SPD), gana numerosos escanos. O SPD pronto se converte no modelo a seguir para outros partidos europeos, grazas á estreita alianza entre o partido e os sindicatos: os líderes sindicais adoitan ser tamén representantes electos do partido. En torno ao dobre núcleo partido-sindicatos constitúese unha rede de organizacións paralelas —cooperativas de consumo, sociedades educativas... — que pronto constitúen unha contrasociedade obreira noImperio alemán. Os avances electorais do SPD son a partir de entón constantes: en 1912 conta con máis dun millón de afiliados e convértese no primeiro partido doReichstag, cun 35 % dos votos e 110 deputados.[266],[267]
Desenvolvemento dos partidos socialistas europeos e nacemento da Segunda Internacional
No resto de Europa, o último cuarto do século XIX estivo acompañado dun auxe decisivo das organizacións obreiras: o movemento socialista organizouse principalmente en forma de partidos políticos;[270] Entre os anos 1870 e 1890, xurdiron numerosos partidos socialistas en todos os países europeos.[271] OPartido Socialista Obreiro Español (PSOE), fundado en 1879, non era nun principio máis que un modesto grupo madrileño, pero estruturouse realmente a partir de 1888; Ese mesmo ano,Pablo Iglesias Posse, fundador do PSOE, creou tamén aUnión Xeral de Traballadores, sindicato aliado do partido e que constituía, de feito, a forza máis importante. O movemento socialista español desenvólvese nun contexto político tenso, marcado por unha forte presenzaanarcosindicalista e revolucionaria.[272]
Noimperio austrohúngaro, celébrase en decembro de 1888 o congreso de unificación doPartido Socialdemócrata Obreiro austríaco (Sozialdemokratische Arbeiterpartei, SDAP). O partido estivo dominado até 1918 pola personalidade do seu fundador,Victor Adler. Nas primeiras eleccións con sufraxio universal de 1907, o partido logrou un avance inmediato. A influencia marxista na socialdemocracia austriaca tradúcese no nacemento dunha corrente de pensamento pragmática e de gran vitalidade intelectual, bautizada co nome deaustromarxismo, na que os traballos deOtto Bauer caracterízanse por unha rehabilitación da idea denación.[276] Tamén no imperio austrohúngaro fundase en 1890 oPartido Socialdemócrata de Hungría (MSZDP) co apoio do partido austríaco, pero pronto tivo que enfrontarse a varios outros partidos socialistas rivais.[277]
EnSuíza, a presenza durante o século XIX de numerosos exiliados políticos alemáns, especialmente tras as revolucións de 1848, favoreceu a difusión das ideas socialistas e do sindicalismo, o que deu lugar a finais de século aoPartido Socialista Suízo (en francés,Parti socialiste suisse, en alemán :Sozialdemokratische Partei der Schweiz, en italiano,Partito Socialista Svizzero).[278] En 1889, tras o acordo de 69 asociacións obreiras, fundouse o Partido Socialdemócrata Sueco dos Traballadores, que rapidamente puxo a énfase na primacía da acción parlamentaria e a conquista do sufraxio universal, que só podía obterse mediante unha alianza cos partidos burgueses de esquerda. Desde o primeiro congreso do partido sueco, descartouse a perspectiva dunha revolución violenta e, aínda que inicialmente non se descartou a referencia marxista, esta quedou en papel mollado.[279],[280] OPartido dos Traballadores Noruegueses fundouse en 1887.[281] OPartido Socialdemócrata de Dinamarca fundouse en 1871 como sección daInternacional, pero non logrou avances electorais até 1883: en 1898, os socialistas daneses recibiron o apoio de diversas organizacións sindicais.[282].
Filippo Turati foi un dos fundadores, en 1892, doPartido dos Traballadores Italianos, que ao ano seguinte pasou a chamarsePartido Socialista dos Traballadores Italianos, antes de reformarse en 1895 co nome dePartido Socialista Italiano: nos seus primeiros anos, o partido italiano atraeu ás súas filas aoFasci Siciliani, que sumiron aSicilia nun estado case insurreccional.[283] OPartido Socialista Polaco (PPS), que milita polaindependencia de Polonia respecto aoimperio ruso, aparece en 1892; ao ano seguinte tivo que enfrontarse á competencia doutro partido socialista, aSocialdemocracia do Reino de Polonia (SDKP), fundado porRosa Luxemburg eLeo Jogiches. A diferenza do PPS, o SDKP opúñase á independencia de Polonia, xa que consideraba que a clase obreira non debía dividirse polonacionalismo.[284]
EnFrancia, durante as primeiras décadas daTerceira República, o movemento socialista permaneceu moi dividido e seguiuno estando durante máis tempo que en Alemaña. No extremo esquerdo da tendencia republicana, o socialismo exercía un atractivo tal que levou a bautizar a esta corrente como "radical-socialista". O termo "socialismo radical" aparece en 1881, cando o utiliza o comité de apoio aGeorges Clemenceau. Xurdiron movementos como aAlliance socialiste républicaine (ASR) (fr) dirixida porStephen Pichon, un achegado de Clemenceau, que aspiraba así a achegarse aos militantes socialistas parisienses, á vez que se situaba nunha liña claramente antimarxista e máis ben na tradiciónblanquista. Con todo, o transplante non calla e, nas décadas seguintes, a pesar de utilizar o adxectivo "socialista", os radicais socialistas seguen sendo, no plano partidista, unha familia política distinta dos socialistas propiamente ditos.[285] En 1901, as correntes radicais deron lugar aoPartido Republicano Radical e Radical Socialista[285]. Os radicais diferenciábanse dos socialistas, entre outras cousas, polo seu apego ápropiedade privada: o Partido Radical, aínda que no seu programa oficial, adoptado en 1907, avoga poladesaparición do salario e a loita contra o "feudalismo capitalista", fai da defensa da propiedade individual un dos alicerces da súa ideoloxía. O radicalismo enxalza sobre todo aostraballadores autónomos, atraendo a un electorado procedente do campesinado propietario ou das clases medias[286]. No panorama político francés, o radical-socialismo identifícase sobre todo coadefensa da República, dolaicismo e dos "pequenos" fronte aos "grandes". O Partido Radical, cuxo electorado é principalmente provincial, inclusorural, é ante todo o partido da "xente humilde", entendida como o conxunto da pequena burguesía e os proletarios: non avoga pola loita, senón pola colaboración entre clases[287]. Posteriormente, algúns radicais seguen reivindicando explicitamente o socialismo, comoAlfred Naquet quen, na súa obraSocialisme collectiviste et socialisme libéral (1890), teoriza un "socialismo liberal" alternativo ao preconizado polomarxismo, que considera liberticida[288],[280]. Por outra banda, os radicais franceses asócianse rapidamente coa discrepancia entre o seu discurso moi orientado á esquerda e a súa xestión moderada dos asuntos públicos, que só se traduce en modestos avances sociais.[289].
En 1892 créase o sindicatoFédération des Bourses du travail (Federación de Bolsas de Traballo), dirixida porFernand Pelloutier, oposto ao socialismo dos "políticos", avoga polafolga xeral como instrumento político e senta as bases dosindicalismo revolucionario. En 1893, os socialistas franceses logran o seu primeiro avance electoral e obteñen algo menos de cincuenta deputados: este éxito provoca un enfraquecemento da liña revolucionaria en beneficio do socialismo de partido. A falta de unidade do movemento obreiro en Francia e o baixo nivel teórico dos marxistas franceses —o socialismo seguía estando moi ligado ás tradicións republicanas en Francia— fixo que o socialismo francés, xunto cos radicais, só representase un dos elementos da esquerda, a diferenza dos socialdemócratas do centro e o norte de Europa.[291] Os guesdistas tiveron que abandonar a Federación de Sindicatos en 1894 e, en 1895, víronse obrigados a aceptar a aparición dunhaConfederación Xeral do Traballo (CXT) que nunca puideron controlar. En 1896, os diferentes grupos socialistas parecen aceptar un programa mínimo común, grazas sobre todo aos esforzos deAlexandre Millerand por sentar as bases dunha unión, pero as vicisitudes e os conflitos relacionados cocaso Dreyfus atrasan aínda máis a unificación dos socialistas franceses. A entrada de Millerand en 1899 nogoberno dePierre Waldeck-Rousseau, onde ocupa un posto xunto ao "masacrador da Comuna", o xeneralGalliffet, provoca a indignación dos guesdistas. A unidade posponse de novo, aínda que Millerand puido aproveitar a súa presenza no Goberno para conseguir a redución progresiva da xornada laboral a dez horas. A familia socialista francesa segue dividida polas oposicións entre dirixentes comoJules Guesde eJean Jaurès: ao contrario que Guesde, Jaurès apoia ao goberno de Waldeck-Rousseau e logo ao do seu sucesor, o radicalÉmile Combes, que chegou ao poder no momento da vitoria dobloque de esquerdas ("bloc des gauches").[293] Con todo, a alianza entre socialistas e radicais dentro do bloque de esquerdas vese afectada pola indiferenza mostrada por Combes cara ácuestión social: os socialistas tiveron que retirarlle rapidamente o seu apoio.[294]
NoReino Unido existían diversas escolas de pensamento socialista, que polo momento non daban lugar a un movemento político de envergadura.
En 1884 fundouse aSociedade Fabiana (en inglés Fabian Society), un círculo de reflexión sen unha unidade ideolóxica real, pero que avoga por unsocialismo de estado que consistiría na garantía por parte do Estado da igualdade e a seguridade: o socialismo fabiano, na súa primeira versión, non lle debía nada ao marxismo e constitúe un tipo de "socialismo utilitarista".[296] A partir dos primeiros anos do século XX, aparece no Reino Unido unha forma de partido socialdemócrata, comparable ao modelo alemán pola alianza entre o partido e os sindicatos, coa diferenza de que os sindicatos son anteriores ao partido e danlle orixe: ademais, o termo utilizado non é "socialdemocracia", senón "labour movement" », é dicir,movemento obreiro, cuxa contracción "labourism" tradúcese ao galego como «laborismo». O desexo dos sindicatos británicos de ter representación no Parlamento está na orixe do movemento laborista: en 1893 fundouse oPartido Laborista Independente, dirixido porJames Keir Hardie, cun programacolectivista e democrático. Pero a opinión pública británica mostrouse pouco receptiva ao socialismo e o partido sufriu un desalentador revés electoral en 1895. Non foi até 1899 cando os sindicalistas decidiron, no seu congreso anual, a necesidade de ter un representante político: en 1900 creouse, nun congreso especial, o Comité para a Representación do Traballo, que en 1906 converteuse noPartido Laborista (Labour Party), dirixido primeiro por Hardie e logo porRamsay MacDonald.[297].O Partido Laborista británico, no momento da súa creación, só tiña como obxectivo harmonizar o papel dos sindicatos para lograr unha transformación da sociedade, e non ter unha identidade política propia.[298]
Leonard Trelawny Hobhouse, un dos creadores do social-liberalismo, especialmente a través do seu libroLiberalism, publicado en 1911.
Osocial-liberalismo, inspirado nas ideas deJohn Stuart Mill, desenvólvese a principios do século XX nos círculos intelectuais británicos:Leonard Trelawny Hobhouse, en particular, convértese no seu libroLiberalism (publicado en 1911) no teórico dun "novo liberalismo" que concibe a liberdade como a de todos os membros da comunidade e que, por tanto, daría máis espazo á intervención estatal. Atopa unha forma desocialismo liberal, no que o Estado non debe coartar a iniciativa, senón que, pola contra, debe corrixir as inxustizas e garantir as condicións para a iniciativa individual. O socialismo liberal, tal e como o conciben autores como Hobhouse eJohn Atkinson Hobson, sitúase nas antípodas tanto do socialismo hostil á iniciativa e a propiedade privada como do liberalismo dogmático: o seu principio é respectar as iniciativas que xorden desde as bases e o desenvolvemento persoal de cada individuo.[299]
A evolución do socialismo europeo e parte dos seus debates teñen lugar no marco dunha nova organización internacional, denominadaInternacional Obreira (tamén coñecida comoSegunda Internacional e "Internacional Socialista"), fundada en París en 1889: no ano do centenario daRevolución Francesa, os representantes de varios países europeos decidiron reunir un gran congreso obreiro internacional, cuxa preparación foi confiada áFederación de Traballadores Socialistas de Francia dePaul Brousse: pero a rivalidade entre osposibilistas de Brousse e osmarxistas deJules Guesde deu lugar á celebración de dous congresos separados. O congreso "marxista" decide, entre outras cousas, facer do 1 de maio —futuraFesta dos Traballadores— na data dunha manifestación mundial para a redución legal da xornada laboral. En 1891 celébrase enBruxelas un único congreso, xa que os socialistas belgas lograron fusionar as dúas correntes xurdidas dos congresos de París. En 1896, o Congreso de Londres derivou nun enfrontamento frontal entre, por unha banda, os defensores da conquista do poder político a través dunha lóxica de partido e, por outro, os partidarios da autonomía obreira, é dicir, os antiparlamentarios, ossindicalistas revolucionarios e os libertarios. Osanarquistas foron entón excluídos da Internacional, o que beneficiou aos defensores do socialismo de partido, mentres que ademocracia parlamentaria tendía a afianzarse en Europa. Até 1900, a Internacional Obreira existiu esencialmente a través dos seus congresos; a partir desa data, estableceuse unhaOficina Socialista Internacional (OSI), cunha secretaría permanente con sede en Bruxelas que garante a continuidade. A partir de 1905, o belgaCamille Huysmans convértese en secretario da OSI, que agora conta coas súas propias publicacións.[300]. A Internacional Obreira conserva unha gran diversidade ideolóxica, aínda que o teórico marxista alemánKarl Kautsky é ás veces presentado como "o pai do socialismo".[301]
En Europa,Rusia vive unha situación especial debido á clandestinidade imposta ás ideas socialistas: a finais da década de 1860, e máis aínda tras aComuna de París (1871), as correntes socialistas rusas refórzanse a través da sección rusa daAsociación Internacional dos Traballadores. As tendencias bakuninistas e populistas dominaban entón o socialismo ruso: en 1873-1874, osnarodniks "populistas" tentaron unha "cruzada cara ao pobo" que consistía en achegarse á poboación rural para levarlles novas ideas. Mal recibidos polos campesiños e pronto perseguidos polas autoridades, os narodniki sufriron un fracaso rotundo: algúns sobreviventes da "cruzada" fundaron unha nova organización, mellor organizada,Terra e Liberdade (Земля и воля: “'Zemlia i Volia”'). Algúns militantes recorreron aosatentados, comoVera Zasulich, que disparou contra o gobernador deSan Petersburgo; outros, comoGeorgii Plekhanov, repudiaron a acción violenta. No último terzo do século XIX, Rusia sofre unha serie de atentados por parte de organizacións revolucionarias, comoNarodnaia volia (enalfabeto cirílico ruso, Наро́дная во́ля,transliterada academicamente como Naródnaja volja, 'Vontade do Pobo'), que en 1881 asasina aotsarAlexandre II. Mentres tanto, omarxismo comeza a difundirse nos círculos intelectuais e militantes: en 1872 aparece a tradución ao ruso de “”O capital“”, obra que a censura zarista considerara pouco accesible para o gran público e, por tanto, inofensiva. As ideas de Marx difúndense rapidamente entre os revolucionarios rusos que, decepcionados polas súas relacións cocampesiñado, agora pon as súas esperanzas naclase obreira. O propioMarx, que antes vía en Rusia un país demasiado pouco industrializado para que xurdise unha vangarda revolucionaria, segue agora con interese a progresión das súas teses en Rusia.Georgii Plekhanov, exiliado enSuíza, convértese no principal difusor das ideas de Marx en Rusia: en 1883, funda enXenebra, xunto conPavel Axelrod eVera Zasulich, o "Grupo para a Emancipación do Traballo" (ruso: Освобождение труда ruso, Gruppa osvobozhdenie trudá), que se dedica a difundir obras marxistas en solo ruso. En 1899, fórmase enMinsk oPartido Obreiro Socialdemócrata Ruso (POSDR) durante unha reunión clandestina. O POSDR atraeu a militantes revolucionarios, pero, debido ás condicións de clandestinidade, funcionaba principalmente grazas á rede de exiliados: o xornalIskra, publicado no estranxeiro, desempeñaba de feito o papel de "comité central" do partido.[302],[303]
As ideas socialistas difúndense tamén fóra de Europa: nosEstados Unidos, as doutrinas socialistas francesas, británicas e, sobre todo, alemás, gañan adeptos na primeira metade do século século XIX. En 1876, poucos días despois da disolución daAsociación Internacional dos Traballadores en solo estadounidense, nace o "Workingmen's Party of the United States" (Partido Obreiro dos Estados Unidos). Creado pola fusión da AIT con dous grupos lassalianos, o partido conta cuns 2500 membros e ao ano seguinte adopta o nome dePartido Socialista Laborista de América. Os socialistas estadounidenses participan a continuación naFederación Estadounidense do Traballo, pero as súas esperanzas de gañar aos sindicatos estadounidenses para a causa socialista vense frustradas. O socialismo, nos Estados Unidos, afectou tanto aos círculos obreiros como aos intelectuais, en particular a través das obras de escritores comoEdward Bellamy: a difusión das ideas socialistas varía moito en canto ao seu grao e natureza, dependendo dos contextos xeográficos e culturais estadounidenses. No país desenvólvese unha corrente de socialismo cristián, de inspiraciónevanxélica. OPartido Socialdemócrata de América (en) fundase en 1898 e, tres anos máis tarde, dá lugar aoPartido Socialista de América, ao fusionarse cun grupo de antigos militantes do Partido Obreiro. O socialismo estadounidense non logra obter unha representación parlamentaria significativa e segue sendo, en xeral, marxinal; distínguese polo seu arraigamento na tradiciónpopulista e ocristianismo evanxélico.[304].
NoImperio Británico, as ideas laboristas implántanse de forma progresiva e desigual coa aparición dos sindicatos, noCanadá ou enSuráfrica. Aínda que no Canadá o socialismo apenas progresou, o proceso de implantación da actividade sindical que deu orixe ao Partido Laborista británico tivo os mesmos resultados noutros dominios británicos: oPartido Laborista Australiano apareceu en 1891, mesmo antes que o seu homólogo do Reino Unido; oPartido Laborista de Nova Zelandia e oPartido Laborista Surafricano nacen en 1910.[305]
EnAsia e nomundo árabe, os contactos con Occidente favorecen a penetración das ideas socialistas nos círculos intelectuais. OXapón é o único país asiático cuxas organizacións manteñen vínculos efectivos coa Segunda Internacional: numerosas organizacións socialistas xaponesas, a miúdo efémeras, sucédense entre finais do século XIX e as primeiras décadas do século XX.[306] NaChina, as ideas socialistas difúndense, especialmente a principios do século XX, entre os militantes políticos e intelectuais, moitos dos cales se atopan entón exiliados en Occidente ou en Xapón. As influencias socialistas atópanse así nalgúns reformistas partidarios deKang Youwei ou nosnacionalistas republicanos membros da contorna deSun Yat-sen[307]. EnPersia, as ideas socialistas desenvolvéronse grazas árevolución constitucional entre 1906 e 1911[308]. A corrente socialista tamén exerceu influencia no movementosionista,[309] particularmente na organización do primeirokibbutz.[310]
EnAmérica Latina, as ideas socialistas non se estenderon até a segunda metade do século XIX e afectaron principalmente a algunhas elites, como ossainsimonianosarxentinos. A inmigración procedente de Europa favoreceu posteriormente a penetración do socialismo enAmérica do Sur, onde as teses socialistas difundíronse nos círculos sindicais. EnMéxico, conviviron coanarquismo e ocristianismo social.[311],[312] As asociacións de traballadores aparecen a partir de finais da década de 1850. Despois de 1871, a repercusión mundial daComuna de París contribúe a atraer aos traballadores suramericanos cara áAIT. Entre a desaparición da Primeira Internacional e a aparición da Segunda, o socialismo libertario desenvólvese en América Latina a través dainmigración italiana en diferentes países (Arxentina,Brasil,Uruguai).Errico Malatesta, instalado en Arxentina, contribúe a difundir oanarcocomunismo creando en 1885 o xornal bilingüe “'A Question sociale”'. En 1896 créase oPartido Socialista arxentino, cuxa organización e programa inspiran aos socialistas de diversos países. EnBrasil, as ideas socialistas difúndense sobre todo nos círculosanarcosindicalistas: os primeiros partidos socialistas brasileiros aparecen a principios do século XX, pero a súa audiencia segue sendo escasa. EnUruguai,Colombia,Perú eChile, as ideas socialistas tamén se difunden a través dos círculos sindicais.[313].
A pesar dos seus avances en todos os continentes, o socialismo permaneceu afastado dos asuntos de Estado até principios do século XX. Naquela época, en case todos os países do mundo, os socialistas aínda non se enfrontaron á proba do poder nin á confrontación dos seus ideais coas esixencias da política nacional. SóAustralia coñeceu antes daprimeira guerra mundial un efémero goberno de inspiración socialista, cando oPartido Laborista Australianoocupou o poder durante uns meses en 1904.[314]
O socialismo europeo caracterízase, desde finais do século XIX, pola oposición entre os defensores dunha liña revolucionaria e os partidarios dun revisionismo ideolóxico que se traduciría nunha evolución cara ao reformismo. Asocialdemocracia alemá, inicialmente impregnada das ideas de Lassalle do mesmo xeito que das de Marx, adoptou progresivamente o marxismo como doutrina oficial. Tras a morte de Marx en 1883, Engels desempeñou até o seu propio falecemento en 1895 un papel de figura tutelar do SPD. Con todo, o partido funciona sobre a ambigüidade entre un discurso revolucionario e unha práctica política reformista.Eduard Bernstein, testamenteiro de Engels, tenta conciliar a teoría e a práctica da socialdemocracia; ao constatar o erro das predicións catastrofistas de Marx sobre a evolución docapitalismo, publicou entre 1896 e 1898 na revistaDie Neue Zeit unha serie de artigos nos que defendía a tese de que a transformación socialista da sociedade era posible mediante a culminación e a ampliación das institucións políticas e económicas xa existentes.[315].
Ao provocar a "disputa reformista" (reformismusstreit), Bernstein dedícase nada menos que a cuestionar o marxismo, cuxo dogma materialista rexeita, e oponse ás teses da crecente proletarización da sociedade e da inevitabilidade do colapso do capitalismo. Bernstein avoga por un socialismo ético, no que o Estado, democratizado pola instauración do sufraxio universal, se converta no instrumento do interese xeral sen ser por iso o dispensador de todas as cousas.[316] Para el, a socialdemocracia debe deixar de considerarse o partido do proletariado para converterse nun amplo partido popular e democrático que englobe ás clases medias e se limite a propor reformas destinadas a lograr unha maior xustiza social.[317] Estas teses suscitaron unha forte oposición por parte de marxistas ortodoxos comoAugust Bebel eKarl Kautsky e quedaron en minoría en 1899 durante o congreso do SPD enHannover.[318] Kautsky oponse a Bernstein en que segue defendendo a "revolución", é dicir, a transformación total da sociedade: no entanto, el tamén é hostil á violencia, que non lle parece en absoluto indispensable para a revolución, a cal, na súa opinión, pódese levar a cabo pola vía maioritaria.[317]
A pesar da condena da súa liña, Bernstein non foi expulsado do partido e seguiu desempeñando un papel importante nel. A pesar desta aparente derrota do reformismo, o SPD evolucionou cara ao abandono da liña revolucionaria. En vésperas daprimeira guerra mundial, o Partido Socialdemócrata, presidido desde 1913 porFriedrich Ebert, mantén unha liña pragmática, en consonancia co movemento sindical: deféndense os logros sociais da socialdemocracia sen pensar xa na revoluc[[ión. Sempre oficialmente marxista, o SPD contentábase agora con aumentar a súa audiencia electoral nunha Alemaña cuxa lexislación social era xa avanzada. Ante esta evolución reformista, a corrente deextrema esquerda do SPD, encarnada en particular polosjungen (mozos) (Rosa Luxemburg,Karl Liebknecht —fillo de Wilhelm—,Clara Zetkin...), desexa acabar coa separación entre o discurso revolucionario e a práctica revolucionaria, e avoga pola {"folga xeral" como medio de acción política.[318] Esta corrente aproveitou a disputa reformista para reforzar as súas posicións ideolóxicas. EnDans Réforme ou révolution (En reforma ou revolución), Rosa Luxemburg distínguese así dos marxistas ortodoxos ao establecer que o marxismo non é científico, senón "partidista": precisamente porque toma partido, logra emanciparse das categorías científicas infundadas da sociedade burguesa.[319] Para ela, o proletariado debe tomar as rendas do seu propio destino e ospartidos políticos non deben aspirar a desempeñar un papel dirixente, senón que, pola contra, deben contentarse cun papel de orientadores e ceder o poder á clase obreira unha vez realizada a revolución.[320]
Jules Guesde, representante da tendencia marxista do socialismo francés.
A pesar dos traballos de autores comoGeorges Sorel, a teoría marxista só penetra moderadamente en Francia, onde o socialismo ten pouca influencia: oguesdismo, principal corrente francesa inspirada nas ideas de Marx e Engels, desexa seguir o exemplo da socialdemocracia alemá, pero só propón un marxismo dogmático, sen apenas innovacións teóricas. A maioría dos guesdistas, empezando polo propio Guesde, non dominaban o alemán, nin sequera o inglés, e só tiñan un coñecemento indirecto ou parcial das obras de Marx, cuxa tradución ao francés era entón moi incompleta. Asimilando con dificultade omaterialismo histórico e omaterialismo dialéctico, moitos partidarios franceses do "socialismo científico" limítanse a utilizar fórmulas marxistas sen ofrecer unha análise en profundidade do capitalismo francés.[321] Ademais, a SFIO ten algunhas dificultades para establecerse como un partido obreiro, sendo os seus líderes na súa maioría parlamentarios: a tendencia obreirista, revolucionaria e antiparlamentaria exprésase principalmente fóra do partido —ou mesmo ás veces en contra del— e dentro da CXT.[322].
Jean Jaurès, cuxa personalidade tende progresivamente a dominar aSección Francesa da Internacional Obreira (SFIO), integra a análise marxista do capitalismo, pero segue apegado ao humanismo republicano: partidario dun "evolucionismo revolucionario", desenvolve a idea dunha progresión cara ao socialismo como culminación dos principios republicanos e rexeita a concepción marxista do Estado como expresión dunha clase social.[322] Aínda que Jaurès reivindícase como parte da corrente "colectivista" e "comunista" no sentido de partidario da propiedade colectiva dosmedios de produción, o seu pensamento tamén concede un gran protagonismo aoindividualismo: para Jaurès, se a nación debe ser propietaria dos medios de produción, debe delegalos en cooperativas e sindicatos, onde a iniciativa individual sería esencial.[323] Jaurès logrou sintetizar en Francia a democracia e o socialismo, a reforma e a revolución, opatriotismo e ointernacionalismo, pero era máis un home de compromiso que un creador de doutrinas, xa que a súa concepción do socialismo manifestábase sobre todo como unhumanismo progresista e idealista, vivido á maneira dun compromiso relixioso.[324]
A socialdemocracia sueca afástase desde o principio do camiño revolucionario.[279] En Noruega, pola contra, a evolución cara ao reformismo doPartido Laborista é combatida por unha minoría de esquerda moi activa.[281] NoGran Ducado de Finlandia, estado autónomo doimperio ruso, oPartido Socialdemócrata aproveita o contexto daRevolución rusa de 1905 para conseguir unha reforma do sistema electoral: a Dieta finlandesa aproba unha nova constitución e a adopción dosufraxio universal. Pero axiña que como se instaura o novo parlamento, reaparecen os antagonismos sociais: os socialdemócratas finlandeses manteñen posicións radicais e rexeitan calquera colaboración coa burguesía, incluso a independentista e antirrusa. Nas eleccións de 1907, tras unha campaña particularmente violenta, os socialdemócratas obteñen 80 escanos dos 200 da cámara.[325]
Pola súa banda, oPartido Socialista Italiano (PSI) ve como a loita interna entre reformistas e revolucionarios decántase claramente a favor destes últimos a principios do século XX.[283] O pensamento marxista domina claramente o movemento socialista en Italia e un intelectual comoFrancesco Merlino, que avoga por superar o pensamento de Marx e pasar a un "socialismo de mercado anticapitalista", segue sendo marxinal fronte a marxistas comoArturo Labriola.[327] Nos anos previos á primeira guerra mundial,Benito Mussolini, entón próximo aosindicalismo revolucionario e representante daextrema esquerda do PSI, convértese nun dos principais líderes do partido.[328].
Manifestación do 17 de outubro de 1905, pintura deIlia Repin.
Os socialdemócratas rusos, reprimidos polas autoridades tsaristas, manteñen unha perspectiva revolucionaria. A principios do século XX xorde outro partido socialista en Rusia, o Partido Socialista Revolucionario (ou S-R), dirixido principalmente por Viktor Chernov e que se reivindica directamente dos populistas.[329] A diferenza dos socialdemócratas rusos, os SR son un partido centrado principalmente na defensa do campesiñado, ao que consideran que ten un papel histórico privilexiado en Rusia. Con todo, o partido SR divídese entre os defensores da defensa categórica do campesiñado e os partidarios da acción individual e terrorista.[330]
En 1902, Vladimir Uliánov, coñecido como "Lenin", militante doPartido Obreiro Socialdemócrata Ruso, publica o tratado políticoQue facer?, no que avogaba pola toma do poder por parte dunha organización estritamente centralizada de "revolucionarios profesionais". Desde o segundo congreso do POSDR, celebrado en xullo de 1903 enBruxelas, o partido dividiuse entre os partidarios de Lenin e os deJulius Martov. A moción de Lenin é inicialmente rexeitada pola de Martov, pero a saída do congreso dos delegados das correntes daBund e dos "economistas" permite a Lenin obter a maioría e afianzar o control da súa tendencia sobre o comité central e o xornal do partido. Este episodio dá lugar a que os partidarios de Lenin pasen a ser coñecidos comobolxeviques ("maioritarios") e os de Martov comomenxeviques («minoritarios»). A contorna socialista rusa segue dividida e infestada de conflitos incesantes. Con motivo darevolución de 1905, bolxeviques e menxeviques regresan a Rusia para participar no levantamento popular, que supuxo a aparición en Rusia dosconsellos obreiros (en ruso: "Soviets"). En outubro,Lev Trotski convértese en vicepresidente do soviet de San Petersburgo; Lenin, que chega en novembro, avoga pola instauración dun goberno dos traballadores. Pero tras a publicación por parte do tsarNicolao II domanifesto de outubro, a oposición divídese e o movemento perde forza. A instauración en Rusia dun esbozo de réxime parlamentario permite a legalización das organizacións socialistas: menxeviques e bolxeviques obteñen escanos naDuma Estatal, o que provoca acalorados debates entre os bolxeviques. Exiliados, os líderes socialistas rusos como Lenin e Martov non renuncian ás súas ambicións revolucionarias, aínda que estas parecen agora pouco factibles. No seo daInternacional Obreira, a división permanente do partido ruso suscita inquietude:Rosa Luxemburg eKarl Kautsky, en particular, opoñense á política seguida por Lenin e a Oficina Socialista Internacional adopta unha resolución condenando aos bolxeviques.[302],[331],[332],[333]
O teórico marxista alemánKarl Kautsky segue aferrado á noción de revolución, pero oponse a unha toma violenta do poder.
A finais do século XIX e principios do XX, os dirixentes da Internacional Obreira mencionan con frecuencia o risco de guerra e as medidas que habería que tomar en tal caso.Jean Jaurès, pacifista convencido, avoga por impedir a guerra mediante unhafolga xeral a nivel internacional. Pero non se dixo nada sobre a actitude dos socialistas se finalmente estalase un conflito.[334] O estalido en 1914 daprimeira guerra mundial supuxo para aInternacional Obreira, que se atopaba entón na cima da súa popularidade e poder, un desastre tanto político como moral:[335] A Internacional non puxo en marcha ningunha estratexia para impedir a guerra, senón que, pola contra, os principais partidos socialistas sumáronse ás políticas de defensa nacional ao achegarse o conflito. Jaurès, un dos principais opositores socialistas franceses á guerra, foiasasinado o 31 de xullo de 1914, tres días antes do inicio do conflito.[336] EnFrancia, tres líderes socialistas,Jules Guesde,Marcel Sembat eAlbert Thomas, convértense en membros dos gobernos daUnión Sacra; enBélxica,Émile Vandervelde participa no goberno mentres o país é invadido; enAlemaña e enAustria-Hungría, os socialdemócratas permanecen á marxe dos asuntos políticos, pero apoian a política dos seus respectivos gobernos, en nome do «Burgfrieden» (equivalente alemán da expresión "unión sacra").[334] En decembro de 1914, a sede da Oficina Socialista Internacional trasládase aHaia, en territorio neutral, peroCamille Huysmans deixa a organización en suspenso.[337].
Durante a guerra mundial, afírmanse progresivamente tres tendencias dentro do movemento socialista. Unha tendencia «social-patriótica» avoga polo apoio ao esforzo bélico: esta tendencia é maioritaria na maioría dos países belixerantes até 1918. Predomina especialmente entre os socialistas franceses e alemáns, mentres que os italianos se distinguen por adoptar a actitude contraria:Mussolini é expulsado do partido polo seu apoio á entrada de Italia na guerra.[328]
Unha tendencia «pacifista» avoga por unha paz de compromiso sen anexións: está representada, en particular, en Francia porJean Longuet (fillo deCharles e neto deKarl Marx) e en Alemaña porKarl Kautsky eEduard Bernstein. Por último, unha tendencia "revolucionaria" heteroxénea —que conta con personalidades comoLenin,Karl Liebknecht ouRosa Luxemburg— considera que, contra a guerra, debe porse en marcha a "revolución socialista". Lenin avogaba, máis concretamente, polo "derrotismo revolucionario": os traballadores debían loitar contra o seu propio Goberno, sen temer a posibilidade de precipitar a súa derrota militar, que, pola contra, favorecería a revolución. Os socialistas minoritarios organízanse durante o conflito, unha vez superado o impacto da entrada en guerra: en 1915, por iniciativa doPartido Socialista Italiano, aConferencia de Zimmerwald reúne enSuíza a 38 participantes que representan a 11 países. Nela están representados tanto os pacifistas como os "revolucionarios". Lenin, que asistiu á conferencia, propuxo romper cos socialpatriotas e lanzar unha Terceira Internacional, pero só o seguiron cinco delegados.Lev Trotski redactou oManifesto de Zimmerwald, aprobado polo congreso, que condenaba a guerra e a Unión Sacra sen chamar á violencia nin á revolución. Durante o conflito, a relación entre as tres tendencias modifícase, a medida que a oposición áUnión Sacra refórzase ante un conflito prolongado e especialmente sanguento; as teses de Lenin gañan terreo a medida que se reforza a "esquerda zimmerwaldiana". En Francia, en 1918, a maioría da SFIO (Sección Francesa da Internacional Obreira) aliñouse coas teses de Jean Longuet: o partido tivera que abandonar o goberno en 1917.[338],[339],[340]
En Alemaña, o SPD escíndese, os centristas e espartaquistas son expulsados e fundan en abril de 1917 oPartido Independente Socialdemócrata de Alemaña (USPD), que desexa volver á tradición da non colaboración revolucionaria: o USPD é un conxunto de correntes dispares, que reúne a reformistas e radicais; aLiga Espartaquista constitúe no seu seo unha tendencia de extrema esquerda autónoma.[341]
En Alemaña, oImperio cae durante arevolución de novembro de 1918.Friedrich Ebert, líder doSPD, convértese en xefe do Goberno e logo no primeiro presidente daRepública. Mentres que aLiga Espartaquista reclama un goberno dirixido polosconsellos de obreiros e soldados que xurdiron pouco antes do derrocamento do Imperio, o SPD desexa evitar ao país os estragos da revolución rusa e, co apoio da asemblea de delegados dos consellos de obreiros e soldados, encamiña a Alemaña pola vía reformista. A liga Espartaquista constitúese noPartido Comunista de Alemaña (KPD). A situación non tarda en dexenerar nun enfrontamento entre moderados e revolucionarios: en xaneiro de 1919, otento de insurrección dos espartaquistas é esmagado polas autoridades, e o ministro do SPDGustav Noske recorre aosfreikorps (corpos libres) para organizar a represión. Dous dos principais líderes espartaquistas,Karl Liebknecht eRosa Luxemburg, son asasinados por militares.[344]
Na recentemente independizadaFinlandia, unha parte do aparello doPartido Socialdemócrata de Finlandia libra, durante o ano 1918, unhaguerra civil contra as forzas políticas do Senado conservador. Proclámase un goberno revolucionario, dirixido porKullervo Manner, pero os socialdemócratas «vermellos» son finalmente derrotados polos conservadores «brancos». O partido finlandés escíndese entón: os revolucionarios, refuxiados en territorio soviético, rebautizan a súa tendencia comoPartido Comunista de Finlandia, mentres que os que non participaron na guerra civil conservan o nome de Partido Socialdemócrata e intégranse na vida política do seu país.[345]
En marzo de 1919, os bolxeviques organizaron unha conferencia internacional na que se constituíu aInternacional Comunista (“'Komintern”'), é dicir, a Terceira Internacional que Lenin desexaba para substituír á Segunda Internacional, desacreditada pola súa actitude durante a guerra. Apareceron partidos comunistas na maioría dos países, a miúdo como escisión dos partidos socialistas, xa que unha parte dos cadros socialistas sentíanse atraídos polas tesesleninistas e o prestixio dunha revolución exitosa.[346]
EnItalia, a corrente «maximalista» (esta palabra era orixinalmente unha tradución errónea de «bolchevik»[347]) en setembro de 1918 toma o control doPartido Socialista Italiano e en marzo de 1919 adhírese á Internacional Comunista[348] e durante dous anos leva a cabo unha política de axitación (obiennio rosso, é dicir, os «dous anos vermellos») que fracasa por falta de dirección política. En 1921, o PSI divídese sobre a cuestión de permanecer ou non na Komintern: os partidarios da integración na Terceira Internacional sepáranse para dar orixe aoPartido Comunista de Italia. Ao ano seguinte, a á reformista do PSI abandona o partido para formar oPartido Socialista Unitario. A escisión da esquerda italiana prodúcese no peor momento, cofascismo en pleno auxe:[349] fundada porBenito Mussolini, quen tras a súa expulsión do PSI converteuse nun feroz antisocialista, esta nova corrente política combina na súa ideoloxía elementos do socialismo revolucionario e donacionalismo radical.[350] En 1926, catro anos despois da súa chegada ao poder, Mussolini promulgou unha serie de «leis fascistas» que instauraron un réxime ditatorial. Prohibíronse os partidos socialista e comunista; numerosos dirixentes e militantes socialistas italianos, entre eles o seu líder históricoFilippo Turati, víronse obrigados ao exilio.[349]
EnFrancia,L-O Frossard eMarcel Cachin, enviados polaSFIO á Rusia soviética, regresan conquistados polas ideas do novo réxime: en decembro de 1920 celébrase ocongreso de Tours da SFIO, durante o cal a maioría dos delegados da SFIO decide adherirse á Internacional Comunista, fundando a "Sección Francesa da Internacional Comunista", que posteriormente pasa a denominarsePartido Comunista Francés. Pola súa banda,Léon Blum oponse rotundamente ás teses leninistas, que lle parecen unha nova encarnación doblanquismo, é dicir, a toma do poder non polas masas, senón por unha minoría organizada que as arrastra. Unha minoría de delegados, liderada por Blum eJean Longuet, refundó inmediatamente a SFIO.[351],[352] Blum, durante a súa intervención no congreso de Tours, condena severamente as prácticas dosbolxeviques, que el considera non como aditadura do proletariado, senón como a dun pequeno grupo. Para Blum, as teses de Marx, cuxa metafísica considera "mediocre" e cuxa doutrina económica considera obsoleta, non poden constituír a base do socialismo: rexeitando omaterialismo histórico e o determinismo sociolóxico, Blum concibe o socialismo como algo que debe garantir "o benestar igualitario e a felicidade común dos homes, instaurando a razón e a xustiza alí onde hoxe reinan os privilexios e o azar".[353] Para el, aínda que unha fase transitoria deditadura do proletariado é inevitable tras unha toma do poder vitoriosa e nun contexto sen carga legal, a revolución debe entenderse como a transformación da sociedade, e non como a toma do poder en si mesma: ademais, unha revolución non ten por que ser cruel e sanguenta, xa que Blum non a concibe como unha insurrección ou unha guerra civil.[354] Devenu convertido no "líder moral" da SFIO, considera que é o seu deber "conservar a vella casa» na que espera ver reunificada á familia socialista francesa. Pero durante a década de 1920, os dous "irmáns inimigos" do socialismo francés seguen separados por unha hostilidade cada vez maior. A SFIO recupera rapidamente a vantaxe sobre o PCF, que se encerra en posicións sectarias. Co refluxo da onda revolucionaria en Europa, os comunistas franceses perden moitos militantes: aínda que gañan algúns bastións electorais, quedan claramente por detrás dos socialistas nas eleccións de 1924. Feito único até entón, un partido formado por excluídos e disidentes consegue reconstituirse sobre bases sólidas e dominar amplamente ao adversario.[351],[352]
EnNoruega, oPartido Laborista adheriuse en 1919 á Internacional Comunista, pero rompeu con ela catro anos máis tarde, provocando a escisión doPartido Comunista de Noruega[281]. NaAlemaña de Weimar, oSPD perdeu un terzo dos seus escanos naseleccións de 1920 e tivo que abandonar achancelaría; con todo, segue sendo o partido máis importante en número de militantes e volve ao poder en 1928. Aínda que segue utilizando un vocabulario radical e referencias marxistas, o SPD abandonou toda perspectiva revolucionaria; debe enfrontarse á súa esquerda ao KPD, convertido nun partido de masas e que lle é irremediablemente hostil desde os acontecementos de 1919.[355],[356]
Durante operíodo de entreguerras, a Revolución de Outubro e a creación da Internacional Comunista tiveron profundas consecuencias no movemento socialista e nomovemento obreiro en xeral, que se viron profundamente divididos.[357] AURSS, a través da Komintern, a partir de 1924, controla os partidos comunistas europeos que se propón "bolxevizar" —é dicir, reorganizar á súa conveniencia. As disidencias comunistas, como aesquerda comunista, hostil desde principios da década de 1920 ao autoritarismo leninista (creación daInternacional Comunista Obreira en 1921), aOposición Comunista Internacional creada en 1930, ou otrotskismo que se federa a partir de 1938 no seo daCuarta Internacional, non logran competir coa hexemonía da URSS, da queStalin convértese no principal dirixente tras a morte de Lenin. O movemento comunista mundialestalinista, cuxa ideoloxía oficial adoptou na década de 1930 o nome demarxismo-leninismo, preséntase como un sistema centralizado no que oPartido Comunista Soviético desempeña un papel dominante.[358]
Fronte á Internacional Comunista, os socialistas deben definir mellor a súa propia identidade, co fin de conxugardemocracia e emancipación social:[359] osocialismo democrático afirma así progresivamente a súa singularidade fronte ao comunismo,[67] a pesar das importantes divisións internas. Ao termo da primeira guerra mundial, aInternacional Obreira atopábase moi debilitada: en 1921, varios partidos, entre eles aSFIO e oPartido Socialdemócrata de Austria, abandonárona para constituír unha nova Internacional, aUnión de Partidos Socialistas para a Acción Internacional, coñecida como «Internacional dous e medio». En 1922, fracasou unha conferencia que debía reunir ao tres Internacionais, o que confirmou a brecha entre as familias socialistas. No congreso deHamburgo de 1923, a Internacional Obreira e a Unión de Partidos Socialistas para a Acción Internacional fusionáronse para dar lugar áInternacional Obreira e Socialista, que agrupaba á maioría dos partidos socialistas europeos. Gran parte dos dirixentes da nova Internacional, entre eles o propioLéon Blum, seguían afirmándose como revolucionarios e partidarios dunhaditadura do proletariado organizada de forma democrática. Con todo, Blum insiste na necesidade de transformar a sociedade por medios legais e só concibe a chegada ao poder a través do proceso electoral: aínda que seguen afirmando os seus credos marxistas, os partidos socialistas continúan evolucionando, no seu conxunto, cara aoreformismo, o que se traduce nunha vitoria diferida das teses deEduard Bernstein[359],[67].
Un teórico marxista comoKarl Kautsky recoñece cada vez máis, nos anos 1920-1930, a necesidade da democracia política:[359],[67] Kautsky dedica numerosos escritos á análise da revolución rusa, que lle parece o arquetipo da revolución violenta e do goberno pola violencia. Aínda que os socialdemócratas sempre contemplan a violencia defensiva para garantir os logros da revolución, non por iso condenan menos a revolución violenta e o «modelo» ruso. Otto Bauer, líder e teórico do partido austríaco, condena firmemente a experiencia rusa, considerando que «quen utiliza a violencia convértese en prisioneiro da violencia» e que a ditadura «non só prexudica ao bando contrario, senón ao propio proletariado». Desde este punto de vista, o partido debe esperar a conquistar a maioría para pór en práctica o seu programa de transformación radical e, mentres tanto, adaptar os seus obxectivos ao equilibrio do poder político.[360]
Ramsay MacDonald foi o o primeiro primeiro ministrolaborista doReino Unido, tivo que romper co seu partido por mor da súa política económica ortodoxa.
Os partidos socialistas deben facer fronte, ademais da competencia dos partidos comunistas, áGran Depresión provocada polocrac bolsista de 1929, así como o auxe dofascismo e as ideoloxías afíns, entre as que destaca onacionalsocialismo (Nazionalsozialismus) en Alemaña.[314]
EnFrancia, aSFIO participa na coalición doCartel des Gauches (cartel das esquerdas), que gaña aseleccións de 1924: con todo, abstense de contribuír aos sucesivos gobernos até o fracaso do cartel en 1926. Os partidos socialistas, socialdemócratas e laboristas acceden ao poder en varios países europeos, en contextos políticos moi diferentes entre si, pero todos eles orientados cara ao reformismo. Ademais daAlemaña, ondeFriedrich Ebert foipresidente do Reich até a súa morte en 1925 e onde oSPD volve ocupar achancelaría de 1928 a 1930, oReino Unido coñece o seu primeiro gobernolaborista conRamsay MacDonald,primeiro ministro de xaneiro a novembro de 1924. Tras volver ao poder en 1929, MacDonald tivo que xestionar os efectos dacrise económica mundial e, en 1931, adoptou unha política económica ortodoxa, o que o levou a romper co seu partido.[359]
Unha reunión do goberno socialdemócrata sueco dePer Albin Hansson, baixo a presidencia do reiGustavo V (1938).
EnEscandinavia (Suecia,Noruega,Dinamarca), os partidossocialdemócratas accederon ao poder nos anos 1920-1930 e contribuíron á implantación dun sistema deestado do benestar, máis tarde denominado "modelo escandinavo". En 1924,Thorvald Stauning, líder doPartido Socialdemócrata, convértese en primeiro ministro deDinamarca e senta as bases dun estado do benestar, pero non dispón de maioría absoluta: os socialdemócratas daneses tiveron que participar en gobernos de coalición e enfrontarse á oposición sindical. En 1920,Hjalmar Branting asumiu a dirección do primeiro gobernosocialdemócrata enSuecia, pero é a partir de 1932, candoPer Albin Hansson se converte en xefe do Goberno, cando os socialdemócratas suecos inician un larguísimo período no poder, practicamente ininterrompido até 1976. Tras tomar distancia hai tempo do marxismo e o socialismo revolucionario, a socialdemocracia sueca benefíciase dunha osmose entre o partido e ossindicatos e instaura un Estado do benestar sen parangón, modelando a sociedade sen dúbida máis igualitaria de todos os países industrializados.[361].
A experiencia sueca distínguese desde o principio por disociar o socialismo da socialización dos medios de produción e por facer compatibles a política social e a eficiencia económica.[362] En 1935, oPartido dos Traballadores Noruegueses, tras romper co bolxevismo, accede ao poder candoJohan Nygaardsvold se converte en xefe do Goberno: a evolución do partido cara ao reformismo acelerouse grazas á súa xestión dos asuntos públicos e os laboristas noruegueses beneficiáronse da mesma osmose cos sindicatos que os socialdemócratas suecos para construír o seu propioWelfare State (Estado do benestar).[361].
O socialismo italiano, reducido á clandestinidade ou ao exilio, segue desenvolvéndose con todo no marco doantifascismo. En 1930,Carlo Rosselli publicou en París a obraSocialismo liberal, que constitúe un texto teórico do movemento antifascistaGiustizia e Libertà e no que avoga por superar omarxismo e pola converxencia entre unliberalismo sensibilizado coa cuestión social e un socialismo á vez non autoritario e non utópico.[363]
Nomundo árabe, aínda colonizado na súa maior parte, as ideas socialistas penetran de varias maneiras diferentes: nos círculos de expatriados occidentais e colonos, entre as minorías musulmás cuxas reivindicacións combinanse facilmente cocomunismo e, por último, nos movementos xuvenís nos que o socialismo mesturase conacionalismo.[364] Os intelectuais marxistas árabes e os partidos comunistas locais interésanse polas contradicións sociais do Oriente árabe e os problemas do subdesenvolvemento e oimperialismo.[365] NaIndia británica, oPartido do Congreso independentista adopta temas socialistas, e o seu líderNehru define o socialismo como o control estatal dos recursos e os medios de produción. Nehru, influenciado polo socialismofabiano e oposto á idea dunha revolución violenta, sitúase na liña dosocialismo democrático: o socialismo indio, reivindicado por partidos opostos, experimenta con todo, entre as dúas guerras mundiais e despois, importantes variacións en canto á súa identidade.[366] EnMéxico, o "socialismo" apareceu nos anos vinte no vocabulario do réxime político, cun discurso laico e socializador, vixente desde arevolución de 1910.[367].
Independentemente dasocialdemocracia, os partidossocialistas democráticos, o "socialismo real" é reivindicado poloscomunistas, seguen utilizándo o termo "socialista" nos movementos e contextos máis diversos. En Alemaña, oPartido Obreiro Alemán (DAP), fundado en 1919, reivindícase nun "socialismo xermánico" mal definido, cuxo obxectivo é levar aos obreiros alemáns cara aonacionalismo, afastándoos dointernacionalismomarxista.[368] O socialismo e oanticapitalismo seguen formando parte do discurso doPartido Nacionalsocialista Obreiro Alemán (NSDAP), sucesor do DAP: estes temas atópanse principalmente na á esquerda deste novo partido.[369] A ideoloxía do NSDAP, concibida porAdolf Hitler, recibe o nome oficial de «nacionalsocialismo» (comunmente abreviado como «nazismo»): con todo, o nacionalsocialismo non garda ningunha relación cos movementos socialistas e comunistas, aos que se opón cunha hostilidade radical e que foron prohibidos tras a chegada ao poder de Hitler. A ideoloxía hitleriana ten en común cofascismo mussoliniano o feito de tomar prestados elementos tanto do nacionalismo radical como do socialismo revolucionario. Con todo, o nazismo distínguese do fascismo por unracismo e uneuxenismo fundamental[350] e baséase principalmente nunha doutrinanacionalista,panxermanista,militarista eantisemita. Pola súa banda, Hitler definiu en 1922 o «socialismo» nazi como unha dedicación incondicional ánación.[n. 6] Para el, o verdadeiro «socialismo», cuxo nome, segundo el, foi indebidamente «roubado» pola «doutrina xudía» domarxismo, é en realidade unha «ciencia da prosperidade colectiva», que confire ao Estado a misión de «satisfacer as necesidades lexítimas das clases traballadoras baseándose na solidariedade racial e ten como obxectivo fomentar «un espírito comunitario e social, que se desenvolve no seo dunha economía nacional baseada na responsabilidade individual e supervisada polo Estado».[370] Onazismo oponse ao «socialismo internacional», é dicir, aos movementos socialistas internacionalistas, de inspiraciónmarxista ou non, cuxa vocación «antipatriótica» é contraria ao nacionalismo panxermanista hitleriano; con todo, coincide con eles na oposición a certas formas decapitalismo e na defensa do interese xeral[371] mediante unhaeconomía intervencionista subordinada aos intereses do pobo.[372] No proxecto nazi, aloita de clases evitaríase mediante a unión dasclases sociais nunha «comunidade do pobo» (Volksgemeinschaft) unida pola solidariedade nacional eracial.[368]Joseph Goebbels presenta así o nacionalsocialismo como «o verdadeiro socialismo!», xa que permitiría ás clases convivir en lugar de enfrontalas entre si.[373] O nacionalsocialismo tamén se distingue pola adopción doFührerprinzip (principio de autoridade), que consagra oficialmente a primacía absoluta da autoridade persoal do líder (neste caso, o propio Adolf Hitler) en materia de goberno. A partir do verán de 1930, a á esquerda do NSDAP, liderada en particular porOtto Strasser, é expulsada da dirección do partido. Isto contribúe a eliminar os aspectos «socialistas» (no sentido tradicional do termo) do nazismo;[374] con todo, a palabra «socialismo» segue formando parte do vocabulario nazi.[368] O historiadorIan Kershaw clasifica o nazismo entre os «movementos extremistas antisocialistas» e considera que a «fusión do nacionalismo e o socialismo» proposta por Hitler non se basea en ningún concepto socialista moderno, senón, pola contra, nunha forma primitiva dedarwinismo social e ideasimperialistas herdadas do século XIX.[375].
Das divisións da esquerda europea ás frontes populares
Ante o auxe do nazismo e outros fascismos, os partidos socialistas europeos móstranse desorientados e incapaces de actuar de forma conxunta. AInternacional Obreira e Socialista asimila nun primeiro momento todos os fenómenos fascistas a un fenómeno de reacción derivado da guerra mundial.[376] O SPD espera manter a súa lexalidade durante un tempo antes de ser disolta en 1933, a SFIO quere impedir que Alemaña se rearmame e os escandinavos desexan preservar a súa neutralidade. Opacifismo dos socialistas, marcados polos estragos da primeira guerra mundial, prevaleceu sobre outras consideracións: dentro da familia socialista, os partidarios da firmeza fronte a Alemaña eran os socialdemócratas austríacos, os laboristas británicos e unha minoría da SFIO (entre elesLéon Blum,Jean Longuet eJean Zyromski (en)).[377] Pola súa banda, os partidos comunistas seguen unha liña de "clase contra clase" ditada polaKomintern e que consiste en rexeitar tanto aos fascistas como aos "traidores sociais" socialistas. Esta política ten resultados desastrosos en Alemaña, xa que deixa o campo libre para que Hitler chegue ao poder: os socialdemócratas e os comunistas son prohibidos, do mesmo xeito que todos os demais partidos.[378] EnAustria, o Partido Socialdemócrata está prohibido: a situación política desemboca nabreve guerra civil de febreiro de 1934, ao termo da cal oFronte Patriótica "austrofascista" convértese en partido único, mentres que os socialistas austríacos son reprimidos. A falta dunha estratexia coherente da Internacional Obreira Socialista conduce en varios países europeos a un rexurdimento do socialismo revolucionario. Prodúcese unha onda de escisións nos partidos socialistas europeos: xorden novos partidos como oPartido dos Traballadores Socialistas de Alemaña ou oPartido Socialista Independente neerlandés, o que pon de manifesto a crise do socialismo europeo debido á súa impotencia ante o perigo. Movementos como oPartido Laborista Independente británico (que se separa doPartido Laborista), o Partido dos Traballadores Socialistas de Alemaña ou oPartido Obreiro de Unificación Marxista (escisión doPartido Comunista de España) federanse a partir de 1932 nunha nova internacional, a Oficina Internacional para a Unidade Socialista Revolucionaria (coñecida como "Oficina de Londres").[379]
Henri De Man
Paralelamente, enFrancia eBélxica estaba a desenvolverse unha nova liña "revisionista" coñecida comoneosocialismo, que se fai eco dunha antiga controversia doutrinal, aínda máis aguda nun momento no que o socialismo loita por afirmarse ante a ameaza nazi. Os socialistas estaban a cuestionar unha vez máis a identidade política do socialismo, o lugar do marxismo, a súa dimensión revolucionaria e a consideración da evolución social.Henri De Man, membro doPartido Obreiro Belga, publica en 1926 o libroAu-delà du marxisme (Máis aló do marxismo), no que analizaba a brecha entre a retórica revolucionaria e a práctica política e daba unha importancia primordial ao factor subxectivo en comparación co económico, argumentando que o socialismo debería axudar ao pobo a "superar un complexo de inferioridade social".Émile Vandervelde, líder do Partido Obreiro Belga (POB), criticou duramente as teorías de Henri De Man, argumentando que a explotación capitalista non desaparecera, pero non ten en conta as súas observacións sobre a evolución social do proletariado e as clases medias. As ideas de De Man influíron en Marcel Déat , unha estrela emerxente da Sección Francesa da Internacional Obreira (SFIO), quen adoptou unha postura decididamente reformista de unidade anticapitalista coasclases medias. Combatidas porLéon Blum e os seus partidarios, as teses de Déat contan, pola contra, co apoio doutros socialistas comoAdrien Marquet, que defendía o lema "orde, autoridade, nación". Os neosocialistas franceses acabaron abandonando a SFIO para fundar oPartido Socialista de Francia-Unión Jean Jaurès, que posteriormente deu lugar áUnion Socialiste Républicaine. De Man e Déat evolucionaron entón, ao achegarse o conflito mundial, cara unpacifismo cada vez máis afirmado. Déat acabou afastándose do movemento socialista, e a súa traxectoria levouno posteriormente a defender ofascismo e ácolaboración con estes durante a ocupación alemá.[380]
O evidente fracaso da liña "clase contra clase" levou áInternacional Comunista a adoptar, a partir de 1935, unha política de "frontes populares", é dicir, de alianza de todas as forzasantifascistas[378]. Os socialistas aceptaron estas alianzas, que puxeron fin aos ataques dos comunistas contra eles. EnEspaña, aFronte Popular, formado poloPartido Socialista Obreiro Español, oPartido Comunista e outros movementos diversos, entre eles os nacionalistas galegos e cataláns, gañou aseleccións xerais de febreiro de 1936. O clima político era especialmente tenso en España, xa que os socialistas españois estaban divididos entre moderados e radicais:Francisco Largo Caballero, líder do PSOE e daUnión Xeral de Traballadores, que desde 1934 pasara do reformismo gobernamental á afirmación revolucionaria, multiplicaba as provocacións, o que lle valeu o alcume do "Lenin español".[381],[382]
EnFrancia, aFronte Popular, alianza defensiva formada polaSFIO, oPCF e oPartido Republicano Radical e Radical Socialista, gañou aseleccións lexislativas de 1936.Léon Blum convértese en presidente do Consello de Ministros e pon en marcha unha serie de reformas que modifican profundamente a sociedade francesa: osacordos de Matignon relativos ao mundo laboral, asemana de 40 horas e asvacacións pagas.[383] Blum consegue ademais impor a súa liña moderada; consegue que a extrema esquerda da SFIO —en particular aesquerda revolucionaria deMarceau Pivert— acepte que un cambio de réxime, en ausencia das condicións necesarias e dun mandato dos electores neste sentido, non está á orde do día. Deste xeito, logrou manter o mito da conquista do poder á vez que facía admitir a realidade do seu exercicio, mentres se mantiña fiel, na continuidade do pensamento de Jaurès, a unha teoría do Estado democrático.[384]
Unha terceira fronte popular chega ao poder durante este período, esta vez fóra de Europa: enChile, aFronte Popular, formado principalmente poloPartido Socialista, oPartido Comunista e oPartido Radical, goberna a partir de 1938, baixo a presidencia dePedro Aguirre Cerda. O Partido Socialista de Chile está dividido en diversas tendencias, que van desde o socialismo moderado até o anarcosindicalismo, pasando por diversos marxismos revolucionarios: con todo, afírmase no seu conxunto como "marxista" e partidario dunha ditadura do proletariado temporal. Con todo, os ministros socialistas abandonan o Goberno en 1940 e o acordo entre os socialistas chilenos e os comunistas rompe con motivo da polémica sobre as causas da guerra mundial e a política seguida pola URSS en 1939-40.[385]
En España, a situación desemboca nunhaguerra civil tras olevantamento nacionalista de xullo de 1936. O Goberno de Léon Blum, ante os crimes cometidos durante oterror vermello, silencia inicialmente as súas simpatías polos republicanos e adopta unha política denon intervención (en). Esta decisión ilustra a dificultade dos socialistas para tentar combinar o antifascismo e o pacifismo. Blum defendeu entón unha política de firmeza fronte ao perigo fascista en Europa, pero foi apartado do poder en 1937. O conflito español, preludio dasegunda guerra mundial, terminou coa vitoria dos do "bando nacional": os partidos socialista e comunista españois foron prohibidos.[383],[386].
O socialismo acadou o seu apoxeo político a finais doséculo XX nobloque comunista de Europa, aUnión Soviética e os estados comunistas deAsia e doCaribe. Tralasegunda guerra mundial, a tensión militar-ideolóxica entre o bloque comunista, encabezado pola Unión Soviética, e o capitalista, encabezado polos Estados Unidos, desembocou nun enfrontamento político que se coñeceu comoguerra fría. Culminou coa disolución política da URSS, tras unha crise agravada pola súa situación económica e política e fortes presións externas, acompañada dunha pronunciada crise nos demais Estados socialistas, principalmente os europeos.
Ernest Mandel respondía nun escrito[387] do ano 1987 á pregunta de que é o comunismo, diferenciándoo do socialismo, e clarexando que ningún dos dous (socialismo ou comunismo) existían naquel intre en ningún lugar do mundo. Para este autor marxista, por socialismo debera entenderse un sistema social non que xa non hai mercadorías, nin clases sociais e no que o acceso aos medios de consumo aínda depende da aportación de traballo de cada quen á sociedade. O horizonte do comunismo está moito máis aló, pois o criterio para a satisfacción das necesidades de cada quen xa nada ten que ver coa súa achega de traballo e, engade Mandel, xa non existe propiedade privada nin estatal dos medios de produción.
No marco daRevolución Bolivariana, Chávez sinalou que para chegar a este socialismo haberá unha etapa de transición que denominaDemocracia Revolucionaria. Hugo Chávez afirmou nun discurso a mediados de 2006:
Asumimos o compromiso de dirixir a Revolución Bolivariana cara ao socialismo e contribuír á senda do socialismo, un socialismo do século XXI que se basea na solidariedade, na fraternidade, no amor, na liberdade e na igualdade[389]
Ademais, este socialismo non está predefinido, senón que dixo Chávez:
Debemos transformar o modo do capital e avanzar cara a un novo socialismo que se debe construír cada día.[390][391]
↑« Doutrina económica e política que avoga pola desaparición da propiedade privada dos medios de produción e a súa apropiación por parte da colectividade.[54]
↑« Denominación de diversas doutrinas económicas, sociais e políticas que condenan a propiedade privada dos medios de produción e de intercambio. A definición do Petit Larousse de 1972 xa era practicamente idéntica:[55]
↑« Unha doutrina ou sistema político que ten como obxectivo crear unha sociedade sen clases mediante a transferencia da propiedade da riqueza nacional (terras, industrias, sistemas de transporte) de mans privadas a mans públicas.»[56]
↑A esencia do socialismo [pode definirse] como a defensa da propiedade comunal da terra e o capital. A propiedade comunal pode significar a propiedade por parte dun Estado democrático, pero non pode considerarse que inclúa a propiedade por parte de ningún Estado que non sexa democrático.
↑O lector que lea o artigo completo de Stalin («Resposta a Kushtysev») probablemente fixouse en que este artigo alterna constantemente entre «socialismo» e «comunismo», utilizando un para referirse ao outro e viceversa. Isto ilustra ben unha das ideas dos comunistas de esquerda: en Lenin e, por tanto, en Stalin nos seus inicios, os termos «socialismo» e «comunismo» utilízanse a maior parte do tempo como sinónimos, xa que as súas diferenzas son mínimas en comparación cos seus puntos en común.
↑O que está disposto a facer súa a causa nacional, até tal punto que non coñece ideal máis elevado que a prosperidade da nación; o que comprendeu que o noso gran himno «Deutschland über alles» significa que nada, nada no vasto mundo supera aos seus ollos a esta Alemaña, a súa terra e o seu pobo, o seu pobo e a súa terra, ese é un socialista, Hitler, 28 de xuño de 1922, citado por Jacques Georgel,Les eurodictatures, éd. Apogée, 1999, p.32.
↑O'Hara, Phillip (2003).Encyclopedia of Political Economy, Volume 2(eninglés). Routledge. p. 71.ISBN978-0-415-24187-8.En orde de descentralización crecente (como mínimo), poden distinguirse tres formas de propiedade socializada: as empresas de propiedade estatal, as empresas de propiedade dos traballadores (ou de propiedade social) e a propiedade cidadá do capital social.
↑Oskar Lange, "Planificación de la economía social: realización de la racionalidad político-económica" en "Racionalidad económica en el capitalismo y el socialismo",La economía en las sociedades modernas, Editorial Grijalbo, 1966 (1964), parte 1: 'Socialismo', cap. 4, § 3, pp. 78-80
↑Hastings, Adrian; Mason, Alistair; Pyper, Hugh S. (2000).The Oxford companion to Christian thought. Oxford ; New York : Oxford University Press. p. 677. Consultado o 21 de maio do 2023.
↑Kotz, David M."Socialism and Capitalism: Are They Qualitatively Different Socioeconomic Systems?"(PDF).University of Massachusetts. Consultado o 21 de maio do 2023. "Esta concepción do socialismo non só a tiñan os socialistas marxistas revolucionarios, senón tamén os socialistas evolucionistas, os socialistas cristiáns e mesmo os anarquistas. Naquela época, tamén había un amplo acordo sobre as institucións básicas do futuro sistema socialista: propiedade pública en lugar de propiedade privada dos medios de produción, planificación económica en lugar de forzas de mercado, produción para o uso en lugar de para o beneficio...."
↑Prychito, David L. (2002).Markets, Planning, and Democracy: Essays After the Collapse of Communism. Edward Elgar Publishing. p. 12.ISBN978-1-84064-519-4.O socialismo é un sistema baseado na propiedade pública ou social de facto dos medios de produción, a abolición dunha división xerárquica do traballo na empresa, unha división social do traballo conscientemente organizada. No socialismo destruiríase o diñeiro, a fixación de prezos competitivos e a contabilidade de perdas e ganancias.
↑Engels, Friederich (1880).Del socialismo utópico al socialismo cientifico. Alemaña: Fundación Federico Engels. p. p.73.
↑Kolb, Robert (19 de octubre de 2007).Encyclopedia of Business Ethics and Society, First Edition. SAGE Publications, Inc. p. 1345.ISBN978-1412916523.Existen moitas formas de socialismo, todas as cales eliminan a propiedade privada do capital e substitúena pola propiedade colectiva. Estas moitas formas, todas elas centradas no avance da xustiza distributiva para o benestar social a longo prazo, poden dividirse en dous grandes tipos de socialismo: non de mercado e de mercado.
↑Bockman, Johanna (2011).Markets in the name of Socialism: The Left-Wing origins of Neoliberalism. Stanford University Press. p. 20.ISBN978-0-8047-7566-3.o socialismo funcionaría sen categorías económicas capitalistas -como o diñeiro, os prezos, o interese, os beneficios e a renda- e, por tanto, funcionaría segundo leis distintas das descritas pola ciencia económica actual. Aínda que algúns socialistas recoñecían a necesidade do diñeiro e os prezos polo menos durante a transición do capitalismo ao socialismo, os socialistas crían máis comunmente que a economía socialista pronto mobilizaría administrativamente a economía en unidades físicas sen o uso de prezos ou diñeiro.
↑Steele, David Ramsay (1999).From Marx to Mises: Post Capitalist Society and the Challenge of Economic Calculation. Open Court. pp. 175–177.ISBN978-0-87548-449-5.Especialmente antes da década de 1930, moitos socialistas e antisocialistas aceptaban implicitamente algunha forma do seguinte para a incompatibilidade da industria estatal e os mercados de factores. Unha transacción de mercado é un intercambio de títulos de propiedade entre dous axentes independentes. Así pois, os intercambios no mercado interior cesan cando toda a industria pasa a ser propiedade dunha única entidade, xa sexa o Estado ou outra organización... a discusión aplícase igualmente a calquera forma de propiedade social ou comunitaria, na que a entidade propietaria concíbese como unha única organización ou administración.
↑Market Socialism: The Debate Among Socialists, por Schweickart, David; Lawler, James; Ticktin, Hillel; Ollman, Bertell. 1998. From "The Difference Between Marxism and Market Socialism" (pp. 61–63): "Máis fundamentalmente, unha sociedade socialista debe ser unha sociedade na que a economía se rexa polo principio da satisfacción directa das necesidades humanas... O valor de cambio, os prezos e, por tanto, o diñeiro son obxectivos en si mesmos nunha sociedade capitalista ou en calquera mercado. Non existe unha conexión necesaria entre a acumulación de capital ou de sumas de diñeiro e o benestar humano. En condicións de atraso, o estímulo do diñeiro e a acumulación de riqueza conduciron a un crecemento masivo da industria e a tecnoloxía ... Parece un argumento estraño dicir que un capitalista só será eficiente na produción de valor de uso de boa calidade cando tente gañar máis diñeiro que o seguinte capitalista. Parecería máis fácil basearse na planificación de valores de uso de forma racional, que ao non haber duplicación, produciríanse de forma máis barata e serían de maior calidade."
↑Durlauf, Steven N.; Blume, Lawrence E., ed. (1987).The New Palgrave Dictionary of Economics Online. Palgrave Macmillan. Retrieved 2 February 2013. doi:10.1057/9780230226203.1570.
↑O'Hara, Phillip (2000).Encyclopedia of Political Economy, Volume 2.Routledge. p. 71.ISBN978-0-415-24187-8.O socialismo de mercado é a denominación xeral dunha serie de modelos de sistemas económicos. Por unha banda, utilízase o mecanismo do mercado para distribuír a produción económica, organizar a produción e asignar os factores de produción. Doutra banda, o excedente económico reverte na sociedade en xeral, en lugar de en unha clase de propietarios privados (capitalistas), a través dalgunha forma de propiedade colectiva, pública ou social do capital.
↑Pierson, Christopher (1995).Socialism After Communism: The New Market Socialism. Pennsylvania State Univ Press. p. 96.ISBN978-0-271-01478-4.O núcleo do modelo socialista de mercado é a abolición da propiedade privada a gran escala do capital e a súa substitución por algunha forma de "propiedade social". Incluso as formulacións máis conservadoras do socialismo de mercado insisten en que esta abolición da propiedade privada do capital a gran escala é esencial. Este requisito é totalmente coherente coa afirmación xeral dos socialistas de mercado de que os vicios do capitalismo de mercado non residen nas institucións do mercado, senón en (as consecuencias de) a propiedade privada do capital...
↑Isaac Deutscher,"Las raíces de la burocracia", ciclo de conferencias abreviadas y editadas por Tamara Deutscher, London School of Economics, 1960
↑Newman, Michael (2005).Socialism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. p. 2. "In fact, socialism has been both centralist and local; organized from above and built from below; visionary and pragmatic; revolutionary and reformist; anti-state and statist; internationalist and nationalist; harnessed to political parties and shunning them; an outgrowth of trade unionism and independent of it; a feature of rich industrialized countries and poor peasant-based communities".
↑Louis Baudin,El imperio socialista de los incas, Zig-Zag, 1945,passim. Ver también: José Carlos Mariátegui,7 ensayos de interpretación de la realidad peruana, Biblioteca Amauta, 1928
↑Docherty, James C.; UK, Peter Lamb, Associate Professor of Politics and International Relations, Staffordshire University (2 de outubro de 2006).Historical Dictionary of Socialism(eninglés). Scarecrow Press.ISBN978-0-8108-6477-1. Consultado o 21 de maio do 2023.
↑Ely, Richard T. (1883).French and German Socialism in Modern Times. New York: Harper and Brothers. pp. 204—205. "Os socialdemócratas forman o á extrema dos socialistas [...] inclinados a poñer tanto énfase na igualdade de goce, independentemente do valor do traballo de cada un, que poderían, quizais, chamarse máis propiamente comunistas. [Teñen dúas características distintivas. A gran maioría deles son obreiros e, por regra xeral, esperan que o derrocamento violento das institucións existentes pola revolución preceda á introdución do Estado socialista. Eu non diría, de ningunha maneira, que todos son revolucionarios, pero a maioría deles indubidablemente sono. [...] As reivindicacións máis xerais dos socialdemócratas son as seguintes: O Estado debe existir exclusivamente para os traballadores; a terra e o capital deben converterse en propiedade colectiva, e a produción debe levar a cabo de forma unida. A competencia privada, no sentido ordinario do termo, debe cesar."
↑Merkel, Wolfgang; Petring, Alexander; Henkes, Christian; Egle, Christoph (2008).Social Democracy in Power: The Capacity to Reform. Routledge Research in Comparative Politics. London: Routledge.ISBN978-0-415-43820-9.
↑Roemer, John E. (1994).A Future for Socialism. "The long term and the short term". Harvard University Press. pp. 25–27.ISBN978-0-6743-3946-0.
↑Lamb, Peter (2015).Historical Dictionary of Socialism (3rd ed.). Rowman & Littlefield. p. 415.ISBN978-1-4422-5826-6.
↑Bailey, David J. (2009).The Political Economy of European Social Democracy: A Critical Realist Approach. Routledge. p. 77. "[...] Giorgio Napolitano launched a medium-term programme, 'which tended to justify the governmental deflationary policies, and asked for the understanding of the workers, since any economic recovery would be linked with thelong-term goal of an advance towards democratic socialism'".ISBN978-0-4156-0425-3.
↑Badie, Bertrand; Berg-Schlosser, Dirk; Morlino, Leonardo, eds. (2011). "Social Democracy".International Encyclopedia of Political Science.8. SAGE Publications. p. 2423. "Social democracy refers to a political tendency resting on three fundamental features: (1) democracy (e.g., equal rights to vote and form parties), (2) an economy partly regulated by the state (e.g., through Keynesianism), and (3) a welfare state offering social support to those in need (e.g., equal rights to education, health service, employment and pensions).ISBN978-1-4129-5963-6.
↑Ellman, Michael (2007). "The Rise and Fall of Socialist Planning". En Estrin, Saul; Kołodko, Grzegorz W.; Uvalić, Milica.Transition and Beyond: Essays in Honour of Mario Nuti. New York: Palgrave Macmillan. p. 22.ISBN978-0-230-54697-4.Na URSS de finais dos anos oitenta, o sistema denominábase normalmente economía "administrativo-mandataria". O fundamental deste sistema non era o plan, senón o papel das xerarquías administrativas en todos os niveis de decisión; a ausencia de control sobre a toma de decisións por parte da poboación [...].
↑Heinz Dieterich:Der Sozialismus des 21. Jahrhunderts – Wirtschaft, Gesellschaft und Demokratie nach dem globalen Kapitalismus, EinleitungSocialism of the 21st Century – Economy, Society, and Democracy in the era of global Capitalism, Introduction.
↑« O socialismo comezou condenando as desigualdades sociais e a explotación do home polo home, e esixindo que o interese xeral primase sempre sobre o interese individual. » (Le Quid, 1995, p. 904).
↑« Unha doutrina de organización social que busca facer prevalecer o ben común sobre os intereses particulares, mediante unha organización concertada (oposta ao liberalismo); unha organización social que tende cara ao mesmo obxectivo cunha preocupación polo progreso social. » (Novo dicionario Petit Robert da lingua francesa, 2007, páxina 2382 e Petit Robert 1990, páxina 1822).
↑Antony Todorov,À l'Est, tentatives de réformes, échec, effondrement, inLe Siècle des communismes, Éditions de l'atelier/Éditions ouvrières, 2004, p. 447-449.
↑Leroux: o socialismo é "a doutrina que non renunciaría a ningún dos principios de Liberdade, Igualdade e Fraternidade" daRevolución Francesa de 1789. "Individualism and socialism" (1834)
↑Gregory, Paul; Stuart, Robert (2013).The Global Economy and its Economic Systems.South-Western College Publishing. p. 159.ISBN978-1285055350.Os escritores socialistas do século XIX propuxeron acordos socialistas para compartir como resposta á desigualdade e a pobreza da revolución industrial. O socialista inglés Robert Owen propuxo que a propiedade e a produción se levasen a cabo en cooperativas, onde todos os membros compartisen por igual. O socialista francés Henri Saint-Simon propuxo o contrario: o socialismo significaba resolver os problemas económicos mediante a administración e a planificación estatais, e aproveitar os novos avances da ciencia.
↑117,0117,1117,2Thomas, Jean-Paul (2001) [1991]. "Socialismo".Diccionario Akal de Filosofía Política. Madrid: Akal. pp. 745–747.ISBN84-460-1068-2.
↑118,0118,1Williams, Raymond (1983)."Socialism".Keywords: A vocabulary of culture and society, revised edition.Oxford University Press. p. 288.ISBN978-0195204698.O uso moderno comezou a consolidarse a partir da década de 1860 e, a pesar das variacións e distincións anteriores, foron «socialista» e «socialismo» as palabras que prevaleceron... «Comunista», a pesar da distinción que se fixo na década de 1840, utilizábase moito menos, e os partidos de tradición marxista adoptaron algunha variante de «social» e «socialista» como nome.
↑Steele, David (1992).From Marx to Mises: Post-Capitalist Society and the Challenge of Economic Calculation. Open Court Publishing Company. p. 44–45.ISBN978-0875484495.En 1888, o termo "socialismo" era de uso xeral entre os marxistas, que abandonaran o termo "comunismo", considerado entón anticuado e co mesmo significado que "socialismo". ... A principios de século, os marxistas autodenominabanse socialistas. ... A definición do socialismo e o comunismo como etapas sucesivas foi introducida na teoría marxista por Lenin en 1917. ... A nova distinción foi útil a Lenin para defender ao seu partido fronte á crítica marxista tradicional de que Rusia era demasiado atrasada para unha revolución socialista.
↑Busky (2000), p. 9: "No sentido moderno da palabra, o comunismo refírese á ideoloxía do marxismo-leninismo."
↑Williams, Raymond (1983)."Socialism".Keywords: A Vocabulary of Culture and Society (revised ed.).Oxford University Press. p. 289.ISBN978-0195204698.A distinción decisiva entre socialista e comunista, tal e como se utilizan habitualmente estes termos na actualidade, xurdiu co cambio de nome, en 1918, do Partido Obreiro Socialdemócrata Ruso (Bolxeviques) ao Partido Comunista de toda Rusia (Bolxeviques). A partir dese momento, a distinción entre socialista e comunista, a miúdo con definicións de apoio como socialdemócrata ou socialista democrático, xeneralizouse, aínda que é significativo que todos os partidos comunistas, en consonancia co uso anterior, seguisen describíndose a si mesmos como socialistas e dedicados ao socialismo.
↑Todorova, Maria (2020).The Lost World of Socialists at Europe's Margins: Imagining Utopia, 1870s–1920s (hardcover ed.). Londres:Bloomsbury Academic.ISBN978-1350150331.
↑Baum, Bruce (2007). "J. S. Mill and Liberal Socialism". En Urbanati, Nadia; Zacharas, Alex.J.S. Mill's Political Thought: A Bicentennial Reassessment. Cambridge:Cambridge University Press.Mill, pola contra, propón unha forma de socialismo democrático liberal para ampliar a liberdade e lograr a xustiza social e distributiva. Ofrece unha poderosa descrición da inxustiza e a xustiza económicas, centrada na súa concepción da liberdade e as súas condicións.
↑Principles of Political Economy with Some of Their Applications to Social Philosophy, IV.7.21.John Stuart Mill: Political Economy, IV.7.21. "Con todo, a forma de asociación que, se a humanidade segue mellorando, cabe esperar que acabe predominando, non é a que pode existir entre un capitalista como xefe e uns traballadores sen voz na xestión, senón a asociación dos propios traballadores en condicións de igualdade, que posúen colectivamente o capital co que levan a cabo as súas operacións e traballan baixo a dirección de xerentes elixidos e destituibles por eles mesmos."
↑Gildea, Robert. "1848 in European Collective Memory". En Evans; Strandmann.The Revolutions in Europe, 1848–1849. pp. 207–235.
↑Rocker, Rudolf."Marx y anarquismo".Biblioteca anarquista. Consultado o 11 de xuño do 2023.O socialismo francés ha exercido a maior influencia sobre o desenvolvemento intelectual de Marx, pero de todos os escritores socialistas de Francia é P. J. Proudhon quen máis poderosamente influíu no seu espírito. Ata é evidente que o libro de ProudhonQue é a propiedade? induciu a Marx a abrazar o socialismo. [...] Marx non soamente fora influenciado polas ideas económicas de Proudhon, senón que tamén sentiu influído polas teorías anárquicas do gran socialista francés e nun dos seus traballos daquel período combate ao Estado na mesma forma que o fixese Proudhon
↑Wilson, Fred."John Stuart Mill".Stanford Encyclopedia of Philosophy, 10 July 2007. Retrieved 2 August 2016.
↑"Mill, in contrast, advances a form of liberal democratic socialism for the enlargement of freedom as well as to realise social and distributive justice. He offers a powerful account of economic injustice and justice that is centered on his understanding of freedom and its conditions." Bruce Baum, "[J. S. Mill and Liberal Socialism]", Nadia Urbanati and Alex Zacharas, eds.,J.S. Mill's Political Thought: A Bicentennial Reassessment (Cambridge: Cambridge University Press, 2007).
↑Principles of Political Economy with Some of Their Applications to Social Philosophy, IV.7.21.John Stuart Mill: Political Economy, IV.7.21. "The form of association, however, which if mankind continue to improve, must be expected in the end to predominate, is not that which can exist between a capitalist as chief, and work-people without a voice in the management, but the association of the labourers themselves on terms of equality, collectively owning the capital with which they carry on their operations, and working under managers elected and removable by themselves."
↑V. I. Lenin,El Estado y la revolución, Siglo Veintidós, 2000, cap. V, § 3 y 4, pp. 79-88
↑Karl Marx, "Segunda nota marginal crítica" a "Proudhon" en"Crítica crítica...",La sagrada familia, Claridad, 2008, capítulo IV, parte IV, § 3, pp. 50-51
↑Karl Marx,Crítica do programa de Gotha. Texto de: Marx y Engels,Obras Completas (en alemán), volume XIX, páx. 28, citado en: Gérard Bekerman,Vocabulario básico del marxismo, Editorial Crítica, Barcelona, 1983, pp. 178-179.
↑A Critique of the Draft Social-Democratic Program of 1891. Marx & Engels Collected Works Volume 27, p. 217. "Se hai algo seguro é que o noso partido e a clase obreira só poden chegar ao poder baixo a forma dunha república democrática. Esta é mesmo a forma específica da ditadura do proletariado."
↑"Engels (1891): Contribución a la crítica del proyecto de programa socialdemocrata de 1891.".www.marxists.org. Consultado o 9 de setembro do 2025.Está absolutamente fóra de dúbida que o noso partido e a clase obrera só poden chegar á dominación baixo a forma da república democrática. Esta última é mesmo a forma específica da ditadura do proletariado, como o mostrou xa a Gran Revolución francesa.
↑Cando a palabra socialismo reaparece primeiro de forma esporádica en «Le Semeur» do 23 de novembro de 1831, e logo de maneira máis sistemática coa acepción moderna de doutrina oposta ao individualismo., Branca-Rosoff et Guilhaumou,idem, páxina 45.
↑Pierre Leroux,La Grève de Samarez, 1857 cité en note (71) par Branca-Rosoff et Guilhaumou, p. 45.
↑Elzbieta Ettinger,Rosa Luxemburg : une vie, Belfond, 1990, p. 68-71.
↑285,0285,1Raymond Huard, Gérard Baal, Gilles Le Béguec, Gisèle Bernstein,Un siècle de radicalisme, Presses Universitaires du Septentrion, 2004, p. 36-50.
↑No orixinal: Hemos asumido el compromiso de dirigir la Revolución Bolivariana hacia el socialismo y contribuir a la senda del socialismo, un socialismo del siglo XXI que se basa en la solidaridad, en la fraternidad, en el amor, en la libertad y en la igualdad.
Henri de Saint-Simon,L'Organiseur (1820),Du Système industriel (1821),Le Nouveau christianisme (1825)
Charles Fourier,Le Nouveau monde industriel et sociétaire (1822),Pièges et charlatanisme des deux sectes de Saint-Simon et d'Owen qui promettent l'association et le progrès (1831)
Lamennais,De la Religion dans ses rapports avec l'ordre politique et civil (1825),L'Esclavage moderne (1839)
Étienne Cabet,Voyage en Icarie (1840),Mon credo communiste (1842)
Pierre Leroux,De l'individualisme et du socialisme, La Revue encyclopédique, (1834)
Victor Considerant,Manifeste de l'école sociétaire (1841),Principes du socialisme (1847)
Keir Hardie,De la servitude au socialisme (traduit et préfacé par Hervé Picton), Editions Edilivre, 2025.
Jean Jaurès,De primis socialismi germanici lineamentis apud Lutherum, Kant, Fichte et Hegel, 1891 consultable sur le site de laBibliotheca Augustana[1]
Daniel Ligou,Histoire du socialisme en France. 1871-1961, PUF, 1962.
Gaspard-Hubert Lonsi Koko etJacques Laudet,Socialisme : un combat permanent - Vol. 1 : Naissance et réalités du socialisme, Les Éditions de l'Égrégore, [[mai 2008 de {{{2}}}]] de [[{{{3}}}]] .
_MI_aug73.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
_(1).jpg)
.jpg)
.jpg)
