Aarte[1] (dolatínars, artis, a través do seuacusativo singularartem)[2] é entendida xeralmente como calquera actividade ou produto realizado polo ser humano cunha finalidadeestética oucomunicativa, a través do que se expresanideas,emocións ou, en xeral, unha visión domundo, mediante diversos recursos, como osplásticos,lingüísticos,sonoros ou mixtos.
A arte é un compoñente dacultura, reflectindo na súa concepción os substratoseconómicos esociais, e a transmisión de ideas e valores, inherentes a calquera cultura humana ó longo do espazo e do tempo. Adoita considerarse que coa aparición doHomo sapiens a arte tivo en principio unha funciónritual,máxica ourelixiosa, pero esa función cambiou coa evolución do ser humano, adquirindo un compoñente estético e unha función social,pedagóxica,mercantil ou simplementeornamental. A arte é unha actividade exclusiva do ser humano.
A noción de arte continúa hoxe en día suxeita a profundas polémicas, posto que a súa definición está aberta a múltiples interpretacións, que varían segundo a cultura, a época, o movemento, ou a sociedade para a cal o termo ten un determinado sentido. O vocábuloarte ten unha extensa acepción, podendo designar calquera actividade humana feita con xeito e dedicación, ou calquera conxunto de regras necesarias para desenvolver de forma óptima unha actividade: fálase así dearte culinaria,arte médica,artes marciais,artes de arrastre napesca etc. Nese sentido, arte ésinónimo de capacidade, habilidade, talento, experiencia. Porén, máis comunmente adoita ser considerada a arte como unha actividade creadora do ser humano, pola que produce unha serie de obxectos (obras de arte) que son singulares, e cuxa finalidade é principalmente estética. Nese contexto, arte sería a xeneralización dun concepto expresado desde antano como “belas artes”, actualmente algo en desuso e reducido a ámbitosacadémicos eadministrativos. De igual forma, o emprego da palabra arte para designar a realización doutras actividades veu sendo substituído por termos comotécnica ouoficio. Neste artigo trátase de arte entendida como un medio de expresión humana de carácter creativo.
A definición de arte é aberta,subxectiva, discutible. Non existe un acordo unánime entrehistoriadores,filósofos ouartistas. Ó longo do tempo déronse numerosas definicións de arte, entre elas: «a arte é o recto ordenamento da razón» (Tomé de Aquino); «a arte é aquilo que establece a súa propia regra» (Schiller); «a arte é o estilo» (Max Dvořák); «a arte é expresión da sociedade» (John Ruskin); «a arte é a liberdade do xenio» (Adolf Loos); «a arte é a idea» (Marcel Duchamp); «a arte é a novidade» (Jean Dubuffet); «a arte é a acción, a vida» (Joseph Beuys); «arte é todo aquilo que os homes chaman arte» (Dino Formaggio); «arte é vida, vida é arte» (Wolf Vostell).
Oconcepto foi variando co paso do tempo: ata oRenacemento, arte só se consideraban asartes liberais; aarquitectura, aescultura e apintura eran “manualidades”. A arte foi desde sempre un dos principais medios de expresión do ser humano, a través do que manifesta as súas ideas e sentimentos, a forma como se relaciona co mundo. A súa función pode variar desde a máis práctica ata a ornamental, pode ter un contido relixioso ou simplemente estético, pode ser duradeiro ou efémero. Noséculo XX pérdese incluso o substratomaterial: dicía Beuys que a vida é un medio de expresión artística, destacando o aspecto vital, a acción. Así, todo o mundo é capaz de ser artista.
O termo arte procede dolatínars, e é o equivalente ó termogrego τέχνη (téchne, de onde provén ‘técnica’). Orixinalmente aplicábase a toda a produción realizada polo ser humano e ás disciplinas do saber facer. Así, artistas eran tanto ocociñeiro, oxardineiro ou oconstrutor, como o pintor ou opoeta. Co tempo a derivación latina (ars -> arte) utilizouse para designar as disciplinas relacionadas coas artes do estético e emotivo; e a derivación grega (téchne -> técnica), para aquelas disciplinas que teñen que ver coas producións intelectuais e de artigos de uso.[3] Na actualidade, é difícil atopar que os dous termos (arte e técnica) se confundan ou utilicen como sinónimos.
Naantigüidade clásica grecorromana, un dos principais berces dacivilizaciónoccidental e primeira cultura que reflexionou sobre a arte, considerábase a arte como unha habilidade do ser humano en calquera terreo produtivo, sendo practicamente un sinónimo de ‘destreza’: destreza para construír un obxecto, para comandar unexército, para convencer ó público nundebate, ou para efectuar mediciónsagronómicas. En definitiva, calquera habilidade suxeita a regras, a preceptos específicos que a fan obxecto de aprendizaxe, de evolución e de perfeccionamento técnico. En troques, apoesía, que viña dainspiración, non estaba catalogada como arte. Así,Aristóteles, por exemplo, definiu a arte como aquela «permanente disposición a producir cousas dun xeito racional», eQuintiliano estableceu que era aquilo «que está baseado nun método e nunha orde» (vía et ordine).[4]Platón, noProtágoras, falou da arte, opinando que é a capacidade de facer cousas por medio daintelixencia, a través dunha aprendizaxe. Para Platón, a arte ten un sentido xeral, é a capacidade creadora do ser humano.[5]Casiodoro destacou na arte o seu aspecto produtivo, conforme a regras, sinalando tres obxectivos principais da arte: ensinar (doceat), conmover (moveat) e compracer (delectet).[6]
Durante oRenacemento comezou a formarse un cambio de mentalidade, separando os oficios (artesanía) e as ciencias das artes (Belas Artes), onde se incluíu por vez primeira á poesía, considerada ata entón un tipo defilosofía ou incluso deprofecía —para o que foi determinante a publicación en1549 da traduciónitaliana daPoética de Aristóteles. Neste cambio interveu considerablemente a progresiva mellora na situación social do artista, debida ó interese que os nobres e ricos homes de prol italianos comezaron a mostrar polabeleza. Os produtos do artista adquiriron un novo status de obxectos destinados ó consumo estético e, por iso, a arte converteuse nun medio de promoción social, incrementándose omecenado artístico e fomentando ocoleccionismo.[7] Xurdiron nese contexto varios tratadosteóricos acerca da arte, como os deLeon Battista Alberti (De Pictura, 1436-1439;De re aedificatoria, 1450; eDe Statua, 1460), ouOs Comentarios (1447) deLorenzo Ghiberti. Alberti recibiu a influencia aristotélica, pretendendo achegar unha base científica á arte. Falou dedecorum, o tratamento do artista para axeitar os obxectos e temas artísticos a un sentido mesurado, perfeccionista. Ghiberti foi o primeiro en periodizar ahistoria da arte, distinguindo antigüidade clásica, período medieval e o que chamou “renacer das artes”.[8]. É tamén neste período cando quedan clasificadas as artes liberais en tres oficios:escultores,pintores earquitectos.
Comanierismo comezou a arte moderna: as cousas xa non se representan tal como son, senón tal como as ve o artista. A beleza relativízase, pásase da beleza única renacentista, baseada naciencia, ás múltiples belezas do manierismo, derivadas danatureza. Apareceu na arte un novo compoñente deimaxinación, reflectindo tanto o fantástico como ogrotesco, como se pode percibir na obra deBrueghel ouArcimboldo.Giordano Bruno foi un dos primeiros pensadores que prefigurou as ideas modernas: dicía que a creación é infinita, non hai centro nin límites —ninDeus nin home—, todo é movemento, dinamismo. Para Bruno, hai tantas artes como artistas, introducindo a idea de orixinalidade do artista. A arte non ten normas, non se aprende, senón que vén da inspiración.[9]
Os seguintes avances fixéronse noséculo XVIII coaIlustración, onde comezou a producirse certa autonomía do feito artístico: a arte afastouse da relixión e da representación do poder para ser fiel reflexo da vontade do artista, centrándose máis nas calidades sensibles da obra que non no seu significado.[10]Jean-Baptiste Dubos, enReflexións críticas sobre a poesía e a pintura (1719), abriu o camiño cara á relatividade dogusto, razoando que a estética non vén dada pola razón, senón polos sentimentos. Así, para Dubos a arte conmove, chega óespírito dunha forma máis directa e inmediata que o coñecementoracional. Dubos fixo posible ademocratización do gusto, opoñéndose á regulamentaciónacadémica, e introduciu a figura do ‘xenio’, como atributo dado pola natureza, que está máis alá das regras.
Noromanticismo, xurdido enAlemaña no final do século XVIII co movemento denominadoSturm und Drang, triunfou a idea dunha arte que xorde espontaneamente do individuo, desenvolvendo a noción de xenio —a arte é a expresión das emocións do artista—, que comeza a sermitificado.[11] Autores comoNovalis eFriedrich von Schlegel reflexionaron sobre a arte: na revistaAthenäum, editada por eles, xurdiron as primeiras manifestacións da autonomía da arte, ligado á natureza. Para eles, na obra de arte encóntranse o interior do artista e a súa propia linguaxe natural.[12]
Arthur Schopenhauer dedicou o terceiro libro deO mundo como vontade e representación áteoría da arte: a arte é unha vía para escapar do estado de infelicidade propia do home. Identificoucoñecemento con creación artística, que é a forma máis profunda de coñecemento. A arte é a reconciliación entrevontade econciencia, entre obxecto e suxeito, acadando un estado decontemplación, defelicidade. A conciencia estética é un estado de contemplación desinteresada, onde as cousas móstranse na súa pureza máis profunda. A arte fala no idioma daintuición, non dareflexión; é complementario da filosofía, aética e a relixión. Influído polafilosofía oriental, manifestou que o home debe liberarse da vontade de vivir, do ‘querer ’, que é orixe de insatisfacción. A arte é unha forma de librarse da vontade, de ir máis alá do ‘eu’.[13]
Richard Wagner recolleu a ambivalencia entre o sensible e o espiritual de Schopenhauer: enÓpera e drama (1851), Wagner propuxo a idea da “obra de arte total” (Gesamtkunstwerk), onde se faría unhasíntese da poesía, a palabra —elemento masculino—, coamúsica —elemento feminino. Opinaba que alinguaxe primitiva seríavocálica, mentres que aconsoante foi un elemento racionalizador; así pois, a introdución da música na palabra sería un retorno á inocencia primitiva da linguaxe.[14]
No final doséculo XIX xurdiu oesteticismo, que foi unha reacción óutilitarismo imperante na época e á fealdade e ó materialismo daera industrial. Fronte a iso, xurdiu unha tendencia que outorgaba á arte e á beleza unha autonomía propia, sintetizada na fórmula deThéophile Gautier “a arte pola arte” (l'art pour l'art), chegando incluso a falarse de “relixión estética”.[15] Esta postura pretendía illar ó artista da sociedade, para que buscase de forma autónoma a súa propia inspiración e se deixara levar unicamente por unha busca individual da beleza.[16] Así, a beleza afástase de calquera compoñentemoral, converténdose na fin última do artista, que chega a vivir a súa propia vida como unha obra de arte —como se pode apreciar na figura dodandy.[17] Un dos teóricos do movemento foiWalter Pater, que influíu sobre o denominadodecadentismoinglés, establecendo nas súas obras que o artista debe vivir a vida intensamente, seguindo como ideal á beleza. Para Pater, a arte é “o círculo máxico da existencia ”, un mundo illado e autónomo posto ó servizo dopracer, elaborando unha auténticametafísica da beleza.[18]
Por outra banda,Charles Baudelaire foi un dos primeiros autores que analizaron a relación da arte coa recentemente xurdida era industrial, prefigurando a noción de “beleza moderna”: non existe a beleza eterna e absoluta, senón que cada concepto do belo ten algo de eterno e algo de transitorio, algo de absoluto e algo de particular. A beleza vén dapaixón e, ó ter cada individuo a súa paixón particular, tamén ten o seu propio concepto de beleza. Na súa relación coa arte, a beleza expresa por un lado unha idea “eternamente subsistente”, que sería a “alma da arte”, e por outro un compoñente relativo e circunstancial, que é o “corpo da arte”. Así, adualidade da arte é expresión da dualidade do home, da súa aspiración a unha felicidade ideal enfrontado ás paixóns que o moven cara a ela. Fronte á metade eterna, ancorada naarte clásica antiga, Baudelaire viu, na metade relativa, aarte moderna, que ten como signos distintivos o transitorio, o fugaz, o efémero e cambiante —sintetizados namoda. Baudelaire tiña un conceptoneoplatónico de beleza, que é a aspiración humana cara a un ideal superior, accesible a través da arte. O artista é o “heroe da modernidade”, e a súa principal cualidade é amelancolía, que é o anhelo da beleza ideal.[19]
En contraposición ó esteticismo,Hippolyte-Adolphe Taine elaborou unha teoríasociolóxica da arte: na súaFilosofía da arte (1865-1869) aplicou á arte undeterminismo baseado naraza, ocontexto e aépoca (race,milieu,moment). Para Taine, a estética, a “ciencia da arte”, opera como calquera outra disciplina científica, baseándose en parámetros racionais e empíricos. Igualmente,Jean Marie Guyau, enOs problemas da estética contemporánea (1884) eA arte desde o punto de vista sociolóxico (1888), propuxo unha visiónevolucionista da arte, afirmando que a arte está na vida, e que evoluciona como esta; e, do mesmo xeito que a vida do ser humano está organizada socialmente, a arte debe ser reflexo da sociedade.[20]
Aestética sociolóxica tivo unha gran vinculación corealismo pictórico e con movementos políticos de esquerdas, especialmente osocialismo utópico: autores comoHenri de Saint-Simon,Charles Fourier ePierre Joseph Proudhon defenderon a función social da arte, que contribúe ó desenvolvemento da sociedade, unindo beleza e utilidade nun conxunto harmónico. Doutra banda, noReino Unido, a obra de teóricos comoJohn Ruskin eWilliam Morris achegou unha visiónfuncionalista da arte: enAs pedras de Venecia (1851-1856) Ruskin denunciou a destrución da beleza e a vulgarización da arte levada a cabo pola sociedade industrial, así como a degradación daclase obreira, defendendo a función social da arte. EnA arte do pobo (1879) pediu cambios radicais na economía e na sociedade, reclamando unha arte “feita polo pobo e para o pobo”. Pola súa banda, Morris —fundador do movementoArts & Crafts— defendeu unha arte funcional, práctica, que satisfaga as necesidades materiais e non só espirituais. EnEscritos estéticos (1882-1884) eAs fins da arte(1887) propuxo un concepto de arte utilitario pero afastado de sistemas de produción excesivamente tecnificados, próximo a un concepto do socialismo próximo ócorporativismomedieval.[21]
Por outra banda, a función da arte foi cuestionada polo escritorrusoLev Tolstoi: enQue é a arte? (1898). Tomou en consideración a xustificación social da arte, argumentando que sendo a arte unha forma de comunicación só pode ser válida se as emocións que transmite poden ser compartidas por tódolos homes. Para Tolstoi, a única xustificación válida é a contribución da arte áfraternidade humana: unha obra de arte só pode ter valor social cando transmite valores de fraternidade, é dicir, emocións que impulsen á unificación dos pobos.[22]
Nesa época comezouse a abordar o estudo da arte desde o terreo dapsicoloxía:Sigmund Freud aplicou apsicanálise á arte enUn recordo infantil de Leonardo da Vinci (1910), defendendo que a arte sería unha das maneiras de representar un desexo, unha pulsión reprimida, de forma sublimada. Opinaba que o artista é unha figuranarcisista, próxima ó neno, que reflicte na arte os seus desexos, e afirmou que as obras artísticas poden ser estudadas como ossonos e asenfermidades mentais, coa psicanálise. O seu método erasemiótico, estudando ossímbolos, e opinaba que unha obra de arte é un símbolo. Pero como o símbolo representa un determinado concepto simbolizado, hai que estudar a obra de arte para chegar á orixe creativa da obra.[23] Igualmente,Carl Gustav Jung relacionou a psicoloxía con diversas disciplinas como a filosofía, a socioloxía, a relixión, amitoloxía, aliteratura e a arte. EnContribucións á psicanálise analítica (1928), suxeriu que os elementos simbólicos presentes na arte son “imaxes primordiais” ou “arquetipos”, que están presentes de forma innata no subconsciente “colectivo” do ser humano.[24]
Wilhelm Dilthey, dende aestética cultural, formulou unha teoría acerca da unidade entre arte e vida. Prefigurando aarte de vangarda, Dilthey xa albiscaba no final do século XIX como a arte se afastaba das regras académicas, e como cobraba cada vez maior importancia a función do público, que ten o poder de ignorar ou enxalzar a obra dun artista determinado. Encontrou en todo iso unha “anarquía do gusto”, que achacou a un cambio social de interpretación da realidade, pero que percibiu como transitorio, sendo necesario atopar «unha relación sa entre o pensamento estético e a arte». Así, ofreceu como salvación da arte as “ciencias do espírito”, especialmente a psicoloxía: a creación artística debe poder analizarse baixo o prisma da interpretación psicolóxica da fantasía. EnVida e poesía (1905) presentou a poesía como expresión da vida, como ‘vivencia’ (Erlebnis) que reflicte a realidade externa da vida. A creación artística ten pois como función intensificar a nosa visión do mundo exterior, presentándoo como un conxunto coherente e pleno de sentido.[25]
Fonte, deMarcel Duchamp. Oséculo XX supón unha perda do concepto de beleza clásica para conseguir un maior efecto no diálogo artista-espectador.
Oséculo XX supuxo unha transformación radical do concepto de arte: a superación das ideasracionalistas da Ilustración e o paso a conceptos máis subxectivos e individuais, partindo do movemento romántico e cristalizando na obra de autores comoKierkegaard eNietzsche, supoñen unha ruptura coa tradición e un rexeitamento da beleza clásica. O concepto de realidade foi cuestionado polas novas teorías científicas: a subxectividade do tempo deBergson, arelatividade deEinstein, amecánica cuántica, a teoría da psicanálise de Freud etc. Doutra banda, as novastecnoloxías fan que a arte cambie de función, debido a que afotografía e ocinema xa se encargan de plasmar a realidade. Todos estes factores producen a xénese daarte abstracta, o artista xa non tenta reflectir a realidade, senón o seu mundo interior, expresar os seus sentimentos.[26] A arte actual ten oscilacións continuas do gusto, cambia simultaneamente xunto a este: así como a arte clásica sustentábase sobre unha metafísica de ideas inmutables, o actual, de raízkantiana, atopa gusto na conciencia social de pracer (cultura de masas). Tamén hai que valorar a progresiva diminución doanalfabetismo, posto que antigamente, ó non saber ler gran parte da poboación, a arte gráfica era o mellor medio para a transmisión do coñecemento -sobre todo relixioso-, función que xa non é necesaria no século XX.
Unha das primeiras formulacións foi a domarxismo: da obra deMarx desprendíase que a arte é unha “superestrutura” cultural determinada polas condicións sociais e económicas do ser humano. Para os marxistas, a arte é reflexo da realidade social, aínda que o propio Marx non vía unha correspondencia directa entre unha sociedade determinada e a arte que produce.Georgi Plekhanov, enArte e vida social (1912), formulou unha estéticamaterialista que rexeitaba a “arte pola arte”, así como a individualidade do artista alleo á sociedade que o envolve.[27]Walter Benjamin incidiu de novo na arte de vangarda, que para el é «a culminación da dialéctica da modernidade», o final do intento totalizador da arte como expresión do mundo circundante. Tentou dilucidar o papel da arte na sociedade moderna, realizando unha análise semiótica na que a arte se explica a través de signos que o home tenta descifrar sen un resultado aparentemente satisfactorio. EnA obra de arte na época da reprodutibilidade técnica (1936) analizou a forma en como as novas técnicas de reprodución industrial da arte poden facer variar o concepto deste, ó perder o seu carácter de obxecto único e, polo tanto, o seu halo de reverencia mítica; isto abre novas vías de concibir a arte -inexploradas aínda para Benjamin- pero que suporán unha relación máis libre e aberta coa obra de arte.[28]
Theodor W. Adorno, como Benjamin pertencente áEscola de Frankfurt, defendeu a arte de vangarda como reacción á excesiva tecnificación da sociedade moderna. Na súaTeoría estética (1970) afirmou que a arte é reflexo das tendencias culturais da sociedade, pero sen chegar a ser fiel reflexo desta, xa que a arte representa o inexistente, o irreal; ou, en todo caso, representa o que existe pero como posibilidade de ser outra cousa, de transcender. A arte é a “negación da cousa”, que a través desta negación transcéndea, mostra o que non hai nela de forma primixenia. É aparencia, mentira, presentando o inexistente como existente, prometendo que o imposible é posible.[29]
Illa Pagode na desembocadura do río Min (1870), deJohn Thomson. Afotografía supuxo unha gran revolución á hora de concibir a arte no século XIX e o XX.
Representante dopragmatismo,John Dewey, enArte como experiencia (1934), definiu a arte como “culminación da natureza”, defendendo que a base da estética é a experiencia sensorial. A actividade artística é unha consecuencia máis da actividade natural do ser humano, onde a forma organizativa depende dos condicionamentos ambientais en que se desenvolve. Así, a arte é “expresión”, onde fins e medios fusiónanse nunha experiencia agradable. Para Dewey, a arte, como calquera actividade humana, implica iniciativa e creatividade, así como unha interacción entre suxeito e obxecto, entre o home e as condicións materiais nas que desenvolve o seu labor.[30]
José Ortega y Gasset analizou enA deshumanización da arte (1925) a arte de vangarda desde o concepto de “sociedade de masas”, onde o carácter minoritario da arte vangardista produce unhaelitización do público consumidor de arte. Ortega aprecia na arte unha “deshumanización” debida á perda de perspectivahistórica, é dicir, de non poder analizar con suficiente distancia crítica o substrato sociocultural que comporta a arte de vangarda. A perda do elemento realista, imitativo, que Ortega aprecia na arte de vangarda, supón unha eliminación do elemento humano que estaba presente na artenaturalista. Así mesmo, esta perda do humano fai desaparecer os referentes en que estaba baseada a arte clásica, supondo unha ruptura entre a arte e o público, e xerando unha nova forma de comprender a arte que só poderán entender os iniciados. A percepción estética da arte deshumanizada é a dunha nova sensibilidade baseada non na afinidade sentimental —como se producía coa arte romántica—, senón nun certo distanciamento, unha apreciación de matices. Esa separación entre arte e humanidade supón un intento de volver ó home á vida, de rebaixar o concepto de arte como unha actividade secundaria da experiencia humana.[31]
Na escolasemiótica,Luigi Pareyson elaborou enEstética. Teoría da formatividade (1954) unha estéticahermenéutica, onde a arte é interpretación daverdade. Para Pareyson, a arte é “formativa”, é dicir, expresa unha forma de facer que, «a un tempo que fai, inventa o xeito de facer». Noutras palabras, non se basea en regras fixas, senón que as define conforme se elabora a obra e a proxecta no momento de realizala. Así, na formatividade a obra de arte non é un “resultado”, senón un “logro”, onde a obra encontrou a regra que a define especificamente. A arte é toda aquela actividade que busca unha fin sen medios específicos, debendo achar para a súa realización un proceso creativo e innovador que dea resultados orixinais de carácter inventivo.[32]. Pareyson influíu na denominada Escola deTurín, que desenvolverá o seu conceptoontolóxico da arte:Umberto Eco, enObra aberta (1962), afirmou que a obra de arte só existe na súa interpretación, na apertura de múltiples significados que pode ter para o espectador;Gianni Vattimo, enPoesía e ontoloxía (1968), relacionou a arte co ser, e polo tanto coa verdade, xa que é na arte onde a verdade se mostra de forma máis pura e reveladora.[33]
Unha das últimas derivacións da filosofía e a arte é aposmodernidade, teoría sociocultural que postula a actual vixencia dun período histórico que superaría o proxectomoderno, é dicir, a raíz cultural, política e económica propia daIdade Contemporánea, marcada no cultural polaIlustración, no político polaRevolución Francesa e no económico polaRevolución industrial. Fronte ás propostas da arte de vangarda, os posmodernos non expoñen novas ideas, nin éticas nin estéticas; tan só reinterpretan a realidade que lles envolve, mediante a repetición de imaxes anteriores, que perden así o seu sentido. A repetición encerra o marco da arte na arte mesmo, asúmese o fracaso do compromiso artístico, a incapacidade da arte para transformar a vida cotiá. Aarte posmoderna volve sen pudor ó substrato material tradicional, á obra de arte-obxecto, á “arte pola arte”, sen pretender facer ningunha revolución, ningunha ruptura. Algúns dos seus máis importantes teóricos foronJacques Derrida eMichel Foucault.[34]
Como conclusión, cabería dicir que as vellas fórmulas que baseaban a arte na creación de beleza ou na imitación da natureza quedaron obsoletas, e hoxe en día a arte é unha calidade dinámica, en constante transformación, inmersa ademais nos medios de comunicación de masas, nas canles de consumo, cun aspecto moitas veces efémero, de percepción instantánea, presente con igual validez na idea e no obxecto, na súa xénese conceptual e na súa realización material.[35]Morris Weitz, representante daestética analítica, opinaba enO papel da teoría na estética (1957) que «é imposible establecer calquera tipo de criterios da arte que sexan necesarios e suficientes; por tanto, calquera teoría da arte é unha imposibilidade lóxica, e non simplemente algo que sexa difícil de obter na práctica». Segundo Weitz, unha calidade intrínseca da creatividade artística é que sempre produce novas formas e obxectos, polo que as condicións da arte non poden establecerse nunca de antemán». Así, «o suposto básico de que a arte poida ser tema de calquera definición realista ou verdadeira é falso».[36]
No fondo, a indefinición da arte estriba na súa redución a determinadas categorías -como imitación, como recreación, como expresión-; a arte é un concepto global, que inclúe todas estas formulacións e moitas máis, un concepto en evolución e aberto a novas interpretacións, que non se pode fixar de forma convencional, senón que debe aglutinar tódolos intentos de expresalo e formulalo, sendo unha síntese ampla e subxectiva de todos eles.
A arte é unha actividade humana consciente capaz de reproducir cousas, construír formas, ou expresar unha experiencia, se o produto desta reprodución, construción, ou expresión pode deleitar, emocionar ou producir un choque.
A clasificación da arte, ou das distintas facetas ou categorías que poden considerarse artísticas, tivo unha evolución paralela ó concepto mesmo de arte: como se viu anteriormente, durante a antigüidade clásica considerábase arte todo tipo de habilidade manual e destreza, de tipo racional e suxeita a regras; así, entraban nesa denominación tanto as actuaisbelas artes como aartesanía e asciencias, mentres que quedaban excluídas amúsica e apoesía. Unha das primeiras clasificacións que se fixeron das artes foi a dos filósofossofistaspresocráticos, que distinguiron entre “artes útiles” e “artes pracenteiras”, é dicir, entre as que producen obxectos de certa utilidade e as que serven para o entretemento.Plutarco introduciu, xunto a estas dúas, as “artes perfectas”, que serían o que hoxe consideramos ciencias.Platón, pola súa banda, estableceu a diferenza entre “artes produtivas” e “artes imitativas”, segundo se producían obxectos novos ou imitaban a outros.[38]
Durante a eraromana houbo diversos intentos de clasificar as artes:Quintiliano dividiu a arte en tres esferas: “artes teóricas”, baseadas no estudo (principalmente, as ciencias); “artes prácticas”, baseadas nunha actividade, pero sen producir nada (como adanza); e “artes poéticas” —segundo aetimoloxía grega, onde ποίησις (poíêsis) quere dicir ‘produción’—, que son as que producen obxectos.Cicerón catalogou as artes segundo a súa importancia: “artes maiores” (política eestratexia militar), “artes medianas” (ciencias, poesía eretórica) e “artes menores” (pintura, escultura, música,interpretación eatletismo).Plotino clasificou as artes en cinco grupos: as que producen obxectos físicos (arquitectura), as que axudan á natureza (medicina eagricultura), as que imitan á natureza (pintura), as que melloran a acción humana (política e retórica) e as intelectuais (xeometría).[39]
Con todo, a clasificación que tivo máis fortuna —chegando até a era moderna— foi a deGaleno noséculo II, que dividiu a arte en “artes liberais” e “artes vulgares”, segundo se tiñan unha orixe intelectual ou manual. Entre as liberais atopábanse: agramática, aretórica e adialéctica —que formaban otrivio—, e aaritmética, axeometría, aastronomía e amúsica —que formaban ocuadrivio—; as vulgares incluían a arquitectura, a escultura e a pintura, pero tamén outras actividades que hoxe consideramos artesanía.[40]
Durante aIdade Media continuou a división da arte entre artes liberais e vulgares —chamadas estas últimas entón “mecánicas”—, aínda que houbo novos intentos de clasificación:Boecio dividiu as artes enars eartificium, clasificación similar á de artes liberais e vulgares, pero nunha acepción que case excluía as formas manuais do campo da arte, dependendo este tan só da mente. Noséculo XII,Radulfo de Campo Lungo tentou facer unha clasificación das artes mecánicas, reducíndoas a sete, igual número que as liberais. En función da súa utilidade cara á sociedade, dividiunas en:ars victuaria, para alimentar á xente;lanificaria, para vestirlles;architectura, para procurarlles unha casa;suffragatoria, para darlles medios de transporte;medicinaria, que lles curaba;negotiatoria, para o comercio;militaria, para defenderse.[41]
Noséculo XVI empezou a considerarse que a arquitectura, a pintura e a escultura eran actividades que requirían non só oficio e destreza, senón tamén un tipo de concepción intelectual que as facían superiores a outros tipos de manualidades. Xestábase así o concepto moderno de arte, que durante oRenacemento adquiriu o nome dearti do disegno (artes dodeseño), por canto comprendían que esta actividade —o deseñar— era a principal na xénese das obras de arte.[42]
As Meninas (1656), deVelázquez, foi unha alegación da figura do pintor como artista inspirado, fronte á condición de simple artesán que até entón se tiña do oficio de pintor.
Con todo, faltaba aglutinar estas artes do deseño co resto de actividades consideradas artísticas (música, poesía eteatro), tarefa que se desenvolveu durante os dous séculos seguintes con varios intentos de buscar un nexo común a todas estas actividades: así, ohumanistaflorentinoGiannozzo Manetti propuxo o termo “artes enxeñosas”, onde incluía as artes liberais, polo que só cambiaba o vocábulo; o filósofoneoplatónicoMarsilio Ficino elaborou o concepto de “artes musicais”, argumentando que a música era a inspiración para todas as artes; en1555,Giovanni Pietro Capriano introduciu no seuDe vera poetica a acepción “artes nobres”, apelando á elevada finalidade destas actividades;Lodovico Castelvetro falou no seuCorrettione (1572) de “artes memoriais”, xa que segundo el estas artes buscaban fixar en obxectos a memoria de cousas e acontecementos;Claude-François Menestrier, historiadorfrancés doséculo XVII, formulou a idea de “artes pictóricas”, remarcando o carácter visual da arte;Emanuele Tesauro ideou en1658 a noción de “artes poéticas”, inspirado na soada cita deHoracio “ut pictura poesis” (a pintura como a poesía), describindo o compoñente poético emetafórico destas artes; xa noséculo XVIII, coincidiron nun mesmo ano (1744) dúas definicións, a de “artes agradábeis” deGiambattista Vico, e a de “artes elegantes” deJames Harris; por último, en1746,Charles Batteux estableceu enAs belas artes reducidas a un único principio a concepción actual deBelas Artes, remarcando o seu aspecto de imitación (imitatio).[43]
Batteux incluíu nas belas artes á pintura, á escultura, á música, á poesía e á danza, mentres que mantivo o termo artes mecánicas para o resto de actividades artísticas, e sinalou como actividades entre ámbalas dúas categorías a arquitectura e a retórica, aínda que ó pouco tempo eliminouse o grupo intermedio e a arquitectura e a retórica incorporáronse plenamente ás belas artes. Con todo, co tempo, esta lista sufriu diversas variacións, e aínda que se aceptaba comunmente a presenza de arquitectura, pintura, escultura, música e poesía, os dous postos restantes oscilaron entre a danza, a retórica, o teatro e axardinería, ou, máis adiante, novas disciplinas como afotografía e ocinema. O termo “belas artes” fixo fortuna, e quedou fixado como definición de tódalas actividades baseadas na elaboración de obxectos con finalidade estética, producidos de forma intelectual e con vontade expresiva e transcendente. Así, desde entón, as artes foron “belas artes”, separadas tanto das ciencias como dos oficios manuais. Por iso mesmo, durante oséculo XIX foise producindo un novo cambio terminolóxico: xa que as artes eran só as belas artes, e o resto de actividades non o eran, ós poucos foise perdendo o termo “belas” para quedar só o de “artes”, quedando a acepción “arte” tal e como a entendemos hoxe en día. Mesmo sucedeu que entón se restrinxiu o termo “belas artes” para designar as artes visuais, as que no Renacemento se denominaban “artes do deseño” (arquitectura, pintura e escultura), sendo as demais as “artes en xeral”. Tamén houbo unha tendencia cada vez máis crecente a separar as artes visuais das literarias, que recibiron o nome de “belas letras”.[44]
Con todo, a pesar da aceptación xeral da clasificación proposta por Batteux, nos séculos seguintes aínda se produciron intentos de novas clasificacións da arte:Immanuel Kant distinguiu entre “artes mecánicas” e “artes estéticas”;Robert von Zimmermann falou de artes da representación material (arquitectura e escultura), da representación perceptiva (pintura e música) e da representación do pensamento (literatura); eAlois Riegl, enArte industrial da época romana tardía, dividiu a arte en arquitectura, plástica e ornamento.Hegel, no seuEstética (1835-1838), estableceu tres formas de manifestación artística: arte simbólica, clásica e romántica, que se relacionan con tres formas diferentes de arte, tres estadios de evolución histórica e tres maneiras distintas de tomar forma a idea:
Arte
Historia
Idea
Forma
Simbólico
Infancia
Desaxuste
Arquitectura
Clásico
Madurez
Axuste
Escultura
Romántico
Vellez
Desbordamento
Pintura, música e poesía
Na idea, primeiro hai unha relación de desaxuste, onde a idea non atopa forma; despois é de axuste, cando a idea se axusta á forma; por último, no desbordamento, a idea excede a forma, tende ó infinito. Na evolución histórica, equipara infancia coaarte prehistórica, antigo e oriental; madurez, coaarte grega eromana; e vellez, coa artecristiá. En canto á forma, a arquitectura (forma monumental) é unha artetectónica, depende damateria, depesos,medidas etc.; a escultura (formaantropomórfica) depende máis da formavolumétrica, polo que se achega máis ó home; a pintura, música e poesía (formas suprasensíbeis) son a etapa máis espiritual, máis desmaterializada. A creación artística non ten que ser unhamimese, senón un proceso de liberdade espiritual. Na súa evolución, cando o artista chega ó seu límite, vanse perdendo as formas sensíbeis, a arte vólvese máis conceptual e reflexiva; ó final deste proceso prodúcese a “morte da arte”.[45]
A pesar de todo, estes intentos de clasificación resultaron un tanto baldíos e, cando parecía que por fin se chegou a unha definición da arte universalmente aceptable, despois de tantos séculos de evolución, os cambios sociais, culturais e tecnolóxicos producidos durante os séculos XIX e XX comportaron un novo intento de definir a arte con base en parámetros máis abertos e omnicomprensivos, tentando abarcar tanto unha definición teórica da arte como unha catalogación práctica que incluíse as novas formas artísticas que xurdiron nos últimos tempos (fotografía, cinema, cómic, novas tecnoloxías etc.). Como o deJuan Acha co seu ensaioArte e sociedade. Latinoamérica: o produto artístico e estrutura (1979), que contén unha complexa organización das artes segundo a súa aplicación e orixe; en grupos como "Corpo-Obxecto", "Superficie-Obxectos", "Superficies-Icónicas", "Superficies-Literarias", "Espectáculos" e "Audicións". E outra máis simple enLóxica do Límite (1991) deEugenio Trías, na que o artista é como unhabitante e a un determinado oficio artístico como unhabitáculo, que constitúen tres grandes áreas da arte: artes estáticas ou do espazo, artes mixtas e artes temporais ou dinámicas.
Artes estáticas ou espaciais
Artes mixtas
Artes dinámicas ou temporais
Arquitectura
Cinema
Música
Escultura
Teatro
Danza
Pintura
Ópera
Literatura
Estes intentos, un tanto infrutuosos, produciron en certa forma o efecto contrario, acentuando aínda máis a indefinición da arte, que hoxe en día é un concepto aberto e interpretable, onde caben moitas fórmulas e concepcións, aínda que se adoita aceptar un mínimo denominador común baseado en calidades estéticas e expresivas, así como un compoñente de creatividade.[35]
Certos críticos e historiadores consideran outras artes na lista, como atelevisión, oteatro, amoda, apublicidade, aanimación e osvideoxogos. Na actualidade existe aínda certa discrepancia sobre cal sería a “décima arte”.[46]
Artista: denomínase artista a aquela persoa que, ou ben practica unha arte, ou ben destaca nel. Por definición, un artista é quen elabora unha obra de arte; así pois, e en paralelo á evolución do concepto de arte que vimos anteriormente, en épocas pasadas un artista era calquera persoa que traballase nas artes liberais ou vulgares, desde ungramático, unastrónomo ou unmúsico, até unalbanel, unoleiro ou unebanista. Con todo, hoxe en día enténdese por artista a alguén que practica asBelas Artes. Aínda así, o termo artista pode ter diversas acepcións, desde o artista como creador, até o artista como o que ten na práctica dunha arte a súa profesión. Así, a miúdo chamamos artistas aactores ou músicos que só interpretan obras creadas por outros autores. Tamén se adoita empregar o vocábulo artista para diferenciar a quen practica unha actividade liberal para distinguilo do que practica un oficio: nese sentido, adóitase dicir “pintor artista” para diferencialo dun “pintor de brocha gorda”. Ó artista supónselle unha disposición especialmente sensible fronte ó mundo que o rodea: desenvolveu o seu propio punto de vista, así como a súa creatividade, unha boa técnica e un medio de comunicación cara ó espectador por medio das súas obras. O artista adquire o seu propio dominio da técnica e o seu desenvolvemento artístico intelectual para chegar ó camiño do profesionalismo. Con esta personalidade, o artista maniféstase cara ó mundo tratando de reflectir o que acontece -ou lle gustaría que acontecese- nel.[47]
Obra de arte: unha obra é unha realización material, que ten unha existencia obxectiva e que é perceptible sensiblemente. O termo provén dolatínopera, que deriva deopus ‘traballo’, polo que equivale a traballo como obxecto, é dicir, como resultado dun traballo. Unha obra de arte pode ser tanto o obxecto material en si —unha pintura, unha escultura, un gravado— como unha produción intelectual onde a artisticidade se atopa no momento da súa execución ou captación por medio dos sentidos: así, na literatura, a arte atópase máis na lectura da obra que non na linguaxe escrita que lle serve de vehículo de comunicación, ou no medio material (libro,revista) que lle sirva de soporte; en música, a arte atópase na súa percepción auditiva, non napartitura en que se ve reflectida. Así, naarte conceptual valórase máis a concepción da obra de arte por parte do artista que non a súa realización material. Nese sentido, unha obra de arte pode ter varios niveis de elaboración: dicíaPanofsky que, ó escribir unhacarta, cúmprese basicamente o obxectivo de comunicarse; pero se se escribe pondo especial atención nacaligrafía, pode ter un sentido artístico valorableper se; e se, ademais, se escribe nun ton poético ou literario, a carta transcende o seu substrato material para converterse nunha obra de arte valorable polas súas cualidades intrínsecas. Doutra banda, hai que valorar a percepción do receptor: un obxecto pode non estar elaborado con finalidades artísticas pero ser interpretado así pola persoa que o percibe —como nosready-made deDuchamp. Do mesmo xeito, unha obra de arte pode ter diversas interpretacións segundo a persoa que a valore, como remarcouUmberto Eco co seu concepto de “obra aberta”. E unha mesma obra pode ser percibida como artística por uns e como non artística por outros: dicíaMarcel Mauss que «é obra de arte o obxecto que é recoñecido como tal por un grupo social definido». Así, habería que recoñecer que unha obra de arte é un obxecto que ten un valor engadido, sexa este valor un concepto artístico, estético, cultural, sociolóxico ou de diversa índole.[48] En conclusión, poderíase dicir que unha obra de arte é un feito sensorial, realizado artificialmente, con intencionalidade comunicativa e orientación lúdica. A obra de arte, para ser considerada como tal, debe transcender o seu substrato material para adquirir unha significación transcendente, baseada tanto no seu aspecto estético como no histórico, ó ser reflexo dun lugar e tempo determinados, así como dunha determinada cultura que subxace na xénese de toda obra de arte.[49]
Sexa cal sexa a súa antigüidade e clasicismo, unha obra de arte é en acto e non só potencialmente unha obra de arte cando pervive nalgunha experiencia individualizada. En canto pedazo de pergamiño, de mármore, de tea, permanece (aínda que suxeita ás devastacións do tempo) idéntica a si mesma a través dos anos. Pero como obra de arte recréase cada vez que é experimentada esteticamente.
Unhaperformance, exemplo de actividade artística que require un público.
Público: un factor cada vez máis determinante no mundo da arte é o do público, a xente que acode amuseos ouexposicións e que manifesta cada vez máis un sentido crítico e apreciativo da arte, podendo influír nas modas e os gustos artísticos. En séculos anteriores, a arte era un círculo pechado ó que só tiñan acceso as clases máis favorecidas, que eran as que encargaban e adquirían obras de arte. Con todo, desde a apertura dos primeiros museos públicos noséculo XVIII, a participación do público en xeral na apreciación da arte foi cada vez maior, favorecida sobre todo polo aumento de medios de comunicación de masas (prensa, libros, revistas e, máis recentemente, medios dixitais eInternet). Así mesmo, as novas correntes artísticas, sobre todo desde pasada asegunda guerra mundial, favoreceron a participación do público na propia xénese do feito artístico, a través de accións artísticas como oshappenings e asperformances.[51]
Percepción: a percepción da arte é un fenómeno subxectivo, motivado non só polo feito sensorial senón polo aspecto de mentalidade inherente, que depende da cultura, a educación etc. A percepción é un proceso activo e selectivo, o ser humano tende a seleccionar a percepción máis sinxela, así como a ver as cousas globalmente —por exemplo, tendemos a ver as cousassimétricas aínda que non o sexan. Da percepción sensorial dependen factores como atextura, aforma e acor, así como axeometría, aproporción e oritmo.
Materia etécnica: o proceso artístico comeza coa elaboración mental da obra por parte do artista, pero esta hase de plasmar en materia, proceso que se realiza a través da técnica. A materia ten unha noción constitutiva, creadora, sendo parte esencial da creación artística. Tamén pode achegar diferentes concepcións estéticas, como o uso doferro e ovidro naarquitectura contemporánea. Á súa vez, a técnica é a maneira na que o artista dá forma á obra de arte, como moldea a materia para conseguir expresar aquilo que desexa crear. Os materiais e a técnica van evolucionando co tempo, e poden ser definitorios dunha determinada linguaxe ou estilo artístico.[52]
Función da arte: a arte pode cumprir diversas funcións, segundo a vontade do propio artista ou segundo a interpretación que da obra faga o público:
Práctica: a arte pode ter unha utilidade práctica a condición de que cumpra diversas premisas de satisfacer necesidades ou de ter unha finalidade destinada ó seu uso ou goce, como é o caso da arquitectura, ou ben daartesanía e asartes aplicadas,decorativas eindustriais.
Estética: a arte está estreitamente vinculado a unha finalidade estética, é dicir, de provocar sentimentos ou emocións, ou ben suscitar beleza e admiración en todo aquel que contempla a obra de arte.
Simbólica: a arte pode estar revestida dunha función simbólica cando pretende transcender a súa simple materialidade para ser un símbolo, unha forma de expresión ou comunicación, unha linguaxe polo cal se expresa unha idea que debe ser descifrable para o público ó cal vai dirixida.
Económica: a arte, como produto elaborado polo ser humano, non deixa de ser un obxecto que pode estar motivado con fins económicos, ben na súa concepción ou ben na súa posterior mercantilización.
Comunicativa: a arte é un medio de comunicación, polo cal se expresan ideas ou conceptos, ou ben se recrean estados de ánimo. Neste sentido, pode ser tanto crítico como propagandístico da mensaxe que desexa transmitir.
Imitativa: a arte pretendeu historicamente ser fiel reflexo da realidade, polo menos até a aparición da fotografía e o cinema no século XX. Así, a arte foi un medio ideal para plasmar o mundo, a forma de vida das diversas culturas e civilizacións que se sucederon ó longo do tempo.
Crítica: a arte pode ter unha vontade crítica, ben de tipo político, relixioso ou social, facéndose eco das reivindicacións sociais de cada período histórico.
Museos: son institucións adicadas ó estudo, conservación e exposición de obras de arte. A orixe dos museos está no coleccionismo, onde á obra de arte engádeselle un valor histórico ou cultural, ou ben de admiración ou singularidade. A partir do século XVIII comezaron a abrirse as coleccións ó público, xurdindo os museos de protección estatal (British Museum, 1753;Uffizi, 1769;Louvre, 1789;Prado, 1819;Altes Museum deBerlín, 1830;National Gallery, 1838;Ermitage, 1851), á vez que xurdiron as academias, institucións que regulan o proceso creativo, educativo e formativo da arte. OConsello Internacional de Museos (ICOM) define o museo como «unha institución sen ánimo de lucro, permanente, ó servizo da sociedade e o seu desenvolvemento, aberto ó público, que adquire, conserva, investiga, comunica e exhibe testemuños materiais da evolución da natureza e do home, con finalidades de estudo, de educación e de delectación». Existen dúas disciplinas vinculadas ó estudo dos museos: amuseografía estuda a vertente técnica e estrutural dos museos (arquitectura, equipamento, medios de exposición); e amuseoloxía analiza o museo desde unha perspectiva histórica, social e cultural.[53]
Academias de arte: son institucións encargadas de preservar a arte como fenómeno cultural, de regulamentar o seu estudo e a súa conservación, e de promovelo mediante exposicións e concursos; orixinalmente, servían tamén como centros de formación de artistas, aínda que co tempo perderon esta función, traspasada a institucións privadas. As primeiras academias xurdiron enItalia noséculo XVI: en1562, aAccademia do Disegno enFlorencia; en1577, aAccademia dei San Luca enRoma. Posteriormente, cabe destacar a Académie Royal d'Art, fundada enParís en1648; a Akademie der Künste deBerlín (1696); aReal Academia de Belas Artes de San Fernando deMadrid (1744); a Academia Rusa de Artes deSan Petersburgo (1757); e aRoyal Academy of Arts deLondres (1768). As academias de arte a miúdo foron criticadas como centros conservadores, ancorados no gusto pola arte clásica, excesivamente regulamentadas, chegando mesmo a que o termo “arte académica” sexa sinónimo dunha arte de corte clásico e tipocanónica, de repetición de formas tradicionais. Hoxe en día, as academias teñen máis que nada unha función institucional, representativa e de asesoramento.[54]
Coleccionismo: é unha actividade, xeralmente de índole privada, destinada á creación de coleccións de obras de arte. Desde sempre, o home sentiu fascinación pola arte, feito que lle levou á adquisición de obras de arte, para o seu goce persoal ou, desde o crecemento do mercado artístico noRenacemento, como investimento económico. As coleccións particulares de arte rivalizaron a miúdo cos museos en canto a cantidade e calidade de obras de arte e, grazas a doazóns filantrópicas, foron orixe moitas veces da ampliación ou creación de novos museos. O coleccionismo empezou de forma ampla naantiga Roma, froito xeralmente de botíns de guerra dos países conquistados. Durante aIdade Media foi común o atesouramento de pezas de valor (ourivaría, obras demarfil eébano) e dereliquias. Con todo, a auxe do coleccionismo produciuse no Renacemento, cando nobres e mecenas encargaron e adquiriron gran número de obras de arte para os seus palacios e vilas. Circunscrito en principio áaristocracia, a partir do século XVIII o coleccionismo pasou tamén áburguesía e ós ricos homes de negocios, xa que a arte tiña entón un marcado compoñente de ostentación social. Desde entón, a figura do coleccionista privado foi fundamental para o éxito do mercado artístico.[56]
Mercado artístico: a valoración da obra de arte como mercadoría susceptible de ser adquirida por unha contraprestación económica comeza coa toma de conciencia da singularidade da arte, do seu valor como obra única e irrepetible, unido a aspectos como a súa antigüidade, a súa calidade, a súa autenticidade etc. O comercio artístico xurdiu enGrecia eRoma, pero consolidouse noRenacemento: noséculo XVI existían xa enVenecia e Florencia lonxas especializadas na transacción da arte. Noséculo XVII o principal centro comercializador de arte foron osPaíses Baixos, onde unha crecente burguesía facía da arte un reflexo do seu status social. Noséculo XIX o mercado da arte cobrou unha gran difusión, en paralelo á apertura dos museos públicos e á realización de exposicións internacionais onde se exhibían os mellores produtos, tanto artísticos como industriais, de tódolos países. Proliferou entón a apertura degalerías privadas de arte, aparecendo a figura do marchante de arte, que a miúdo xogará un papel relevante na súa relación cos artistas, chegando a cobrar un protagonismo propio nahistoria da arte (comoDaniel-Henry Kahnweiler ouAmbroise Vollard). Tamén apareceron casas depoxas, como as famosasChristie's eSotheby'sbritánicas, afrancesa Drouot, aalemá Lempertz, aitaliana Finarte ou asespañolas Brok, Ansorena e Durán.[57]
Feiras: un dos principais medios de comercialización da arte son as feiras, onde os artistas dan a coñecer as súas obras, mentres que o público pode aprecialas e estar ó corrente das diversas novidades que se van sucedendo no tempo. As feiras van adquirindo cada vez maior relevancia, existindo un circuíto onde ó longo do ano diversas cidades de todo o mundo acollen feiras de diversa índole. Actualmente, o seu labor non é só comercial, senón tamén cultural e institucional, xa que supoñen unha fonte de difusión da arte. Unha das primeiras feiras coñecidas foi a celebrada no Salone degli Innocenti da Academia de Florencia, onde en1564 vendéronse 17 de 25 cadros pintados en homenaxe aMiguel Anxo tras o seu falecemento. En1737 abriuse a mostra bienal do Salón Carré doLouvre, organizada pola Académie Royal d'Art, primeiras feiras abertas a un público maioritario. Na actualidade destacan: aBienal de Venecia, aDocumenta deKassel, aBienal de São Paulo, a Trienal deMilán, a feiraARCO deMadrid, a FIAC deParís, ArtBasel deBasilea etc.[58]
Exposicións: un dos factores clave na difusión da arte, sobre todo actualmente, é a organización de exposicións, públicas ou privadas, de arte antiga ou contemporánea, individuais ou colectivas, temáticas ou antolóxicas. As primeiras exposicións xurdiron enGran Bretaña no final do século XVIII, propiciadas polo exilio de artistas provocado polaRevolución Francesa. No século XIX xurdiron asexposicións universais, primeiros fenómenos de masas onde se expuñan as principais novidades tanto do mundo da arte como da ciencia, a industria e calquera outra actividade humana. Desde entón sucedéronse as exposicións por todo o mundo, circunscritas a miúdo nos propios museos de arte, como forma de favorecer unha maior afluencia de público. Actualmente, son habituais as exposicións antolóxicas e itinerantes, que adoitan percorrer os principais centros artísticos mundiais. Outro factor a ter en conta, sobre todo dada a temporalidade destas exposicións, é a cada vez maior importancia doscatálogos, únicos testemuños do conxunto de obras de arte expostas de forma, moitas veces, irrepetible. A exposición máis visitada foi a deArte degenerado, organizada en1937 polo ministro depropagandanaziJoseph Goebbels, que foi visitada por uns tres millóns de persoas en diversas cidades alemás ó longo de catro anos.[59]
As artes creativas a miúdo son divididas en categorías máis específicas, como asartes decorativas, asartes plásticas, asartes escénicas ou aliteratura. Así, a pintura é unha forma de arte visual, e a poesía é unha forma de literatura. Algúns exemplos son:
Arquitectura: é a arte de proxectar e construíredificios. Denominada ás veces como a “arte do espazo”, a arquitectura é un proceso técnico e de deseño que procura mediante diversos materiais a construción de estruturas que organizan o espazo para a súa utilización polo ser humano. Inicialmente destinada á construción de vivendas, co tempo foise diversificando en distintas tipoloxías con fins moi diversos, desde espazos de culto relixioso até instalacións militares, pasando por edificios públicos (casas consistoriais,escolas,universidades,hospitais,bibliotecas,museos etc.),fábricas, instalaciónsdeportivas, obras deenxeñaría (pontes,estradas), estacións de transporte (ferrocarrís,portos,aeroportos) etc. Igualmente, a arquitectura asumiu co tempo diversas competencias, como ourbanismo, opaisaxismo, obras desaúde pública (rede de sumidoiros,canalizacións) etc.
Arte efémera: é a que ten unha duración determinada no tempo, xa que na xénese da súa concepción estriba xa o feito de que sexa perecedoiro. Inclúe diversas formas dearte conceptual e deacción, como ohappening e aperformance. Tamén engloba diversas actividades como agastronomía, aperfumaría, apirotecnia etc. Un punto esencial deste tipo de actividades é a participación do público.
Artes decorativas ouaplicadas: termo aplicado preferentemente ásartes industriais, así como á pintura e a escultura, cando o seu obxectivo non é o de xerar unha obra única e diferenciada, senón que buscan unha finalidadedecorativa e ornamental.
Artes gráficas: son as que se realizan por medio dun proceso deimpresión; así, son artes gráficas tanto ogravado como afotografía, ocartelismo ou ocómic, ou calquera actividade artística que utilice un medio impreso. Na súa realización interveñen, por unha banda, a creación dundeseño e, por outro, o seu traslado a un determinado substrato —como opapel. As artes gráficas apareceron coa invención daimprenta porJohannes Gutenberg cara a1450, agrupando tódolos oficios que se relacionaban coa impresióntipográfica. Máis tarde, a necesidade de xerar impresións de mellor calidade propiciou a aparición da preprensa oufotomecánica.
Artes industriais: son as desenvolvidas cunha elaboraciónindustrial ouartesanal pero perseguindo unha certa finalidade estética, sobre todo na elaboración de determinados obxectos como vestidos, vivendas e utensilios, así como diversos elementos de decoración. Moitas artes decorativas son tamén industriais.
Cinematografía: técnica baseada na reprodución de imaxes en movemento, o cinema xurdiu co invento docinematógrafo polosirmáns Lumière en1895. Aínda que en principio unicamente supuña a captación de imaxes do natural, coma se fose undocumental, enseguida a cinematografía evolucionou cara á narración de historias mediante a utilización deguións e procesos técnicos como amontaxe, que permitían rodar escenas e ordenalas de forma que presentase unha historia coherente. Coa incorporación de elementos tomados doteatro -proceso iniciado porMéliès-, o cinema alcanzou un grao de auténtica artisticidade, sendo bautizado como a “sétima arte”, termo proposto porRicciotto Canudo en1911.
Debuxo: representación gráfica realizada por medio de liñas, trazos e sombras, elaborados mediantelapis,pluma ou obxectos similares. O debuxo está na base de case calquera obra artística, pois a maioría de obras pictóricas realízanse sobre unesbozo debuxado sobre olenzo, sobre o que posteriormente se pinta; igualmente, moitas esculturas son deseñadas primeiro en debuxo, e mesmo a arquitectura baséase en planos debuxados. Á parte disto, o debuxo ten unha indubidable autonomía artística, sendo innumerables os debuxos realizados pola maioría de grandes artistas ó longo da Historia.
Deseño: é a traza oudelineación de calquera elemento relacionado co ser humano, sexa un edificio, un vestido, un peiteado etc. Utilizado habitualmente no contexto das artes aplicadas, enxeñaría, arquitectura e outras disciplinas creativas, o deseño defínese como o proceso previo de configuración mental dunha obra, mediante esbozos, debuxos, bosquexos ou esquemas trazados en calquera soporte. O deseño ten un compoñente funcional e outro estético, ten que satisfacer necesidades pero tamén ten que agradar ós sentidos. Comprende multitude de disciplinas e oficios dependendo do obxecto a deseñar e da participación no proceso dunha ou varias persoas ou especialidades.
Escultura: é a arte de moldear figuras envolume, mediante diversos materiais como obarro, apedra, amadeira, ometal etc. É unha arte espacial, onde o autor se expresa mediante volumes e formas dimensionais. Na escultura inclúense tódalas artes detalla ecicel, xunto coas defundición emoldeado, e ás veces a arte daolaría. Pode ser en talla exenta -tamén chamada devulto redondo- ou enrelevo sobre diversas superficies.
Fotografía: é unha técnica que permite capturar imaxes do mundo sensible e fixalas nun soporte material —unha película sensible áluz. Baséase no principio dacámara escura, coa cal se consegue proxectar unha imaxe captada por un pequeno buraco sobre unha superficie, de tal forma que o tamaño da imaxe queda reducido e aumentada a súa nitidez. A fotografía moderna comezou coa construción dodaguerrotipo porLouis-Jacques-Mandei Daguerre, a partir de onde se foron perfeccionando os procedementos técnicos para a súa captación e reprodución. A pesar de tomar as súas imaxes da realidade, a fotografía foi enseguida considerada unha arte, pois se recoñece que a visión achegada polo fotógrafo á hora de elixir unha toma ou encadramento é un proceso artístico, realizado cunha vontade estética.
Historieta: a historieta ou cómic é unha representación gráfica mediante a cal se narra unha historia a través dunha sucesión deviñetas, nas que mediante debuxos -en cor ou branco e negro- e textos enmarcados nuns recadros chamados “bocadillos” vaise presentando a acción narrada, nun sentido lineal. Derivada dacaricatura, a historieta desenvolveuse a partir do século XIX sobre todo en mediosxornalísticos, en tiras inseridas xeralmente nas seccións de entretemento dosxornais, aínda que pronto adquiriron autonomía propia e empezaron a ser editadas en forma de álbums. Aínda que comezou dentro do xénerohumorístico, posteriormente apareceron historietas de tódolos xéneros, alcanzando grande éxito a nivel popular durante o século XX.
Pintura: é a arte e técnica de crear imaxes a través da aplicación depigmentos decor sobre unha superficie, sexa papel, tea, madeira, parede etc. Adóitase dividir en pintura mural (fresco,temple) ou decabalete (temple,óleo,pastel), e igualmente pode clasificarse segundo o seu xénero (retrato,paisaxe,bodegón etc). A pintura foi durante séculos o principal medio para documentar a realidade, o mundo circundante, reflectindo nas súas imaxes o devir histórico das distintas culturas que sucederon ó longo do tempo, así como os seus costumes e condicións materiais.
Danza: a danza é unha forma de expresión do corpo humano, que consiste nunha serie de movementos rítmicos ó compás dunha música —aínda que esta última non é totalmente imprescindible. Entre as súas modalidades figura oballet ou danza clásica, aínda que existen innumerables tipos de danzasrituais efolclóricas entre as diversas culturas e sociedades humanas, así como infinidade de bailes populares. As técnicas de danza requiren unha gran concentración para dominar todo o corpo, con especial fincapé na flexibilidade, a coordinación e o ritmo.
Teatro: é unha arte escénica que ten por obxectivo a representación dundrama literario, a través dunsactores que representan uns papeis establecidos, combinado cunha serie de factores como son aescenografía, amúsica, o espectáculo, osefectos especiais, amaquillaxe, ovestiario, os obxectos deatrezzo etc. Realízase sobre unescenario, sendo parte esencial da obra o dirixirse a un público. O teatro pode incluír, en exclusiva ou de forma combinada, diversos tipos de modalidades escénicas, como aópera, o ballet e apantomima.
Canto coral: é o realizado por un grupo de voces, ben masculinas ou femininas, ou mixtas, que interpretan unha canción ou melodía de forma conxunta, axuntando as súas voces para ofrecer unha soa voz musical. Entre as diversas formas de canto coral figura ocanto gregoriano.
Ópera: é unha arte onde se combina a música co canto, sobre a base dun guión (libreto) interpretado segundo os principios das artes escénicas. A interpretación é realizada por cantantes de diversos rexistros vocais:baixo,barítono,tenor,contralto,mezzosoprano esoprano.
Narrativa: é a arte de escribir enprosa, recreando enpalabras sucesos reais ou ficticios, que o escritor dispón de forma adecuada para a súa correcta comprensión polo lector, con finalidades informativas ou recreativas, expresadas cunhalinguaxe que pode variar desde un aspecto descritivo até outro imaxinario ou de diversa índole. Entre as diversas formas de narrativa atópanse anovela e oconto.
Poesía: é unha composición literaria baseada namétrica e oritmo, disposta a través dunha estrutura deversos eestrofas que poden ter diversas formas derima, aínda que tamén poden ser deverso libre. O seu contido pode ser igualmente realista ou ficticio, aínda que polo xeral a poesía sempre adoita ter un aspecto evocador e intimista, sendo o principal vehículo de expresión do compoñente máis emotivo do ser humano.
Drama: é unha forma de escritura baseada nodiálogo de diversos personaxes, que van contando unha historia a través da sucesióncronolóxica eargumental de diversas escenas onde se vai desenvolvendo a acción. Aínda que ten un carácter literario autónomo, xeralmente está concibido para ser representado de formateatral, polo que o drama está intimamente ligado ás artes escénicas.
Cadaperíodo histórico tivo unhas características concretas e definibles, comúns a outras rexións e culturas, ou ben únicas e diferenciadas, que evolucionan co devir dos tempos. De aí xorden os estilos artísticos, que poden ter unha orixexeográfica outemporal, ou mesmo reducirse á obra dun artista en concreto, a condición de que se produzan unhas formas artísticas claramente definitorias. «Estilo» provén dolatínstilus ‘punzón’, escrito en épocamedieval comostylus por influencia do termogrego στῦλος (stylos, ‘columna’). Antigamente, denominábase así a un tipo de punzón para escribir sobre taboíñas decera; co tempo, pasou a designar tanto o instrumento, como o traballo do escritor e a súa maneira de escribir. O concepto de estilo xurdiu en literatura, pero pronto se estendeu ó resto de artes, especialmente música e danza. Actualmente emprégase este termo no seu sentidometonímico, é dicir, como aquela calidade que identifica a forma de traballar, de expresarse ou de concibir unha obra de arte por parte do artista, ou ben, en sentido máis xenérico, dun conxunto de artistas ou obras que teñen diversos puntos en común, agrupados xeográfica ou cronoloxicamente. Así, o estilo pode ser tanto un conxunto de caracteres formais, ben individuais —a forma de escribir, de compor ou de elaborar unha obra de arte por parte dun artista—, ou ben colectivos —dun grupo, unha época ou un lugar xeográfico—, como un sistema orgánico de formas, en que sería a conxunción de determinados factores a que xeraría a forma de traballar do grupo, como naarte románica,gótica,barroco etc. SegundoFocillon, un estilo é «un conxunto coherente de formas unidas por unha conveniencia recíproca, submisas a unha lóxica interna que as organiza».
Estes caracteres individuais ou sociais son signos distintivos que permiten diferenciar, definir e catalogar de forma empírica a obra dun artista ou un grupo de artistas adscritos a un mesmo estilo ou “escola” —termo que designa un grupo de autores con características comúns definitorias. Así, a “estilística” é a ciencia que estuda os diversos signos distintivos, obxectivos e unívocos, da obra dun artista ou escola. Este estudo serviu nahistoria da arte como punto de partida para a análise do devir histórico artístico baseado no estilo, como se pode apreciar nalgunha escolahistoriográfica como oformalismo.[60]
O estilo estuda ó artista e á obra de arte como materialización dunha idea, plasmada na materia a través da técnica, o que constitúe unha linguaxe formal susceptible de análise e de catalogación e periodización. Doutra banda, así como a similitude de formas crean unha linguaxe e, polo tanto, un estilo, unha mesma forma pode ter distinta significación en diversos estilos. Así, os estilos están suxeitos a unha dinámica evolutiva que adoita ser cíclica, recorrente, perceptible en maior ou menor grao en cada período histórico. Adóitanse distinguir en cada estilo, escola ou período artístico diversas fases —coas naturais variacións concretas en cada caso—: “fase preclásica”, onde se comezan a configurar os signos distintivos de cada estilo concreto —adóitanse denominar cos prefixos ‘proto’ ou ‘pre’, como oprerromanticismo—; “fase clásica”, onde se concretan os principais signos característicos do estilo, que servirán de puntos de referencia e suporán a materialización das súas principais realizacións; “fase manierista”, onde se reinterpretan as formas clásicas, elaboradas desde un punto de vista máis subxectivo por parte do autor; “fase barroca”, que é unha reacción contra as formas clásicas, deformadas a gusto ecapricho do artista; “fase arcaizante”, onde se volve ás formas clásicas, pero xa coa evidente falta de naturalidade que lle é intrínseca —adóitase denominar co prefixopost-, como opostimpresionismo—; e “fase recorrente”, onde a falta de referentes provoca unha tendencia óeclecticismo —adóitanse denominar co prefixo ‘neo’, como oneoclasicismo.[61]
Un xénero artístico é unha especialización temática en que se adoitan dividir as diversas artes. Antigamente denominábase “pintores de xénero” ós que se ocupaban dun só tema:retratos,paisaxes, pinturas deflores,animais etc. O termo tiña un certo sentido pexorativo, xa que parecía que o artista que trataba só eses asuntos non valía para outros, e contrapúñase ó “pintor de historia”, que nunha soa composición trataba diversos elementos (paisaxe, arquitectura, figuras humanas). Noséculo XVIII, o termo aplicouse ó pintor que representaba escenas da vida cotiá, oposto igualmente ó pintor de historia, que trataba temashistóricos,mitolóxicos etc. En cambio, noséculo XIX, ó perder a pintura de historia a súa posición privilexiada, outorgouse igual categoría á historia que á paisaxe, retrato etc. Entón, a pintura de xénero pasou a ser a que non trataba as principais catro clases recoñecidas: historia, retrato, paisaxe e mariña. Así, un pintor de xénero era o que non tiña ningún xénero definido. Por último, ó eliminar calquera xerarquía na representación artística, actualmente considérasepintura de xénero calquera obra que represente escenas da vida cotiá, temas anecdóticos, á vez que aínda se fala de xéneros artísticos para designar os diversos temas que foron recorrentes nahistoria da arte (paisaxe, retrato, espido, bodegón), facendo así unha síntese entre os diversos conceptos anteriores.[62]
Xéneros literarios: os xéneros literarios son os distintos grupos ou categorías en que podemos clasificar as obras literarias atendendo ó seu contido. Aretórica clásica clasificounos en tres grupos importantes: lírico, épico e dramático. A estes algúns adoitan engadir o didáctico (oratoria,ensaio,biografía,crónica).
Xéneros musicais: baséanse en criterios como o ritmo, a instrumentación, as características harmónicas ou melódicas ou a estrutura. A música clásica, académica ou música culta é un dos tres grandes xéneros nos que se pode dividir a música en xeral, xunto coa música popular e a música tradicional ou folclórica.
Enarquitectura, no canto de xéneros fálase de tipoloxías, que dependen da configuración global, a técnica, a construción e a decoración. Temos así tipoloxías como aigrexa, opalacio, ocastelo, avivenda, orañaceos, afábrica etc.
Harmonía: é a ciencia que ensina a constituír os acordes (conxuntos de sons) e que suxire a maneira de combinalos na maneira máis equilibrada, conseguindo así sensacións de relaxación (harmonía consoante) ou de tensión (harmonía disonante). Establece un estilo de composición esencialmente vertical, entre notas que se tocan ó unísono.
Contrapunto: é a técnica que se emprega para compor músicapolifónica mediante a ligazón de dúas ou máis melodías (tamén voces ou liñas) independentes que se escoitan simultaneamente. De maior complexidade cá harmonía, dá unha maior énfase ó desenvolvemento horizontal da composición, que se establece mediante as relacións interválicas entre sucesivas notas.
Homofonía eMonodia: é unha textura musical onde dúas ou máis partes musicais móvense simultaneamente dende o punto de vista harmónico, e cuxa relación forma acordes. Contraponse á polifonía xa que nesta as partes teñen independencia rítmica e melódica e onde non hai predominancia de ningunha parte.
Polifonía: recoñécese como un conxunto de sons simultáneos, no que cada un expresa a súa idea musical, conservando a súa independencia, formando así cos demais un todo harmónico.
Adornos musicais: son recursos que poden ser empregados nas composicións co obxecto de imprimirlles a estas expresión, ornamento, variedade, graza ou vivacidade. Inclúen ostrilos, osmordentes, asfloreos,...
Carbonciño: é un dos materiais máis antigos para o debuxo, empregado desde aprehistoria. Faise con poliñas desalgueiro asadas óforno nunha pota pechada, deixándoo cocer a baixa temperatura toda a noite. Despois sácaselle punta e insírese nunha cana ou bastonciño. É ideal para bosquexos e estudos preparatorios, xa que éfriable e doado de borrar.
Pincel: apto para debuxo e pintura, está composto dun soporte de madeira e pelos de diferentes animais, preferentementeporco,marta cibelina,esquío etc. Emprégase continta, líquido elaborado con negro decarbón procedente de cascas denoces queimadas, conauga,goma arábiga,xelatinas e odorizantes como oalcanfor ou oalmiscre. É ideal para remarcar volumes e destacar brillos e zonas luminosas.
Pluma: un dos medios máis antigos e ideais para o debuxo, así como a escritura e calquera tipo de expresión gráfica, é a pluma, ben de bastonciños de cana, ó que se saca punta, ou ben de plumas de animais, preferentemente a deganso. Aplícase con tinta, sobrepapel oupergamiño.
Puntas metálicas (stilum): a punta de metal (chumbo,estaño,prata) úsase desde época romana, aplicada sobre papel, pergamiño ou madeira.
Sanguina: é un tipo de lapis de cor avermellada, obtido dearxila ferruxinosa, que fai un tipo de debuxo de cor avermellada moi característico, de moda na Italia do Renacemento.
Xiz: ésulfato de calcio bihidratado, empregado desde o Renacemento para material de debuxo ou como pigmento para apintura ó temple. Tallada en barriñas, existe o xiz branco (calcita), a gris (arxila crúa de ladrillos) e a negra (carbón de fósil) e, xa en era moderna, os xices de cores, de compostos artificiais.[63]
Paleta de pintor, pinceis e tubos de pintura (óleos).
A pintura, como elemento bidimensional, necesita un soporte (muro, madeira, lenzo, cristal, metal, papel etc.); sobre este soporte ponse o pigmento (colorante + aglutinante). É oaglutinante o que clasifica os distintos procedementos pictóricos:
Acrílico: técnica pictórica onde ó colorante engádeselle un aglutinante plástico.
Acuarela: técnica realizada con pigmentos transparentes diluídos en auga, con aglutinantes como a goma arábiga ou omel, usando como branco o do propio papel. Técnica coñecida desde oantigo Exipto, foi usada en tódalas épocas, aínda que con máis intensidade durante os séculos XVIII e XIX.
Augada ougouache: técnica similar á acuarela, con cores máis espesas e diluídas en auga ou cola mesturada con mel. A diferenza da acuarela, contén a cor branca.
Encáustica: técnica onde as cores se dilúen en cera fundida, cola elixivia, pintando en quente. É unha pintura densa e cremosa, resistente á luz e á auga. Unha vez aplicado o pigmento, debe procederse ó puído, con trapos deliño.
Fresco: a pintura ó fresco realízase sobre un muro revogado decal húmida e con cores diluídas en auga de cal. O fresco débese executar moi rápido, xa que o cal absorbe rapidamente a cor, habendo de retocarse posteriormente ó temple en caso de ser necesario. Coñecido desde a antigüidade, practicouse frecuentemente durante a Idade Media e o Renacemento.
Miniatura: é a decoración demanuscritos con láminas deouro eprata, e pigmentos de cores aglutinadas con cola,ovo ou goma arábiga. A palabra vén da utilización dovermellominio na rotulación das iniciais do manuscrito.
Óleo: técnica que consiste en disolver as cores nun aglutinante de tipo oleoso (aceite deliñaza,noz,améndoa ouabelá; aceites animais), engadindoaugarrás para que seque mellor.
Pastel: o pastel é un lapis de pigmento de diversas cores minerais, con aglutinantes (caolín,xeso,goma arábiga,látex defigo, cola depeixe,azucre candi etc.), amasado concera exabón de Marsella e cortado en forma de barriñas. A cor débese estender cun “esfumino” —cilindro de pel ou papel que se usa para esfumar os trazos de cor, os contornos etc.—, o que lle dá un aspecto suave eaveluado, ideal para retratos. Con todo, é pouco persistente, polo que necesita dalgún fixador (auga, e cola ouleite). Xurdiu enFrancia noséculo XVI.
Temple: pintura realizada con cores diluídas en auga temperada ou engrosada con aglutinantes con base de cola (xema de ovo,caseína, cola defigueira,cerdeira ouameixeira). Utilízase sobre táboa ou muro e, a diferenza do fresco, pode retocarse en seco.[64]
Técnicas mixtas:
Collage: técnica consistente en aplicar sobre unha superficie diversos materiais (papel, tea, chapa, xornais, fotografías etc.), elaborados de forma diversa (rotos, cortados, rachados), de tal forma que compoñan unha composición de signo artístico, ben de forma individual ou mesturados con outras técnicas pictóricas.
Dripping: técnica proveniente doaction painting, consiste en chorrear (dripping = ‘chorreando’) a pintura sobre o lenzo, que mediante o movemento do artista sobre a tea adquire diferentes formas e espesores.
Ensamblaxe (assemblage): técnica consistente na utilización de obxectos reais provenientes da vida cotiá, que son pegados ou ensamblados a un soporte e sometidos posteriormente a outras actuacións pictóricas ou de calquera outra técnica mixta.
Frottage: técnica ideada porMax Ernst en1925, consiste en fregar un lapis sobre unha folla colocada sobre un obxecto, conseguindo unha impresión da forma e textura dese obxecto. Pódese facer tamén con lapis de cores, ou pintar sobre o primeiro esbozo.
Grattage: deriva dofrottage, elaborando a imaxe como unesgrafiado, esparcindo a cor en apliques densos, que despois se rascan conespátula ou con redes metálicas de diversas texturas.
Segundo o material, pódese traballar en tres sistemas: “aditivo”, modelando e engadindo materia, xeralmente en materias brandas (cera,plastilina,barro); “subtractivo”, eliminando materia até descubrir a figura, xeralmente en materiais duros (pedra,mármore,madeira,bronce,ferro); e “mixto”, engadindo e quitando. Tamén se pode facer por fundición, a través dun molde. Feita a escultura, pódese deixar ó natural oupolicromala, con colorantes vexetais ou minerais ou en encausto, ás témperas ou ó óleo, en dourado ouestufado (imitación de ouro).
Escultura enmarfil: proveniente decabeiros de diversos animais (elefante,hipopótamo,morsa,xabarilafricano), o marfil é un material empregado en escultura eourivaría. É fácil de tallar, aínda que ten o impedimento da súa escasa lonxitude e a súa curvatura. Trabállase con escoupros e trades. En combinación co ouro, produce a chamada técnicacrisoelefantina.
Escultura enmetal: realízase concobre,bronce,ouro ouprata, traballado directamente conmartelo ecicel, xeralmente en láminas de metal sobre placas de madeira. O metal vólvese ríxido ó ir golpeándoo, polo que hai que ir quentándoo para seguir traballando, proceso coñecido como “recocido”. Tamén se pode traballar en “repuxado”, practicando obaixorrelevo con martelo e punzón. Outra técnica é á “cera perdida”, sobre un modelo dearxila ouxeso, sobre o que se aplica unha aliaxe de bronce oulatón.
Escultura en pedra: é unha das máis frecuentes, realizada por subtracción. Xeralmente empréganse pedras como acalcaria, omármore, obasalto, ogranito, opórfiro, oalabastro etc. Trabállase con trade, escoupro, martelo e cicel.
Estuco: formado porcal, po de mármore,area lavada e cola decaseína, o estuco emprégase desde a antigüidade en escultura ou como elemento decorativo na arquitectura. Facilmente moldeable, pódese deixar ó natural ou policromalo.
Talla: a talla en madeira é unha das técnicas escultóricas máis antigas, doada de executar e de múltiples calidades plásticas. O seu carácter irregular dálle un aire expresivo, inacabado, que pode ser ideal para determinados estilos artísticos pero que é rexeitado por outros de corte máis clásico e perfeccionista. Unha vez realizada a talla, pódese policromar, aplicarlle diversos tratamentos con ceras ou lacas, láminas metálicas, tecidos ou incrustacións depedras preciosas ou outros elementos.
Terracota: escultura realizada con arxila cocida, foi o primeiro material utilizado para modelar figuras. Trabállase sobre un cabalete, con estiques ou espátulas, ou ben cun molde de xeso. Unha vez modelada e deixada secar, cócese a 750-950º. Unha vez rematada, pódese deixar ó natural, decorala con pintura ouesmaltala (forma esta última ideada noséculo XV porLuca della Robbia).[65]
Técnicas mixtas: como en pintura, en escultura pódese dar a utilización de diversos elementos para formar a figura, procedemento diversificado no século XX coa utilización de materiais considerados non artísticos, procedentes mesmo de elementosdetríticos ou de refugallo, ou engadindo diversos obxectos naturais ou artificiais, como nos denominadosready-made.
Calcografía: gravado sobrecobre realizado en oco, en diversas técnicas:
Augaforte: técnica de gravado consistente en tratar as partes do ferro de metal non protexidas por unverniz con “auga forte” (ácido nítrico diluído en auga).
Augatinta: técnica proveniente dun ferro de metal cuberto conresina, que unha vez quentada adhírese á superficie do ferro, debuxando posteriormente sobre esta superficie cun tipo de tinta especial, chamada augatinta. Proveniente do augaforte, produce efectos parecidos á acuarela. Xurdiu no século XVIII.
Gravado a buril: realízase sobre ferro de cobre, cunburil, instrumento formado por un mango redondo e unha barra deaceiro, de sección cadrada tallada en forma derombo. Con esta ferramenta perfílase o debuxo, enchendo os sucos con tinta.
Gravado a punta seca: nesta técnica o ferro trabállase directamente cunha punta de aceiro,diamante ourubí, sen recorrer a vernices nin ácidos, obtendo unhas liñas ásperas chamadas “rebabas”, diferentes segundo a presión e o ángulo de incisión. A diferenza do buril, non corta o metal, senón que o rabuña.
Gravado a media tinta (mezzotinto): tamén chamado gravado en negro ou ó fume, trabállase o ferro cun rascador de varias puntas (rocker ouberceau), obtendo un graneado uniforme por entrecruzamento de liñas, distinguindo así tons claros e escuros.
Linogravado: técnica de gravado en relevo similar á xilografía, pero utilizandolinóleo no canto de madeira.
Litografía: é un gravado sobre pedra calcaria, tratando a superficie cun lapis de materia graxa para delimitar o debuxo e realizando o gravado segundo dous procedementos: bañando con ácido, para corroer a parte non engraxada e deixar o debuxo en relevo; ou aplicando dúas clases de tinta acuosa e graxa, fixándose a primeira no fondo e cubrindo a segunda as liñas debuxadas a lapis. Foi inventado porAloys Senefelder en1778.
Serigrafía: técnica pola cal se obteñen impresións filtrando as cores por unha trama deseda —ou, actualmente,nailon—, recubrindo con cola as partes que non deben filtrarse para impermeabilizalas. Foi inventado enChina.
Xilografía: gravado en madeira (xeralmentecerdeira oubuxo), realizado sobre un bosquexo calcado sobre a prancha de madeira e tallado concoitelo,gubia,formón ou buril, baleirando de madeira os brancos e deixando en relevo os negros; a continuación, entíntase cun rodete e estámpase, ben a man ou ben cotórculo. Foi moi utilizado naIdade Media, sobre todo enAlemaña.[66]
λιθόστρωτονLithóstroton: termogrego que designa ó mosaico colocado a modo depavimento. O revestimento é aplicado sobre cal, area ou outros materiais como pedras, seixos, laxas de mármore etc. Existen varios tipos:opus lapilli, pequenos seixos de cores naturais, que por si mesmos compoñen o debuxo;opus tessellatum, formado porteselas, pezas de forma cadrada de dous centímetros, coas que se elabora a composición, xeralmente de tipo xeométrico;opus vermiculatum, igualmente elaborado con teselas, pero de diferentes contornos, podendo formar así diversos trazados;opus sectile, formado por laxas de mármore de forma irregular.
Mosaico: tamén chamadoopus musivum, é a mesma técnica que olithóstroton, pero aplicada á decoración mural, no canto da pavimental. Realízase con teselas de pastavítrea, aplicadas sobre a parede preparada con varias capas demorteiro, elaborando figuras e debuxos.
Taracea: técnica similar ás anteriores, pode ser pavimental ou parietal, ou mesmo se pode aplicar amobles ou outros obxectos. Consiste en incrustar sobre unha superficie compacta finas laxas de pedra e mármore de cor, cortadas e encaixadas formando imaxes ou composicións diversas. Tamén pode realizarse en madeira (“intarsia”), sendo unha técnica frecuente enebanistería. EnCarpi, noséculo XVII, xurdiu tamén unha taracea enescaiola.[67]
Existen diversos tipos de vidro: “vidro sódico” (o máis básico, a partir desílice),cristal (sílice eóxido de chumbo oupotasio), “vidro calcedónico” (sílice e óxidos metálicos) e “vidro lácteo” (sílice, bióxido demanganeso e óxido deestaño). A principal técnica para traballalo é osoprado, onde se lle pode dar calquera forma e espesor. En canto á decoración, pode ser pintada, esgrafiada, tallada, con pinzas, afiligrana etc.[68]
Vidreira: realízase sobre cristais engarzados enmadeira,xeso,ouro ouchumbo, os cales vanse encaixando con láminas de chumbo, estañándoos, cunha capa de masiña (branco pintor con aceite de liñaza). As vidreiras antigas teñengrisallas,óxido férrico líquido, aplicado para debuxar con precisión detalles pequenos; cara a1340 substituíuse polo óxido deprata e, a partir de aquí, xa non se fan cristais de cores, senón que se colorea sobre cristal branco.
Esmalte: é unha pasta de vidro (sílice, cal,potasa, chumbo eminio), sobre soporte de metal, traballado segundo diversas técnicas:cloisonné, pequenos filamentos de ouro ou cobre, cos que se debuxa a figura sobre o soporte, para separar o esmalte en tabiques;champlevé, rebaixando o soporte en alvéolos, baleirando o material en concavidades, enchidas co esmalte;ajougé, superficie de ouro onde se recortan as formas con serras ou limas, enchendo con esmalte a parte eliminada.
Realízase conarxila, en catro clases: barro cocido poroso vermello-amarelado (olaría,terracota,biscoito); barro cocido poroso branco (louza); barro cocido non poroso gris, pardo ou marrón (gres); barro cocido compacto non poroso branco medio transparente (porcelana). Pódese elaborar de forma manual ou mecánica —contorno—, despois cócese noforno —a temperaturas entre 400º e 1300º, segundo o tipo—, e decórase con esmalte ou pintura.[69]
É a arte de confeccionar obxectos decorativos con metais nobres ou pedras preciosas, como oouro,prata,diamante,perla,ámbar,coral etc.
Camafeo: é o tallado de figuras en relevo sobre pedras duras estratificadas, como oágata, asardónica, o coral e acuncha, que polo xeral posúen capas de diversas cores, o que proporciona uns intensos contrastes cromáticos.
Cicelado: consiste en traballar o metal precioso cuncicel, realizando decoracións baleiradas ou traballos de acabado, con ciceis de distintas formas e grosores.
Damasquinado: sobre un soporte metálico trázase o debuxo con punta fina, logo faise unha incisión conburís eescalpelos, e por último aplícase unha filigrana de metais de diversa cor.
Filigrana: practícase con fíos de metal precioso, cos que se elabora a peza trenzando ou enroscando os fíos, até obter a forma desexada.
Fusión: son os traballos executados amolde, elaborados de dúas formas: “fusión permanente”, realizada cun molde bivalvo, coa forma xa traballada, de pedra ou terracota; “á cera perdida”, onde se modela o obxecto en cera, ó que se aplica un funil con respiradoiros, cubríndose de creta, que unha vez seca quéntase ata que expulse a cera, enchéndose logo do metal fundido.
Granulado: é un procedemento polo que se obteñen minúsculas esferas de ouro coas que se elaboran debuxos ou decoracións xeométricas.
Nielo: consiste en gravar un debuxo sobre unha lámina de metal —xeralmente prata—, enchendo os sucos con nielo, aliaxe de prata, cobre e chumbo, conxofre ebórax, que produce unha mestura negra e brillante.
Opus interrasile: técnica de orixe romana que consiste en realizar pequenas incisións nas láminas de metal precioso, realizando unha función de calado que dá á obra un aspecto de encaixe.
Repuxado: é a decoración en relevo realizada sobre ferros de ouro, prata ou cobre, traballando o revés do ferro con martelo e cicel.[70]
Faise conferro (limonita,pirita oumagnetita), reducíndoo con calor, saíndo unha pasta a lume coa que se fan lingotes. Hai tres clases: “coado”, con moitocarbono,sílice,xofre emanganeso, non serve para forxar, só para fundir en molde; “ferro doce ou forxado”, con menos carbono, é máis maleable e dúctil, pódese forxar, pero é brando e perde o fío; “aceiro”, con manganeso,tungsteno,cobalto evolframio, é máis duro, para instrumentos cortantes. A modelaxe realízase sen engadir nin quitar material, senón que existen diversas técnicas alternativas: estirar, ensanchar, fender, curvar, recalcar etc.
Aconservación e restauración de obras de arte é unha actividade que ten por obxecto a reparación ou actuación preventiva de calquera obra que, debido á súa antigüidade ou estado de conservación, sexa susceptible de ser intervida para preservar a súa integridade física, así como os seus valores artísticos, respectando ó máximo a esencia orixinal da obra.[71]
A restauración debe dirixirse ó restablecemento da unidade potencial da obra de arte, sempre que isto sexa posible sen cometer unha falsificación artística ou unha falsificación histórica, e sen borrar pegada algunha do transcurso da obra de arte a través do tempo.
Enarquitectura, a restauración adoita ser de tipo funcional, para preservar a estrutura e unidade do edificio, ou reparar gretas ou pequenos defectos que poidan xurdir nos materiais construtivos. Até oséculo XVIII, as restauracións arquitectónicas só preservaban as obras de culto relixioso, dado o seu carácterlitúrxico esimbólico, reconstruíndo outro tipo de edificios sen respectar sequera o estilo orixinal. Con todo, desde o auxe daarqueoloxía no final do século XVIII, especialmente coas escavacións dePompeia eHerculano, tendeuse a preservar na medida do posible calquera estrutura do pasado, a condición de que tivese un valor artístico e cultural. Aínda así, noséculo XIX os ideaisrománticos levaron a buscar a pureza estilística do edificio, e a moda dohistoricismo levou a formulacións como os deViollet-le-Duc, defensor da intervención en monumentos en base a un certo ideal estilístico. Na actualidade, téndese a preservar ó máximo a integridade dos edificios históricos.
No terreo dapintura, evolucionouse desde unha primeira perspectiva de tentar recuperar a lexibilidade da imaxe, engadindo se fose necesario partes perdidas da obra, a respectar a integridade tanto física como estética da obra de arte, facendo as intervencións necesarias para a súa conservación sen que se produza unha transformación radical da obra. A restauración pictórica adquiriu un crecente impulso a partir doséculo XVII, debido ó mal estado de conservación de pinturas ófresco, técnica bastante corrente naIdade Media e oRenacemento. Igualmente, o aumento do mercado das antigüidades propiciou a restauración de obras antigas cara á súa posterior comercialización. Por último, en escultura houbo unha evolución paralela: desde a reconstrución de obras antigas, xeralmente en canto a membros mutilados (como na reconstrución doLaocoonte en1523-1533 por parte deGiovanni Angelo Montorsoli), até a actuación sobre a obra preservando a súa estrutura orixinal, mantendo en caso necesario un certo grao de reversibilidade da actuación practicada.[72]
Aestética é unha rama dafilosofía que se encarga de estudar a maneira como o razoamento doser humano interpreta os estímulos sensoriais que recibe do mundo circundante. Poderíase dicir, así como alóxica estuda o coñecemento racional, que a estética é a ciencia que estuda o coñecemento sensible, o que adquirimos a través dos sentidos.[73] Entre os diversos obxectos de estudo da estética figuran abeleza ou os xuízos de gusto, así como as distintas maneiras de interpretalos por parte do ser humano. Polo tanto, a estética está intimamente ligada á arte, analizando os diversos estilos e períodos artísticos conforme ó diversos compoñentes estéticos que neles se atopan. A miúdo adóitase denominar a estética como unha “filosofía da arte”. A estética é unha reflexión filosófica que se fai sobre obxectos artísticos e naturais, e que produce un “xuízo estético”. A percepción sensorial, unha vez analizada pola intelixencia humana, produce ideas, que son abstraccións da mente, e que poden ser obxectivas ou subxectivas. As ideas provocan xuízos, ó relacionar elementos sensoriais; á súa vez, a relación de xuízos é razoamento. O obxectivo da estética é analizar os razoamentos producidos polas devanditas relacións de xuízos.[74]
O termo estética provén dogrego αἴσθησις (aísthêsis, ‘sensación’). Foi introducido polo filósofoalemánAlexander Gottlieb Baumgarten na súa obraReflexións filosóficas acerca da poesía (1735), e máis tarde na súaAesthetica (1750).[75] Así pois, ahistoria da estética, rigorosamente falando, comezaría con Baumgarten noséculo XVIII, sobre todo coa sistematización desta disciplina realizada porImmanuel Kant. Con todo, o concepto é extrapolable ós estudos sobre o tema efectuados polos filósofos anteriores, especialmente desde aGrecia clásica. Cabe sinalar, por exemplo, que os antigos gregos tiñan un vocábulo equiparable ó actual concepto de estética, que era Φιλοκαλία (filocalía, ‘amor á beleza’). Poderíase dicir que en Grecia naceu a estética como concepto, mentres que con Baumgarten convértese nunha ciencia filosófica.
SegundoArnold Hauser, as «obras de arte son provocacións coas cales polemizamos», pero que non nos explicamos. Interpretámolas de acordo coas nosas propias finalidades e aspiracións, trasladámoslles un sentido que ten a súa orixe nas nosas formas de vida e hábitos mentais. Nós, «de toda arte coa cal temos unha relación auténtica facemos unha arte moderna». Hoxe en día, a arte estableceu uns conxuntos de relacións que permiten englobar dentro dunha soa interacción a obra de arte, o artista ou creador e o público receptor ou destinatario.[76]Hegel, no seuEstética, tentou definir atranscendencia desta relación dicindo que «a beleza artística é máis elevada que a beleza da natureza, xa que cambia as formas ilusorias deste mundo imperfecto, onde a verdade escóndese tralas falsas aparencias para alcanzar unha verdade máis elevada creada polo espírito».[Cómpre referencia]
A arte é tamén un xogo coas aparencias sensibles, as cores, as formas, os volumes, os sons etc. É un xogo gratuíto onde se crea do nada ou de pouco máis que o nada unha aparencia que non pretende outra cousa que enganarnos. É un xogo pracenteiro que satisfai as nosas necesidades eternas desimetría, deritmo ou de sorpresa. A sorpresa que paraBaudelaire é a orixe dapoesía. Así, segundo Kant, o pracer estético deriva menos da intensidade e a diversidade de sensacións, que da maneira, en aparencia espontánea, pola cal elas manifestan unha profunda unidade, sensible no seu reflexo, pero non conceptualizable.[Cómpre referencia]
ParaErnst Gombrich, «en realidade a arte non existe: só hai artistas». Máis adiante, na introdución da súa obraA historia da arte, di que non ten nada de malo que nos deleitemos nocadro dunhapaisaxe porque nos lembra a nosa casa, ou nunretrato porque nos lembra un amigo, xa que, como humanos que somos, cando miramos unha obra de arte estamos sometidos a un conxunto de recordos que para ben ou para mal inflúen sobre os nosos gustos. Seguindo a Gombrich, pódese ver como ós artistas tamén lles sucede algo parecido: noRetrato dun neno (Nicholas Rubens), o pintorflamengoRubens representouno fermoso, xa que seguramente se sentía orgulloso do aspecto do neno, e quíxonos transmitir a súa paixón de pai á vez que de artista; noRetrato da nai, o pintoralemánDurero debuxouna coa mesma devoción e amor que Rubens sentía polo seu fillo, pero aquí vemos un estudo fiel da cara dunha muller vella, non hai beleza natural, pero Durero, coa súa enorme sinceridade, creou unha grande obra de arte.[77]
Asocioloxía da arte é unha disciplina dasciencias sociais que estuda a arte desde unha formulaciónmetodolóxica baseada nasocioloxía. O seu obxectivo é estudar a arte como produto dasociedade humana, analizando os diversos compoñentes sociais que concorren na xénese e difusión da obra artística. A socioloxía da arte é unha ciencia multidisciplinar, recorrendo para as súas análises a diversas disciplinas como acultura, apolítica, aeconomía, aantropoloxía, alingüística, afilosofía, e demais ciencias sociais que inflúan no devir da sociedade. Entre os diversos obxectos de estudo da socioloxía da arte atópanse varios factores que interveñen desde un punto de vista social na creación artística, desde aspectos máis xenéricos como a situación social do artista ou a estrutura sociocultural do público, até máis específicos como omecenado, o mercantilismo e comercialización da arte, asgalerías de arte, acrítica de arte, o coleccionismo, amuseografía, as institucións e fundacións artísticas etc.[78] Tamén cabe remarcar noséculo XX a aparición de novos factores como o avance na difusión dos medios de comunicación, acultura de masas, a categorización damoda, a incorporación de novastecnoloxías ou a apertura de conceptos na creación material da obra de arte (arte conceptual,arte de acción).
A socioloxía da arte debe as súas primeiras formulacións ó interese de diversoshistoriadores pola análise da contorna social da arte desde mediados doséculo XIX, sobre todo trala irrupción dopositivismo como método de análise científica da cultura, e a creación da socioloxía como ciencia autónoma porAuguste Comte. Con todo, a socioloxía da arte desenvolveuse como disciplina particular durante o século XX, coa súa propia metodoloxía e os seus obxectos de estudo determinados. Principalmente, o punto de partida desta disciplina adóitase situar inmediatamente despois dasegunda guerra mundial, coa aparición de diversas obras decisivas no desenvolvemento desta corrente disciplinar:Arte e revolución industrial, deFrancis Klingender (1947);A pintura florentina e o seu ambiente social, deFriedrich Antal (1948); eHistoria social da literatura e a arte, deArnold Hauser (1951). Nos seus inicios, a socioloxía da arte estivo estreitamente vinculada ómarxismo -como os propios Hauser e Antal, ouNikos Hadjinikolaou, autor deHistoria da arte e loita de clases (1973)-, aínda que logo se desmarcou desta tendencia para adquirir autonomía propia como ciencia. Outros autores destacados desta disciplina sonPierre Francastel,Herbert Read,Francis Haskell,Michael Baxandall,Peter Burke,Giulio Carlo Argan etc.[79]
Autorretrato coa orella cortada (1889), deVincent van Gogh. Apsicanálise permite comprender certos aspectos da personalidade do artista.
Apsicoloxía da arte é a ciencia que estuda os fenómenos da creación e a apreciación artística desde unha perspectivapsicolóxica. A arte é, como manifestación da actividade humana, susceptible de ser analizado de forma psicolóxica, estudando os diversos procesos mentais e culturais que na xénese da arte atópanse, tanto na súa creación como na súa recepción por parte do público. Á súa vez, como fenómeno da conduta humana, pode servir como base de análise da conciencia humana, sendo a percepción estética un factor distintivo do ser humano como especie, que o afasta dos animais. A psicoloxía da arte é unha ciencia interdisciplinar, que debe recorrer forzosamente a outras disciplinas científicas para poder efectuar as súas análises, desde —loxicamente— a historia da arte, até a filosofía e a estética, pasando pola socioloxía, a antropoloxía, aneurobioloxía etc. Tamén está estreitamente conectada co resto de ramas da psicoloxía, desde apsicanálise até a psicoloxía cognitiva, evolutiva ou social, ou ben apsicobioloxía e os estudos de personalidade. Así mesmo, a nivelfisiolóxico, a psicoloxía da arte estuda os procesos básicos da actividade humana —como apercepción, aemoción e amemoria-, así como as funcións superiores dopensamento e alinguaxe. Entre os seus obxectos de estudo atópanse tanto a percepción dacor (recepciónretiniana e procesamentocortical) e a análise daforma, como os estudos sobre creatividade, capacidades cognitivas (símbolos,iconas), a arte comoterapia etc. Para o desenvolvemento desta disciplina foron esenciais as contribucións deSigmund Freud,Gustav Fechner, aEscola da Gestalt (dentro da que destacan os traballos deRudolf Arnheim),Lev Vygotski,Howard Gardner etc.[80]
Unha das principais correntes da psicoloxía da arte foi a Escola da Gestalt, que afirma que estamos condicionados pola nosa cultura —en sentido antropolóxico—, que a cultura condiciona a nosa percepción. Toman un punto de partida da obra deKarl Popper, quen afirmou que na apreciación estética hai un punto de inseguridade (gusto), que non ten base científica e non se pode xeneralizar; levamos unha idea preconcibida (“hipótese previa”), que fai que atopemos no obxecto o que buscamos. Segundo a Gestalt, a mente configura, a través de certas leis, os elementos que chegan a ela a través das canles sensoriais (percepción) ou da memoria (pensamento, intelixencia e resolución de problemas). Na nosa experiencia domedio ambiente, esta configuración ten un carácter primario sobre os elementos que a conforman, e a suma destes últimos por si sós non podería levarnos, polo tanto, á comprensión do funcionamento mental. Fundaméntanse na noción de estrutura, entendida como un todo significativo de relacións entre estímulos e respostas, e tentan entender os fenómenos na súa totalidade, sen separar os elementos do conxunto, que forman unha estrutura integrada fóra da cal devanditos elementos non terían significación. Os seus principais expoñentes foronRudolf Arnheim,Max Wertheimer,Wolfgang Köhler,Kurt Koffka eKurt Lewin.[81]
Acrítica de arte é un xénero, entre literario e académico, que fai unha valoración sobre as obras de arte, artistas ou exposicións, en principio de forma persoal e subxectiva, pero baseándose na historia da arte e as súas múltiples disciplinas, valorando a arte segundo o seu contexto ou evolución. É á vez valorativa, informativa e comparativa, redactada de forma concisa e amena, sen pretender ser un estudo académico pero achegando datos empíricos e contrastábeis.Denis Diderot é considerado o primeiro crítico de arte moderna, polos seus comentarios sobre as obras de arte expostas nos salónsparisienses, realizados no Salón Carré doLouvre desde1725. Estes salóns, abertos ó público, actuaron como centro difusor de tendencias artísticas, propiciando modas e gustos en relación á arte, polo que foron obxecto de debate e crítica. Diderot escribiu as súas impresións sobre estes salóns primeiro nunha carta escrita en1759, que foi publicada naCorrespondance littéraire deGrimm, e desde entón até1781, sendo o punto de arranque do xénero.[82]
Na xénese da crítica de arte hai que valorar, por unha banda, o acceso do público ás exposicións artísticas, que unido á proliferación dos medios de comunicación de masas desde o século XVIII produciu unha vía de comunicación directa entre o crítico e o público ó que se dirixe. Doutra banda, o auxe daburguesía como clase social que investiu na arte como obxecto de ostentación, e o crecemento do mercado artístico que levou consigo, propiciaron o ambiente social necesario para a consolidación da crítica artística. A crítica de arte estivo xeralmente vinculada óxornalismo, exercendo un labor de portavoces do gusto artístico que, por unha banda, conferiulles un gran poder, ó ser capaces de afundir ou encumbrar a obra dun artista, pero por outra lles fixo obxecto de feroces ataques e controversias. Outra faceta a remarcar é o carácter de actualidade da crítica de arte, xa que se centra no contexto histórico e xeográfico no que o crítico desenvolve o seu labor, inmersa nun fenómeno cada vez máis dinámico como é o das correntes de moda. Así, a falta de historicidade para emitir un xuízo sobre bases consolidadas, leva á crítica de arte a estar frecuentemente sustentada na intuición do crítico, co factor de risco que iso leva. Con todo, como disciplina suxeita ó seu tempo e áevolución cultural da sociedade, a crítica de arte sempre revela un compoñente de pensamento social no que se ve inmersa, existindo así diversas correntes de crítica de arte:romántica,positivista,fenomenolóxica,semiolóxica etc.[83]
Para ser xusta, é dicir, para ter a súa razón de ser, a crítica debe ser parcial, apaixonada, política; isto é: debe adoptar un punto de vista exclusivo, pero un punto de vista exclusivo que abra ó máximo os horizontes.
Ahistoriografía da arte é a ciencia que analiza o estudo dahistoria da arte, desde un punto de vistametodolóxico, é dicir, da forma como ohistoriador afronta o estudo da arte, as ferramentas e disciplinas que lle poden ser de utilidade para este estudo. O mundo da arte sempre levou en paralelo un compoñente de autorreflexión, desde antigo os artistas, ou outras persoas ó seu redor, plasmaron por escrito diversas reflexións sobre a súa actividade.Vitruvio escribiu o tratado sobrearquitectura máis antigo que se conserva,De Architectura. A súa descrición das formas arquitectónicas da antigüidade grecorromana influíu poderosamente noRenacemento, sendo á vez unha importante fonte documental polas informacións que achega sobre apintura e aescultura gregas e romanas.[86]Giorgio Vasari, enVida dos máis excelentes arquitectos, pintores e escultores italianos desde Cimabue até os nosos tempos (1542-1550), foi un dos predecesores da historiografía da arte, facendo unha crónica dos principais artistas do seu tempo, pondo especial énfase na progresión e o desenvolvemento da arte. Con todo, estes escritos, xeralmente crónicas, inventarios, biografías ou outros escritos máis ou menos literarios, carecían de perspectiva histórica e o rigor científico necesarios para ser considerados historiografía da arte.[87]
Johann Joachim Winckelmann é considerado o pai da historia da arte, creando unha metodoloxía científica para a clasificación das artes e baseando a historia da arte nunha teoría estética de influencianeoplatónica: a beleza é o resultado dunha materialización da idea. Grande admirador da cultura grega, postulou que naGrecia antiga deuse a beleza perfecta, xerando un mito sobre a perfección da beleza clásica que aínda condiciona a percepción da arte hoxe día. EnReflexión sobre a imitación das obras de arte gregas (1755) afirmou que os gregos chegaron a un estado de perfección total na imitación da natureza, polo que nós só podemos imitar ós gregos. Así mesmo, relacionou a arte coas etapas da vida humana (infancia, madurez, vellez), establecendo unha evolución da arte en tres estilos: arcaico, clásico e helenístico.[88]
Durante oséculo XIX, a nova disciplina buscou unha formulación máis práctica e rigorosa, sobre todo desde a aparición dopositivismo. Con todo, esta tarefa abordouse desde diversas metodoloxías que supuxeron unha gran multiplicidade de tendencias historiográficas: oromanticismo impuxo unha visiónhistoricista e revivalista do pasado, rescatando e pondo novamente de moda estilos artísticos que foran minusvalorados poloneoclasicismo winckelmanniano; así o vemos na obra deRuskin,Viollet-lle-Duc,Goethe,Schlegel,Wackenroder etc. En cambio, a obra de autores comoKarl Friedrich von Rumohr,Jacob Burckhardt ouHippolyte Taine, supuxo un primeiro intento serio de formular unha historia da arte en base a criterios científicos, baseándose na análise crítica das fontes historiográficas. Doutra banda,Giovanni Morelli introduciu o concepto doconnoisseur, o experto en arte, que o analiza en base tanto ós seus coñecementos como á súa intuición.[89]
A primeira escola historiográfica de gran relevancia foi oformalismo, que defendía o estudo da arte a partir do estilo, aplicando unha metodoloxíaevolucionista que outorgaba á arte unha autonomía afastada de calquera consideración filosófica, rexeitando a estética romántica e o idealismohegeliano, e achegándose óneokantismo. O seu principal teórico foiHeinrich Wölfflin, considerado o pai da moderna historia da arte. Aplicou á arte criterios científicos, como o estudo psicolóxico ou ométodo comparativo: definía os estilos polas diferenzas estruturais inherentes ós mesmos, como argumentou na súa obraConceptos fundamentais da Historia da arte (1915). Wölfflin non outorgaba importancia ás biografías dos artistas, defendendo en cambio a idea de nacionalidade, de escolas artísticas e estilos nacionais. As teorías de Wölfflin foron continuadas pola chamadaEscola de Viena, con autores comoAlois Riegl,Max Dvořák,Hans Sedlmayr eOtto Pächt.[90]
Moitas grandes tradicións en arte teñen os seus comezos na arte dalgunha das grandes civilizacións antigas:Exipcia Antiga,Mesopotámica,Persa,Hindú,China,Grega Antiga,Romana Antiga,Inca,Maia, eOlmeca. Cada un destes centros de civilización desenvolveron un estilo único e característico na súa arte. Debido á medida e duración estas civilizacións, moitos dos seus traballos sobreviviron e moita da súa influencia foi transmitida a outras culturas e tempos posteriores. Algúns tamén proporcionaron os primeiros rexistros de como traballaron os artistas.
Arte prehistórica: é a desenvolvida poloser humano primitivo desde opaleolítico superior até oneolítico, períodos onde xurdiron as primeiras manifestacións que se poden considerar como artísticas por parte do ser humano. No paleolítico, o home dedicábase ácaza e vivía encovas, elaborando a chamadapintura rupestre. No neolítico, vólvese sedentario e dedícase áagricultura, con sociedades cada vez máis complexas onde vai cobrando importancia arelixión, como se pode ver nos monumentosmegalíticos, e comeza a produción de pezas deartesanía.[92]
EnExipto eMesopotamia xurdiron as primeirascivilizacións, e os seus artistas/artesáns elaboraron complexas obras de arte que supoñen xa unha especialización profesional.
Arte exipcia: a súa arte era intensamente relixiosa e simbólica, destacando enarquitectura asmastabas, aspirámides e oshipoxeos, como enGiza e oVal dos Reis. Aescultura e apintura mostran a figura humana de forma realista, aínda que adoecen de hieratismo e esquematismo por mor da rixidez dos seus canons simbólico-relixiosos.
Arte mesopotámica: desenvólvese na zona comprendida entre os ríosTigris eÉufrates, onde se sucederon diversas culturas como ossumerios,acadios,asirios,persas etc. Na arquitectura destacan oscigurats, grandestemplos de forma piramidal con chanzos, mentres que a escultura desenvólvese en talla exenta ou relevo, en escenas relixiosas ou de caza e militares, coa presenza de figuras humanas e animais reais ou mitolóxicos.[93]
África esconde innumerables artes locais que reflicten unha gran variedade de culturas que non cesan de evolucionar ó longo do tempo. Estas creacións foron consideradas como verdadeiros obxectos de arte sobre todo a partir do comezo doséculo XX, sobre todo baixo a influencia dos pintorescubistas. O descubrimento desta arte influíu notablemente naarte moderna occidental.[94].
Hoxe en día, a maioría das obras africanas pertencen a coleccionistas privados porque, no pasado, os museos descoidaron esta arte. Desde entón, a cotización dos obxectos antigos auténticos elevouse[95], e aUNESCO veu a prohibir desde o comezo dos anos 1990 a exportación de máscaras e de estatuas fóra do continente africano[94].
A máscara do bosque, que representa normalmente a un espírito, foi considerada durante moito tempo como o obxecto típico que simbolizaba a mellor arte africana. Pero progresivamente outras formas chegaron e en1966 tivo lugar o primeiro festival mundial de Arte negra deDakar, presentando ó mundo a riqueza da arte africana, con artistas comoOusman Sow,Assane Non Noye,Paul Ahyi ouAshira Olatunde[94].
Desde1989, unha bienal de arte africana contemporánea mantense regularmente en Dakar[96].
No leste, o rexeitamento naarte islámica daiconografía centrou a súa énfase nos patróns xeométricos, acaligrafía, e aarquitectura. Máis ó leste, a relixión dominou os estilos e formas artísticas. A India e o Tíbet viron a súa énfase nas esculturas pintadas e na danza con pintura relixiosa compartindo moitas das convencións da escultura e tendendo a brillantes cores con énfases nos perfís. China creou moitas formas de arte floridas, tallas en xade, traballos en bronce, olaría (incluíndo o impresionanteexército de terracota do Emperador Qin), poesía, caligrafía, música, pintura, drama, ficción etc. Os estilos chineses varían moito de era a era e tradicionalmente noméanse despois da dinastía gobernante. Por exemplo, nadinastía Tan as pinturas son monocromáticas e escasas, salientando en paisaxes idealizadas, pero nadinastía Ming as pinturas son moi concorridas, cheas de cor, e enfocadas a contar historias a través do escenario e a composición. Xapón tamén nomea os seus estilos despois das dinastías imperiais, e tamén viviu moita interacción entre os estilos de caligrafía e pintura. Axilografía volveuse moi importante no Xapón despois doséculo XVII.
Pintura dadinastía Song do artista Ma Lin, c. 1250. 24,8 × 25,2 cm.
Aarte maia desenvólvese durante o período preclásico (1500 a. C. a 250 d. C.), durante aÉpoca I e II. Recibiu as influencias da civilizaciónOlmeca. Outras civilizaciónsmesoamericanas, incluíndoTeotihuacán e aTolteca, afectáronlles e alcanzou o seu apoxeo durante o período da civilización clásica ouÉpoca III (aproximadamente 200 a 900 d. C.). Os Maias son soados pola súa utilización doxade, daobsidiana e doestuco.
Osartistas aztecas (1300-1519) destacaban na arte da máscara de pedra, herdado dos Toltecas, do que se facía un uso funerario ou relixioso. Eles revestían de pinturas as paredes dos seus templos e dos seus palacios.
Aarte amerindia é a forma de arte orixinaria deAmérica do Norte. Ningunha das linguas autóctonas de América do Norte contén, parece ser, unha palabra correspondente co concepto occidental de arte. Con todo, os obxectos concibidos polos seus artesáns actualmente son considerados completamente como obras de arte.
Arte grega: enGrecia desenvolvéronse as principais manifestacións artísticas que marcaron a evolución da arteoccidental. Tras uns inicios onde destacaron as culturasminoicas emicénicas, a arte grega desenvolveuse en tres períodos: arcaico, clásico ehelenístico. En arquitectura destacaron os templos, onde se sucederon tres ordes construtivas:dórico,xónico ecorintio. Destaca especialmente o conxunto daAcrópole. En escultura predominou a representación do corpo humano, cunha evolución desde formas ríxidas e esquemáticas, pasando polo naturalismo do período clásico —coa obra deMirón,Fidias ePolicleto—, até o recargamento e sinuosidade do período helenístico.
Arte romana: cun claro precedente naarte etrusca, a arte romana recibiu unha grande influencia da arte grega. Grazas á expansión doImperio romano, a arte clásica grecorromana chegou a case tódolos recunchos deEuropa, norte deÁfrica ePróximo Oriente, sentando as bases da arte occidental. Grandes enxeñeiros e construtores, destacaron en arquitectura civil, coa construción deestradas,pontes,acuedutos e obrasurbanísticas, así comotemplos,palacios,teatros,anfiteatros,circos,termas,arcos de triunfo etc. A escultura, inspirada na grega, céntrase igualmente na figura humana, aínda que con máis realismo, non lles importaba mostrar defectos que eran ignorados pola idealizada escultura grega. A pintura é coñecida sobre todo polos restos achados enPompeia, e destacou especialmente omosaico.[97]
Arte paleocristiá: coa aparición docristianismo xenerouse ó longo do Imperio a chamada arte paleocristiá, que adquiriu status oficial trala conversión ó cristianismo doemperadorConstantino. A arte paleocristiá reinterpretou tanto as formas clásicas como as xudías para servir como vehículo de expresión da nova relixión oficial, e produciuse unha atomización de estilos por zonas xeográficas. En arquitectura destacou como tipoloxía abasílica, mentres que en escultura destacan ossartegos e continúan como en época romana a pintura e o mosaico.
Arte prerrománica: denomínase así ós múltiples estilos desenvoltos en Europa desde a caída do Imperio romano até ó redor do ano1000, onde a fusión da cultura clásica coa dos novos poboadores de orixexermánico xerará as diversas nacionalidades que conforman actualmente o continente europeo. Englóbanse nesta fase diversos estilos de marcado carácter rexional, desde aarte visigoda e dos outros pobos xermánicos, ou mesmo aarte celta -especialmente nasIllas británicas- ouviquinga, pasando polaarte asturiana, até aarte carolinxia eotoniana no centro de Europa.[98]
Arte románica: representa o primeiro estilo de carácter internacional da cultura europea occidental, cunha identidade plenamente consolidada tralo paso dolatín áslinguas vernáculas. De carácter eminentemente relixioso, case toda a arte románica está dirixida á exaltación e divulgación do cristianismo. A arquitectura destaca polo uso debóvedas de canón earcos de medio punto, iniciándose a construción de grandescatedrais, que seguirá durante o gótico. A escultura desenvolveuse principalmente no marco arquitectónico, de carácter relixioso, con figuras esquematizadas, sen realismo, de signo simbólico. A pintura é preferentemente mural, de signo relixioso e figuras esquemáticas do mesmo xeito que a escultura.
Renacemento: época de grande esplendor cultural en Europa, a relixión deixou paso a unha concepción máis científica do home e o universo, xurdindo ohumanismo. Os novos descubrimentos xeográficos fixeron que a civilización europea se expandise por tódolos continentes, e a invención daimprenta supuxo unha maior universalización da cultura. A arte inspírase na arte clásica grecorromana, polo que se fala de “renacemento” artístico tralo escurantismo medieval. Inspirado na natureza, xorden novos modelos de representación, como o uso daperspectiva. A arquitectura recuperou os modelos clásicos, reelaborados cun concepto máisnaturalista e con bases científicas: destacanFilippo Brunelleschi,Leon Battista Alberti eBramante. A escultura buscou igualmente a idealizada perfección do clasicismo, como na obra deLorenzo Ghiberti eDonatello. A pintura sufriu unha notable evolución desde as formas medievais, con formas naturalistas e temáticas profanas ou mitolóxicas xunto ás relixiosas, destacandoBotticelli,Perugino,Piero della Francesca,Andrea Mantegna,Leonardo da Vinci,Rafael,Durero,Pieter Brueghel etc.
Manierismo: evolución das formas renacentistas, o manierismo abandonou a natureza como fonte de inspiración para buscar un ton máis emotivo e expresivo, cobrando importancia a interpretación subxectiva que o artista fai da obra de arte. A arquitectura adquire un signo máis efectista e de tenso equilibrio, destacandoAndrea Palladio eMichelangelo. En escultura, destaca a obra de Miguel Anxo, con obras de tenso dinamismo onde resalta a expresión da persoa representada. A pintura ten un selo máis caprichoso, extravagante, con gusto pola forma sinuosa e estilizada, destacando en primeiro lugar -como nas outras artes- Miguel Anxo, seguido deBronzino,Correggio,Parmigianino,Giorgione,Tiziano,Veronese,Tintoretto,El Greco etc.[100]
Rococó: desenvolvido noséculo XVIII, supón a pervivencia das principais manifestacións artísticas do barroco, cun sentido máis salientado da decoración e o gusto ornamental, que son levados a un paroxismo de riqueza, sofisticación e elegancia. A arquitectura rococó desenvolveuse sobre todo enFrancia eAlemaña, representado porAnge-Jacques Gabriel eJohann Balthasar Neumann. A escultura ten un aire grácil, refinado, como na obra deJean-Antoine Houdon ou os irmáns Asam (Cosmas Damian eEgid Quirin). A pintura móvese entre a exaltación relixiosa ou o paisaxismovedutista enItalia, e as escenas cortesás deWatteau eFragonard en Francia, pasando polo retratismoinglés deReynolds eGainsborough. Figura á parte é o inclasificable pintor españolFrancisco de Goya, que evolucionou desde un selo máis ou menos rococó até un certoprerromanticismo, pero cunha obra persoal e expresiva de forte ton intimista.
Entre finais do século XVIII e principios do XIX sentaron as bases da sociedade contemporánea, marcada no terreo político polo fin do absolutismo e a instauración de gobernos democráticos —impulso iniciado coa Revolución francesa—; e, no económico, polaRevolución industrial e o afianzamento docapitalismo, que terá resposta nomarxismo e aloita de clases. No terreo da arte, comeza unha dinámica evolutiva de estilos que se suceden cronoloxicamente cada vez con maior celeridade, que culminará no século XX cunha atomización de estilos e correntes que conviven e se contrapoñen, inflúense e enfróntanse.
Impresionismo: foi un movemento profundamente innovador, que supuxo unha ruptura coa arte académica e unha transformación da linguaxe artística, iniciando o camiño cara ós movementos devangarda. Inspirábanse na natureza, da que pretendían captar unha ‘impresión’ visual, a plasmación dun instante no lenzo —por influxo da fotografía—, cunha técnica de pincelada solta e tons claros e luminosos. Cabe mencionar como principais representantes aÉdouard Manet —considerado un precursor—,Claude Monet,Camille Pissarro,Pierre-Auguste Renoir eEdgar Degas. Igual de renovador foi no terreo da escultura o papel deAuguste Rodin, que sentou as bases da escultura do século XX.
Neoimpresionismo: evolucionando desde o impresionismo, os neoimpresionistas preocúpanse máis dos fenómenos ópticos, desenvolvendo a técnica dopuntillismo, como se pode apreciar na obra deGeorges Seurat ePaul Signac.
Formas únicas de continuidade no espazo (1913), deUmberto Boccioni.
Século XX
Aarte do século XX padece unha profunda transformación: nunha sociedade máis materialista, máis consumista, a arte diríxese ós sentidos, non ó intelecto. Igualmente, cobra especial relevancia o concepto demoda, unha combinación entre a rapidez das comunicacións e o aspecto consumista da civilización actual. Xorden así os movementos devangarda, que pretenden integrar a arte na sociedade, buscando unha maior interrelación artista-espectador, xa que é este último o que interpreta a obra, podendo descubrir significados que o artista nin coñecía. As últimas tendencias artísticas perden mesmo o interese polo obxecto artístico: a arte tradicional era unha arte de obxecto, o actual de concepto. Hai unha revalorización da arte activo, da acción, da manifestación espontánea, efémera, da arte non comercial (arte conceptual,happening,environment).
Cubismo: este movemento baseouse na deformación da realidade mediante a destrución da perspectiva espacial de orixe renacentista, organizando o espazo en base a unha trama xeométrica, con visión simultánea dos obxectos, unha gama de cores frías e apagadas, e unha nova concepción da obra de arte, coa introdución docollage. A figura principal deste movemento foiPablo Picasso, un dos grandes xenios do século XX, xunto aGeorges Braque,Juan Gris eFernand Léger, así comoAlexander Archipenko,Pablo Gargallo eJulio González en escultura. Unha derivación do cubismo foi oorfismo deRobert Delaunay.
Futurismo: movementoitaliano que exaltou os valores do progreso técnico e industrial do século XX, destacando aspectos da realidade como o movemento, a velocidade e a simultaneidade da acción. Destacan en pinturaGiacomo Balla eGino Severini, eUmberto Boccioni en escultura.
Dadaísmo: movemento de reacción ós desastres daguerra, o dadaísmo supuxo unha formulación radical do concepto de arte, que perde calquera compoñente baseado na lóxica e a razón, reivindicando a dúbida, o azar, o absurdo da existencia. Isto tradúcese nunha linguaxe subversiva, onde se cuestionan tanto as temáticas como as técnicas tradicionais da arte, experimentando con novos materiais e novas formas de composición, como ocollage, afotomontaxe e osready-made. DestacanHans Arp,Francis Picabia,Kurt Schwitters eMarcel Duchamp.
Arte abstracta: cuestionado o concepto de realidade polas novas teorías científicas, e co xurdimento de novas tecnoloxías como afotografía e ocinema, que xa se encargan de plasmar a realidade, prodúcese a xénese da arte abstracta: o artista xa non tenta reflectir a realidade, senón o seu mundo interior, expresar os seus sentimentos. A arte perde todo aspecto real e de imitación da natureza para centrarse na simple expresividade do artista, en formas e cores que carecen de calquera compoñente referencial. Iniciado porVasili Kandinski, foi desenvolvido polo movementoneoplasticista (De Stijl), con figuras comoPiet Mondrian eTheo van Doesburg.
Construtivismo: xurdido naRusiarevolucionaria, é un estilo comprometido politicamente que pretende a través da arte realizar unha transformación da sociedade, mediante unha reflexión sobre as formas puras artísticas concibidas desde aspectos como o espazo e o tempo, que xeran unha serie de obras de estilo abstracto, con tendencia á xeometrización. DestacanVladimir Tatlin,Lissitzky,Anton Pevsner eNaum Gabo. Unha variante foi osuprematismo deKasimir Malevich.[105]
Liberación de 1001 globos azuis, -escultura aerostática- deYves Klein. As últimas tendencias foron propensas a unha arte máis desmaterializada, onde importa máis o concepto, a mensaxe, a acción.
Hiperrealismo: como reacción ó minimalismo xurdiu esta nova corrente figurativa, caracterizada pola súa visión superlativa e esaxerada da realidade, que é plasmada con grande exactitude en tódolos seus detalles, cun aspecto case fotográfico. DestacanChuck Close,Richard Lestes,Antonio López García e, en escultura,George Segal, famoso polas súas figuras humanas enxeso.
Arte conceptual: tralo despoxamento material do minimalismo, a arte conceptual renuncia ó substrato material para centrarse no proceso mental da creación artística, afirmando que a arte está na idea, non no obxecto. Inclúe diversas tendencias: a arte conceptual lingüística, o máis purista da conceptualidade, centrado na relación arte-linguaxe (Joseph Kosuth); aarte povera, centrado nas instalacións, xeralmente de materiais detríticos (Mario Merz,Jannis Kounellis); obody-art, co corpo humano como soporte; oland-art, que utiliza a natureza como soporte, cun marcado compoñente efémero; obio-art, que usa técnicasbiolóxicas; etc.
↑Fatás, Guillermo; Borrás, Gonzalo (1990).Diccionario de términos de arte y elementos de arqueología, heráldica y numismática(encastelán). Madrid: Alianza. pp.122–123.ISBN84-206-0292-2.
Azcárate Ristori, José María de; Pérez Sánchez, Alfonso Emilio; Ramírez Domínguez, Juan Antonio (1983).Historia del Arte(encastelán). Anaya, Madrid.ISBN84-207-1408-9.
Beardsley, Monroe C.; Hospers, John (1990).Estética. Historia y fundamentos(encastelán). Cátedra, Madrid.ISBN84-376-0085-5.
Bozal, Valeriano (2000).Historia de las ideas estéticas y de las teorías artísticas contemporáneas (vol. I)(encastelán). (e outros). Visor, Madrid.ISBN84-7774-580-3.
———— (1999).Historia de las ideas estéticas y de las teorías artísticas contemporáneas (vol. II)(encastelán). (e outros). Visor, Madrid.ISBN84-7774-581-1.
———— (1993).Modernos y postmodernos(encastelán). Historia 16, Madrid.
.jpg)
_02.jpg)
.jpg)
