Desde oséculo XVI ata principios doséculo XIX a maior parte de América do Sur estaba dividida en colonias gobernadas, maioritariamente, porEspaña ePortugal, seguidas por unha colonia doReino Unido, unha deFrancia e outra dosPaíses Baixos que se foron convertendo enrepúblicas, coa excepción daGüiana Francesa convertida en Departamento de Ultramar francés (Rexión Ultraperiférica europea) e asillas Malvinas e illas veciñas. Aínda que o límite actual de América do Sur conAmérica Central se sitúa nunha liña imaxinaria naselva do Darién, foi a partir da construción daCanle de Panamá que se comeza a asociar este país conAmérica Central en mediosanglosaxóns. Finalmente no ano 1955, Panamá pasa a formar parte de América Central xeograficamente, pero mantén lazos históricos e culturais con América do Sur.[9][10]
A reiteración desitios arqueolóxicos de grande antigüidade en América do Sur e a escasa cantidade dos mesmos no norte do continente, sumado ás diferenzas de consideración enxenes efenotipos entre os paleoindios suramericanos e norteamericanos, causaron a adhesión dalgúns investigadores á hipótese dun poboamento autónomo de América do Sur, non proveniente do norte.
Esta hipótese relaciónase coa teoría da chegada polaAntártida desdeOceanía,[12] e parecen confirmala os achados de asentamentos de tribos costeiras duns 14 800 anos de antigüidade no sitio arqueolóxico deMonte Verde,Chile.[13]
Durante a súa migración e especialmente despois do descubrimento daagricultura, os antigos poboadores americanos foron establecéndose nas áreas e sectores que consideraban máis propicios para o seu desenvolvemento e modos de vida. EnAyacucho, Perú, xa se domesticabanllamas 5 000 anos antes de Cristo.[11] Nos séculos posteriores, tamén se desenvolveron en diferentes rexións do subcontinente áreas para a semente dearracacha,batata,cabaza,ananás,feixón,pataca,tapioca,quinoa,mandioca, eiñame, que son orixinarios de América do Sur. En situación de illamento durante milenios con respecto ás sociedades doVello Mundo, os pobos suramericanos conformaron culturas autónomas orixinais ata o punto de producir dúas revolucións neolíticas separadas nos Andes que deron orixe a centos de civilizacións agrocerámicas, varias das cales consideraban aola de barro un símbolo de gran valor espiritual xa que representaba o universo dos deuses, o lugar dos enterros, o depósito para fermentar a chicha (bebida alcohólica) e o utensilio para preparar alimentos.[11]
ACultura Chinchorro, situada na costa norte deChile (Atacama) e sur doPerú, desenvolveu técnicas de momificación case 2 mil anos antes que os exipcios, e as súas momias son consideradas as máis antigas do mundo.[14]
Cara aoséculo XII, a influenciainca chegou a ocupar os actuais territorios do Perú, Bolivia e Ecuador, ademais do norte de Chile, o noroeste da Arxentina, e a zona sur de Colombia.[15] Desde o Cuzco, oImperio Inca consolidou un estado que logrou sintetizar e difundir os múltiples coñecementos artísticos, científicos e tecnolóxicos dos seus antecesores. Os devanditos coñecementos, con todo, non incluían a escritura, xa que esta era descoñecida en América do Sur antes da chegada dos europeos. Actualmente, algúns costumes e tradicións da desaparecida civilización inca prevalecen en etnias andinas como osquechuas eaimarás. O territorio do Brasil estivo habitado desde hai polo menos 8 000 anos.[16]
Pirámide e praza de Caral, un dos exemplos máis representativos da civilización caral. (do 3000 a.C. o 1800 a.C.)
Civilización Caral, tamén coñecida como Caral-Supe ou Norte Chico, foi unha antiga civilización do Perú, unha complexa sociedade preincaica que inclúe preto de trinta grandes asentamentos humanos. 3200 a.C-1600 a.C.
Tiwanaku foi o centro dacivilización tiwanaku, unha cultura preincaica que baseaba a súa economía na agricultura e a gandaría, e que abarcou centralmente os territorios dameseta do Collao (entre o occidente deBolivia e o sur doPerú) nos Andes, expandíndose cara á costa (sur doPerú e norte deChile) e que irradiou a súa influencia tecnolóxica e relixiosa cara a outras civilizacións contemporáneas a ela.
Cultura Chimú, ouChimor é unha cultura doAntigo Perú xurdida na costa norte tralo decaemento doImperio huari entre os anos1000 e1200 d.C. Ocuparon os territorios que antes habitaron osmochicas, chegando a expandir os seus dominios, na súa etapa de maior desenvolvemento, por toda unha extensa franxa donorte doPerú, desdeTumbes ata o val deHuarmey.
Cultura Chavín foi unha da grandes civilizacións americanas que se desenvolveu entre os ríosMosna eHuachecsa,[17][18] na provincia deHuari, departamento deAncash noPerú. Desenvolveuse entre 1200 a.C-200 a.C.
Cultura Paracas oucultura de Paracas é unha cultura arqueolóxica do Antigo Perú orixinada a finais do período formativo superior, ao redor do500 a.C. ao redor dapenínsula de Paracas. A península en cuestión sitúase entre osríos Ica ePisco no actualdepartamento de Ica. Desde aquel punto de partida, os paracas lograron dominar aproximadamente desde o río Cañete, ao norte ata Yauca, ao sur, tendo como centro a cidade deIca.
Cultura mochica, tamén chamadaMoche, é unhacultura arqueolóxica do Antigo Perú que se desenvolveu entre o100 a.C. e o800 d.C. no val Moche tendo como capital o territorio que hoxe en día se denominaHuacas del Sol y de la Luna na rexión La Libertad. Esta cultura estendeuse cara aos vales da costa norte do actual Perú.
ACultura Mollo foi unha civilización preincaica que habitou a zona occidental da cordilleira Real no actual departamento da Paz en Bolivia. Esta civilización apareceu aproximadamente no ano 700 d.C. e esténdese ata o 1300 ou 1400 d.C, o seu decaemento confúndese co arribo dos incas á zona, polo cal se cre que estes absorberon aos mollo aprendendo algunhas técnicas construtivas deles.
OTratado de Tordesillas subscrito en 1494 entre osreis de Castela e Aragón, eXoán II rei de Portugal, estableceu unha repartición das zonas de anexión donovo mundo. A parte oriental de América do Sur, o extremo leste do Brasil, quedaba adscrito á área de acción de Portugal, o que posibilitou o sometemento á súa soberanía cando en 1500Pedro Álvares Cabral arribou a costas brasileiras.
O 5 de agosto de 1498 verificouse o primeiro desembarco europeo en América do Sur. A partir do 13 de agosto,Cristovo Colón navegou pola costa oriental da actual Venezuela ata apenínsula de Paria,Illa de Margarita eCubagua antes de regresar aA Española. Nailla de Cubagua fundouse o primeiro asentamento europeo en Suramérica:Nueva Cádiz (1500). Mentres que enCumaná (actual Venezuela) fundouse o primeiro asentamento en terra firme (1515).
Ao longo de 1808, as presións do emperador francésNapoleón Bonaparte desencadearon unha serie de acontecementos que empeoraron aínda máis a xa comprometida situación española. O reiCarlos IV de España abdicou o trono a favor do seu filloFernando VII o 19 de marzo de 1808 logo dos sucesos domotín de Aranjuez, e máis tarde, o 5 de maio de 1808 terminouse de consumar o desastre para España cando Carlos IV e o seu fillo foron obrigados a ceder o trono a Napoleón para designar ao seu irmán,Xosé I, como novo rei de España. Isto provocou unha reacción popular en España que desencadeou o que hoxe se coñece como aguerra da independencia española e tanto en América como en España, formáronse xuntas rexionais que fomentaron a loita contra os invasores franceses para restablecer no trono o monarca lexítimo. Con todo, nas xuntas americanas só se falaba con entusiasmo da Xunta popular de Cádiz e moitas delas eran vistas con receo polas autoridades españolas, que as supoñían sospeitosas de seren favorables aos franceses e que non se esqueceron de accións como a deAntonio Nariño enBogotá, que publicara aDeclaración dos dereitos do home e do cidadán traducida porJuan Picornell, e que influíu na conspiración deManuel Gual eJosé María España de 1797[20], ou das fracasadas expedicións militares deFrancisco de Miranda en Venezuela.
A altura media de 3 000 metros e os picos de 4 800 metros, provocaron omal de montaña no exército. O camiño mediaba os 30 cm de ancho e era irregular. A temperatura descendía entre -15 e -20 graos centígrados durante a noite. Dos 5 400 homes que compoñían o exército, 300 morreron no camiño. Só chegaron 5 000 mulas das 9 200 que partiron e 500 cabalos dos 1 500 iniciais. Ao mesmo tempo, San Martín dirixía as 6 columnas que cruzaban a cordilleira por distintos puntos, co obxectivo de confundir e dispersar as forzas realistas que os esperaban para enfrontalos. Ao arribar a Chile, o exército patriota ao mando de San Martín, logra un triunfo clave nabatalla de Chacabuco.
A historia da emancipación suramericana comezaba a escribirse. Logo complementaríase coas accións militares iniciadas polo libertadorSimón Bolívar ao norte do continente, dando o seu primeiro gran golpe nabatalla de Boyacá, onde consegue unha decisiva vitoria patriota.
Pedro I do Brasil (Coñecido como O Rei Soldado) foi un emperador de Portugal ata que proclamou a independencia do Brasil en 1822 e se converteu no seu primeiro emperador.San Martín e Bolívar durante aEntrevista de Guayaquil. (1822)
Trala súa independencia, América do Sur sufriu nalgúns dos seus países diversos tipos de ditaduras e homes fortes. Con todo, a finais do século XX a maior parte do subcontinente logrou facerse de gobernantes elixidos democraticamente, aínda que non en todas as circunstancias se estableceron institucións duradeiras. O desenvolvemento económico da Arxentina e o Uruguai desde principios de século faría que se transformasen na meca da inmigración, sobre todo desde Europa e Asia. Durante aprimeira esegunda guerra mundial, o continente mantívose a salvo da onda destrutiva que arrasou Europa, Asia e África e volveuse unha vez máis receptor natural de miles de refuxiados. No entanto, entre 1941 e 1942, desenvolveuse aguerra peruano-ecuatoriana.
Na década de 1960 iniciouse unha serie de réximes ditatoriais favorecidos polas aristocracias locais con apoio dos Estados Unidos co obxectivo de neutralizar a gobernos de tendenciasocialista en diversos países de América do Sur: o Brasil, a Arxentina, o Uruguai, Paraguai, Chile e Bolivia.
Desde 1999, agásColombia, varios países de América do Sur elixiron gobernos decentro esquerda como a Arxentina, o Brasil, Chile, o Uruguai, Paraguai e recentemente o Perú, ou deesquerda como Bolivia, Ecuador e Venezuela, aínda que a maioría destes gobernos abrazan olibre mercado.
Historicamente, os países de América do Sur foron fundados como repúblicas ditatoriais lideradas por caudillos. OBrasil foi a única excepción, sendo unhamonarquía constitucional durante os primeiros 67 anos de independencia, até ungolpe de estado que proclamou unha república. A finais do século XIX, os países máis democráticos eran oBrasil,[21]Chile, a Arxentina e o Uruguai.[22]
No período de entreguerras, o nacionalismo medrou fortemente no continente, influenciado por países como aAlemaña nazi e aItalia fascista. Unha serie de gobernos autoritarios xurdiron en varios países de América do Sur con visións achegadas ás dasPotencias do Eixe,[23] como o Brasil deVargas. A finais do século XX, durante aguerra fría, moitos países convertéronse enditaduras militares baixo o amparo estadounidense nun intento de evitar a influencia da Unión Soviética. Despois da caída dos réximes autoritarios, estes países convertéronse en repúblicas democráticas.
Durante a primeira década do século XXI, os gobernos de América do Sur xiraron cara á esquerda, con gobernos esquerdistas elixidos en Chile, o Uruguai, o Brasil, a Arxentina, Ecuador, Bolivia, Paraguai, o Perú e Venezuela. Moitos dos países de América do Sur incrementaron o emprego de políticas proteccionistas, axudando ó desenvolvemento local.
Recentemente, creouse unha organización intergobernamental que pretende fusionar as dúas unións suramericanas existentes:Mercosur e aComunidade Andina, o cal sería o terceiro bloque comercial meirande do mundo.[24] Esta nova organización política, coñecida comoUnión de Nacións Suramericanas, busca estabelecer o libre paso de persoas, o desenvolvemento económico, unha política de defensa común e a eliminación dastaxas alfandegueiras.
O territorio de América do Sur ten unha superficie de 17 819 100 km². As súas costas teñen unha lonxitude de 34 500 km (25 432 km as da masa continental). O 75% do seu territorio atópase nas rexións tropicais —está atravesado poloecuador terrestre—.
Topograficamente, América do Sur divídese en tres seccións: a cordilleira, as terras baixas do interior, e o escudo continental.[36] Acordilleira dos Andes destaca por ser a cadea montañosa máis longa e nova do mundo, así como a máis alta logo dosHimalaias. Nacendo nas profundidades oceánicas, érguese desde o sueste doarquipélago de Terra do Fogo, seguindo un trazo paralelo á costa do Pacífico, para diversificarse no norte, abríndose en dous brazos, un cara ao istmo de Panamá e outro bordeando a costa caribeña. A orixe da cordilleira é o resultado da subducción daplaca de Nazca baixo aplaca suramericana a unha velocidade próxima aos 9 cm/ano. Pasa pola Arxentina, Chile, Bolivia, Perú, Ecuador, Colombia e Venezuela. Varios dos seus picos máis altos superan os 6 000 msnm, como oAconcagua (6 960,8 msnm),[37] oNevado Ojos del Salado (6 893 msnm), oNevado Huascarán (6 768 msnm), oNevado Saxama (6 542 msnm) e oVolcán Chimborazo (6 310 msnm).
No entanto, en Colombia, o outro extremo do subcontinente, aínda é posible rexistrar alturas maiores aos 5 300 msnm naSerra Nevada do Cocuy, ou noNevado del Ruiz. Ao longo do seu percorrido, ramifícase en diversos ramais ou cordilleiras que encerran vales como aDepresión intermedia e oVal do Cauca, en Colombia, e altiplanos como oAltiplano andino, unha meseta de aproximadamente 3 000 msnm que cobre unha rexión seca entre Bolivia, Perú, Arxentina e Chile.
Os países situados no chamado "cinto de lume do Pacífico" presentan un dos maiores niveis desismicidade evulcanismo do mundo, fenómenos relacionados entre si, e efectos secundarios da subducción da Placa de Nazca baixo a placa Continental.Chile ten a maior cadea de volcáns do mundo logo de Indonesia, cuns 2 000 volcáns identificados, 500 potencialmente activos, e varias erupcións recentes.[Cómpre referencia]
As terras baixas adóitanse clasificar en tres sistemas:[38] aschairas doOrinoco, achaira do Amazonas e achaira chacopampeana ou do Prata, formadas polasedimentación producida polos ríos que as atravesan e o depósito de partículas producidas polaerosión eólica. Atópanse ademais pequenas chairas costeiras ao longo do océano Pacífico en Colombia, Ecuador e Perú e sobre o Atlántico en Güiana, Suriname, Güiana Francesa e o Brasil. A maior depresión do subcontinente atópase a 105 m baixo o nivel do mar enLaguna del Carbón (provincia de Santa Cruz), Arxentina.
O escudo continental sepárase en tres seccións desiguais:[39] omacizo de Brasilia, omacizo Güianes, e omacizo Patagón, os dous primeiros entre os máis antigos do planeta. A dureza das rochas cristalinas que os conforman outórganlles grande estabilidade e é a razón de que non se produzan terremotos nas enormes rexións que ocupan, así como os puntos de contacto entre estas (as rexións sedimentarias daAmazonia e a chaira chaco-pampeana). O macizo de Brasilia ocupa o leste, centro e sur do Brasil, gran parte do Uruguai, o leste de Paraguai e o noroeste da Arxentina. O macizo Güianes comprende gran parte de Güiana, Suriname e a Güiana Francesa, o sur de Venezuela, unha parte do norte do Brasil e do oriente colombiano. O macizo Patagón abarca case toda aPatagonia arxentina e o extremo sur da parte chilena.
Tamén se atopan outros sistemas orográficos importantes rexuvenecidos polo pregamento andino, dispersos entre as rexións chairas do subcontinente, como as serrasMacarena eChiribiquete en Colombia, aserranía de Santiago en Bolivia, a Serra do Divisor no Brasil e Perú, e asserras Pampeanas,Ventania eTandilia na Arxentina.
A amplitude delatitudes que ocupa o continente. A maior parte do subcontinente atópase dentro das zonas tropicais, oecuador terrestre atravésao pola parte norte, otrópico de Capricornio pasa preto da súa latitude media. Por baixo deste predomina oclima temperado no Uruguai, o centro da Arxentina, o sur do Brasil e no sur de Chile, e oclima mediterráneo no centro de Chile. Finalmente na Patagonia atópanse climas fríos (húmido na zona da cordilleira e a zona occidental, e seco na zona oriental). O extremo sur penetra na zona subantártica.
A diferenza de temperaturas entre os océanos lindeiros. Xeralmente o do lado atlántico é máis cálido e o do pacífico é máis frío pola presenza dacorrente de Humboldt, procedente doAntártico.
A presenza dosAndes, que presenta grandes diferenzas térmicas segundo aaltitude (conta con xeos eternos ata na zona ecuatorial), e que actúa comobiombo climático.
Na rexiónoccidental, entre os Andes e oocéano Pacífico, atópanse as zonas máis húmidas do planeta:El Choco (Colombia, Ecuador, Perú, Panamá), tamén as máis secas do globo, nodeserto de Atacama (Chile), que nalgunhas áreas non ten rexistros de precipitacións desde hai máis de 100 anos.
O 26% da auga doce daTerra atópase en América do Sur, onde destacan pola súa enorme extensión as cuncas dos ríosAmazonas (a maior do planeta),Orinoco eParaná. Debido á presenza paralela ao océano Pacífico da cordilleira dos Andes, os ríos de maior canle e cunca son aqueles que verten as súas augas no océano Atlántico.
Pola súa estrutura xeolóxica, presenta dous grandes tipos de ríos:
Os que desembocan noocéano Atlántico, que son longos, caudalosos e torrenciais.
Os que desembocan no océano Pacífico. que son curtos e torrenciais, debido a que no seu percorrido desde a cordilleira dos Andes ata oocéano deben salvar un gran desnivel.
Interesante resulta a semellanza entre osríos que desembocan no océano Pacífico e os que o fan nomar Caribe, polos seuscaudais etorrentes.
Tamén destaca oacuífero Guaraní, como o máis grande do mundo, capaz de abastecer a poboación mundial por 200 anos. Este é compartido pola Arxentina, o Brasil, Paraguai e o Uruguai.
Olago de Maracaibo en Venezuela é o máis grande do subcontinente con 13 000 km2, mentres que oLago Titicaca, situado entre Perú e Bolivia, é o lago navegable máis grande e o máis alto do mundo, con 8 300 km2 e 3 821 m sobre onivel do mar respectivamente.
América do Sur abarca gran variedade de rexións bioxeográficas, a maior extensión de selvas e bosques chuviosos do mundo, debido a que 2/3 partes da súa superficie se achan entre os trópicos. Alcanza a súa máxima anchura cerca do ecuador, onde reina a selva amazónica ouAmazonia nos territorios de Ecuador, Bolivia, Perú, Colombia, Venezuela, Brasil e Güiana.
Nos pantanos litorais das rexións de baixa latitude crecenmangleiros. Nas chairas do Amazonas, situada nas proximidades do ecuador, a calor intensa e as choivas copiosas dan lugar áselva, ou bosque húmido tropical. As selvas do Amazonas son as máis extensas do mundo.
As sabanas preséntanse noMato Grosso, os Llanos de Colombia e Venezuela. O deserto case absoluto, o máis árido do mundo preséntase enAtacama, costa do Pacífico entre os 21 e 27 graos de latitude.
Sobre acordilleira dos Andes a vexetación vai variando segundo aaltitude e alatitude, predominando a vexetación depáramo sobre os 3 000 m de altitude nas baixas latitudes, como no altiplano. A partir do paralelo 35 aproximadamente a ladeira occidental está cuberta debosques temperados. Ao sur do paralelo 38 destas ladeiras presentan tupidos bosques temperados e subantárticos.
A zona temperada inclúe as pampas, onde predominan as gramíneas; matogueiras e bosque esclerófilo no centro norte de Chile, a partir do centro sur de Chile predominan os bosques temperados.
As plantas crecen con profusión no terreo fértil. América do Sur é o fogar do espiñentopino araucaria, dasiringa ou árbore docaucho e dapataca. Outras moitas plantas domésticas comúns son de orixe suramericana. A árbore máis grande é aBertholletia excelsa oucastiñeiro de Pará.
América do Sur (xunto conCentroamérica, as terras baixas deMéxico e asAntillas) pertence a unha soa rexión zooxeográfica ouecozona coñecida comozona neotropical. Afauna caracterízase pola súa variedade e a falta de afinidade coa doutros continentes (ata con aquela do resto deAmérica), xa que as 4/5 partes das especies animais coñecidas que a habitan son orixinarias desta rexión. Así, por exemplo, atopamos dúas clases demonos totalmente diferentes dos doVello Mundo,morcegos chupadores desangue, unha gran variedade deroedores (Rodentia), avicuña (Vicugna vicugna), aalpaca (Vicugna pacos), oxaguar (Panthera onca), opecarí (Tayassu sp.), ooso de anteollos (Tremarctos ornatus), ocoatí (Nasua nasua) etc.[40]
América do Sur experimentou, a partir de 1930, un notable crecemento e diversificación na maioría dos sectoreseconómicos. Gran parte dos produtos agrícolas e pecuarios son destinados ao consumo local e ao mercado interno. No entanto, aexportación debens erecursos naturais é fundamental para o equilibrio dabalanza comercial da maioría dos países.[46]
Os principais cultivos agrarios son xustamente os de exportación, como asoia e otrigo. A produción de alimentos básicos como ashortalizas, omillo ou ofeixón é grande, cultívanse sobre todo para o consumo interno. A creación de gando destinada á exportación de carne é importante na Arxentina, no Paraguai, noUruguai e en Colombia. Nas rexións tropicais os cultivos máis importantes son ocafé, ocacao e asbananas, principalmente no Brasil, en Colombia e no Ecuador. Por tradición, os países produtores deazucre para a exportación son: Perú, Güiana e Suriname, sendo que noBrasil, a cana de azucre tamén é utilizada para a fabricación de alcol combustible. Na costa do Perú, nordeste e sur do Brasil cultívase oalgodón. O 50% da superficie suramericana está cuberta porbosques, mais as industrias madeireiras son pequenas e dirixidas para os mercados internos. Nos últimos anos, no entanto, empresas transnacionais véñense instalando naAmazonia para explotarmadeiras nobres destinadas á exportación. As augas costeiras do Pacífico da América do Sur, son as máis importantes para a pesca comercial. A captura de anchoa chega a miles de toneladas, e tamén é abondoso oatún, dos cales o Perú é un grande exportador. A captura decrustáceos é notable, particularmente no nordeste do Brasil e no Chile.[46]
No sector de turismo, iniciáronse no 2005 unha serie de negociacións con obxectivo de promover o turismo e aumentar as conexións aéreas dentro da rexión.[47]Punta del Este,Florianópolis eMar del Plata encóntranse entre os principaisbalnearios da América do Sur.[46]
A brecha económica entrericos epobres na maioría dos estados suramericanos é máis ampla que nos outros continentes. EnVenezuela,Paraguai,Bolivia e moitos outros países do subcontinente, o 20% dasociedade máis rica pode posuír máis do 60% da riqueza nacional , mentres que o 20% máis pobre pode posuír menos do 5%. Esta gran diferenza pódese ver en moitas grandes cidades de América do Sur, onde as chozas improvisadas e osbarrios marxinais atópanse xunto aosrañaceos e osapartamentos deluxo da clase alta.
Na actualidade, podemos recoñecer tres tipos de sistemas económicos na América do Sur, que aínda que poden compartir aspectos similares e xerais, as súas economías seguen unha liña predeterminada, nisto recoñecemos os netamentecapitalistas,economías abertas, os cales se basean no modelo dolibre mercado, países comoChile, Colombia, e en menor medida Perú, que adoptaron os modelos económicos dosEstados Unidos, aínda que cun grao menor deeconomía mixta, sen ser claramente distinguible.
Doutra banda existen os países que aínda que sosteñen unha estrutura de apertura ao mundo, manteñen modelos máis orientados áeconomía social de mercado ou deeconomías mixtas en diferentes magnitudes, o caso da Arxentina,Uruguai, Brasil, Ecuador, Bolivia,Paraguai que exercen un control e normativa co fin de regular olibre mercado, finalmente existen aqueles países que sosteñen economías semipechadas cun espectro máis radicalizado que os anteriores, ou con moi pouca relación delibre mercado, mantendo relacións económicas con países exclusivos dos seus bloques, países como Venezuela que malia soster modelos económicos semipechados, manteñen relacións comerciais coas potencias do capitalismo: Estados Unidos eEuropa.[49]
As características xerais da composición industrial e produtiva das economías exportadoras de América do Sur son a extracción de recursos naturais, maioritariamente as industriasmineiras epetrolíferas,manufactura eagrícola.
OBrasil é o terceiro maior exportador deprodutos agrícolas do mundo.[50] A maioría dos suramericanos vive nas proximidades dolitoral e por iso gran parte das áreas en que se fai uso intensivo da terra localízase nesa faixa periférica. Menos do 5% das terras da rexión son cultivadas, 19% destínanse apastos e o 47% son ocupadas porbosques. A proporción de terra cultivada varía desde o 12% noUruguai até o 1% noParaguai e o 0,03% naGüiana Francesa.[46]
A pesar dos esforzos que se teñen feitos no sentido daindustrialización, América do Sur aínda é unha rexión onde as actividades agrícolas desempeñan un papel fundamental. O produto máis importante da rexión é ocafé, cultivado sobre todo nas terras roxas dosestadosbrasileiros deSão Paulo eParaná e na cordilleira occidental deColombia, constituíndo a gran fonte de divisas deses países. As principais áreas de cultura domillo encóntranse no interior doaltiplano brasileiro, sobre todo na súa porción suroriental, e nas terras que bordean a faixa frutícola daspampasarxentinas. Abanana é intensamente cultivada en torno aogolfo de Guaiaquil ecanella doEcuador (primeiro exportador da América do Sur), na rexión do baixorío Magdalena e nas baixadas quentes e húmidas dosur do Brasil. A produción detrigo concéntrase case toda nas grandes áreas dapampa húmida e noSur do Brasil; aArxentina é un dos principais países frutícolas do mundo, xunto conRusia, osEstados Unidos e oCanadá. O cultivo docacao asume grande importancia nacanellaecuatoriana, en torno aolago de Maracaibo, naVenezuela, e, principalmente, no sur do estado daBaía,Brasil, que é o primeiro produtor suramericano e segundo produtor e exportador mundial. Destaca naagriculturabrasileira durante a década de 1970 a enorme expansión dasoia, que pasou a ser un dos principais produtos de exportación do país.[46]
Suramérica gañou catroPremios Nobel en áreas científicas: os arxentinosCésar Milstein,Luis Federico Leloir eBernardo Houssay (o primeiro latinoamericano en ser galardoado cun premio Nobel), e o venezolano-estadounidenseBaruj Benacerraf. Ademais houbo destacados investigadores, como o físicoSantiago Antúnez de Mayolo que predixo a existencia de partículas atómicas 80 anos antes do seu descubrimento; o bioquímicoPablo Valenzuela, quen dirixiu os esforzos para descubrir o virus dahepatite C e a creación da primeira vacina para ahepatite B;Anthony Atala, creador do primeiro órgano humano creado nun laboratorio;Ricardo Baeza-Yates, destacado creador de algoritmos computacionais;Andreas Pavel, inventor dowalkman;Pedro Paulet, creador do primeiro foguete funcional da historia, antes que os fabricados en Alemaña e os Estados Unidos;Alberto Santos Dumont, enxeñeiro autodidacta e aviador, considerado por algúns como o primeiro piloto de avión da historia;Ladislao Biro, inventor dobolígrafo, ou o físicoF. J. Duarte, pioneiro mundial en investigación láser,[51] entre outros.
Arxentina ten o seu propio programa de satélites, centrais nucleares e a súa propia compañía pública de enerxía nuclear, oINVAP, unhaempresa arxentina de alta tecnoloxía dedicada ao deseño, integración, e construción de plantas, equipamentos e dispositivos en áreas de alta complexidade comoenerxía nuclear,tecnoloxía espacial,tecnoloxía industrial e equipamento médico e científico. É a única empresa enLatinoamérica recoñecida polaNASA como apta para realizar sistemas satelitais completos, desde o seu deseño e construción ata a súa operación.[52] A mesma prové a varios países de reactores nucleares.[53]
Así mesmo, a historia da posta en órbita de satélites en Suramérica é iniciada cos lanzamentos do brasileiro Brasilsat A1 en 1985 e o arxentinoLusat 1 en 1990.[54] A partir de entón, varios países suramericanos seguiron o exemplo. Actualmente o Brasil conta con 11 satélites e a Arxentina con 10, Chile e Venezuela con 2 e Colombia con 1.[55]
No 2002 a Arxentina logrou exitosamente a clonación do primeiro vacún, converténdose no primeiro país latinoamericano e un dos nove países do mundo en completar esta tarefa.[56] O 6 de abril do 2012 logrouse a inédita clonación de Rosita ISA, o primeiro bovino nado no mundo ao que se lle incorporaron dous xenes humanos, e que resultará nun leite con lactoferrina humana e lisozima (unha proteína e un enzima) con propiedades antibacteriais e antivirais ideais para o sistema inmunolóxico dos bebés.[57] A Arxentina tamén se sitúa entre os catro únicos países a nivel mundial (xunto aos Estados Unidos, Italia e o Canadá) en lograr a clonación de cabalos de alto valor competitivo.[58] Nos anos '60 e '70 a Arxentina efectuou experiencias enviando a distintos animais en voos suborbitais a bordo de foguetes de elaboración propia, o que transformou a este país na cuarta nación en enviar animais ao espazo, e unha das únicas seis na actualidade en telo feito, xunto aos Estados Unidos, aUnión Soviética,Francia, oXapón e aChina.
En 1995 aUnesco elixiu a Arxentina como a sede para instalar oObservatorio Pierre Auger en Malargüe naProvincia de Mendoza, o cal comezou a funcionar en 2005. Trátase dun proxecto conxunto de máis de 20 países no que colaboran uns 250 científicos de máis de 30 institucións, coa finalidade de detectarpartículas subatómicas que proveñen do espazo exterior denominadas raios cósmicos.[59]
A arxentinaAtucha I foi a primeira central nuclear construída en América Latina.
No campo daenerxía atómica, só Brasil estivo ao bordo da fabricación dearmas nucleares, de concretarse o prototipo dunhabomba nuclear de tipo implosión deplutonio.[60] Finalmente, en 1991 os parlamentos da Arxentina e o Brasil ratificaron un acordo de inspección bilateral que creou a Axencia Brasileiro-Arxentina de Contabilidade e Control de Materiais Nucleares (ABACC) para supervisar que a enerxía nuclear destas nacións se produza para fins pacíficos.[61] Posteriormente, a Arxentina ratificou oTratado de Non Proliferación Nuclear en 1995 e o Brasil en 1998.
Doutra banda, a Arxentina e o Brasil son as únicas nacións suramericanas dotadas decentrais nucleares para enfrontar a gran demanda enerxética das súas industrias:[62] As arxentinasAtucha I (a primeira construída en toda América Latina),Atucha II eEmbalse e as brasileirasAngra I eAngra II.[63]
OPerú conta coCentro Nuclear de Huarangal. A utilidade máis importante que ten o centro nuclear atópase na planta de produción de radioisótopo utilizado para realizar gammagrafías, que facilitan facer diagnósticos médicos, así como unha maior precisión no estudo dos tecidos do corpo humano.[64][65]
Ademais, o centro nuclear conta con laboratorios para a perfilaxe de pozos petrolefiros, interconexión de acuíferos, estudo de fugas de presas, na detección de fallas na soldadura. Na agricultura, para optimizar o uso de fertilizantes, entre outras aplicacións.
Na cidade deLima atópase oRadio Observatorio de Jicamarca (ROJ), unha estaciónecuatorial da cadea de radio-observatorios dedispersión incoherente (ISR, polas súas siglas en inglés Incoherent ScatterRadar) do hemisferio oeste que se estende desdeLima, oPerú, ata Søndre Strømfjord,Groenlandia. O ROJ é a primeira estación científica no mundo para o estudo daionosfera ecuatorial. Oobservatorio sitúase a media hora de viaxe en automóbil cara ao leste de Lima. O seu ángulo de inclinación magnética é aproximadamente 1º, pero varía lixeiramente coa altitude e a estación do ano.
O radar pode determinar a dirección docampo magnético terrestre (B) con gran precisión e pode ser apuntado perpendicularmente a B nas altitudes ao longo da ionósfera. O estudo da ionósfera ecuatorial logrou un gran desenvolvemento debido, en gran parte, ás contribucións realizadas polo ROJ en radio-ciencia.
EnVenezuela, oObservatorio Astronómico Nacional de Llano del Hato está situado nos predios da poboación deApartaderos do estadoMérida a 3 600 msnm converténdoo nun dos observatorios situados a maior altura do mundo, é administrado poloCentro de Investigacións de Astronomía (CIDA); desde este observatorio descubríronse e rexistráronse numerosos asteroides. Ademais este país conta coaAxencia Bolivariana para Actividades Espaciais (ABAE), ente encargado de políticas e desenvolvementos en materia aeroespacial, cuxas actividades inclúen o control doSatélite VENESAT-1 Simón Bolívar e doSatélite Miranda (VRSS-1). OInstituto Venezolano de Investigacións Científicas (IVIC), é outro importante centro de desenvolvemento tecnolóxico do cal depende a Empresa "Quimbiotec", onde funciona unha planta produtora de derivados sanguíneos, única do seu tipo no país que produce e comercializa derivados de sangue de alta calidade, así como medicamentos recombinantes, soros antiofídicos e antiescorpiónicos. Entre os seus produtos químicos e biolóxicos figuran aalbumina humana, inmunoglobulina endovenosa, inmunoglobulina anti-D efactor VIII humano.[77]
Suramérica foise integrando rapidamente ás tendencias mundiais en Tecnoloxías da Información e acceso a Internet en distintas áreas. Brasil lidera a produción de software na rexión,[78] mentres Arxentina é o principal exportador de software.[79]
Composición étnica. É importante sinalar que no traballo do Dr. Lizcano (no cal se basea este gráfico) a clasificación mestiza baséase máis na cultura na cal os individuos de cada país viven que nos trazos biolóxicos, nestes países boa parte das persoas consideradas biolóxicamente brancas son mestizas no aspecto cultural, por tanto son clasificadas como mestizas.[81]
A rexión é unha das máis diversas do mundo. Isto é o resultado da colonización española e portuguesa nunha zona poboada por numerosos pobos indíxenas, pola traída forzosa de escravos negros de África, pola inmigración masiva de europeos e asiáticos desde o século XIX, e pola mestura entre estes distintos grupos, orixinando numerosas variantes.[82]
Aínda que non existe claridade, nin consenso sobre os volumes de poboación indíxena tras a chegada dos colonizadores europeos, estímase que o seu número debe ascender polo menos aos 20 millóns de persoas, dos cales uns 10 millóns atópanse na Suramérica andina, e uns 10 na Suramérica extra andina;[83] aínda que hai investigadores que calculan o número en varios centos de millóns.[84] Entre os séculos XVI e XIX, pola súa banda a rexión recibiu a chegada de varios millóns de escravos procedentes de África, dos cales polo menos 3 millóns chegarían a Brasil,[85] e uns 2 millóns ás distintas colonias españolas en América.
A partir da segunda metade do século XIX e na primeira metade do século XX, a rexión experimentou unha masiva inmigración europea, concentrándose preferentemente naArxentina, oBrasil, oUruguai,Chile eVenezuela. Esta poboación proviña deEspaña,Italia,Alemaña ePortugal, entre outros países. Tamén se recibiu unha considerable inmigración proveniente dePalestina,Armenia,Siria etc.; así como doXapón, daChina[86] e deCorea.
Países como Uruguai e a Arxentina posúen un alto compoñente europeo nas súas poboacións, superando o 80% do total.[87][88][89] En Chile, o grao de compoñente europeo é moi importante alcanzando un 52% da súa poboación.[90] En Venezuela preto do 49-50% do total,[91] no Brasil o 47,7%[92] e en Colombia son o 37% do total da súa poboación.[93] O país onde a porcentaxe deamerindios é o maior compoñente da poboación é Bolivia. Así mesmo, existen significativas comunidades indíxenas no Perú,[94] e Ecuador. En Chile a poboación amerindia é unha porcentaxe baixa aínda que non é unha minoría case inexistente. No caso do Brasil e a Arxentina si se consideran minorías case inexistentes. No Uruguai non é posible atopar descendentesamerindios puros; con todo, existen descendentes mestizos (con devanceiroscharrúas) concentrados especialmente no noroeste dese país. En tal medida poderíase cualificar á Arxentina e ao Uruguai como de predominancia caucásica; Bolivia e o Perú de predominancia amerindia; Chile, Venezuela, o Brasil e Colombia como países mixtos (brancos-mestizos); mentres, Paraguai e Ecuador dunha maioría mestiza; Güiana e Suriname poden ser cualificados como países afrodescendentes.
Segundo un estudo xenético autosómico de 2015, o cal incluíu outros 25 estudos, con 38 poboacións do Brasil, a composición do Brasil é a seguinte: a achega europea é 62%, a africana 21% e a indíxena (17%. A contribución europea é máis alta no sur (77%), a africana máis forte no nordeste (21%) e a indíxena no norte (32%).[95]
Linguas en Suramérica: O español (en amarelo); oportugués (en azul); oinglés (en vermello); oneerlandés (en celeste); e ofrancés (en negro).
Oespañol e o portugués son os idiomas principais do subcontinente. O portugués fálase principalmente no Brasil, onde é o idioma oficial. O español é oficial en todos os países a excepción do xa mencionado Brasil e nas Güianas, tamén a máis falada dosubcontinente. EnGüiana, nas illas Malvinas (en litixio entre a Arxentina e oReino Unido quen as administra) e enTrinidad e Tobago fálase o inglés. EnSuriname, fálase oneerlandés. No Departamento de Ultramar da Güiana Francesa, fálase o francés.
Áreas de distribución das linguas indíxenas americanas máis faladas en Suramérica a principios do século XXI:QuechuaGuaraníAimaraMapuche
Na actualidade aínda se falan máis de 300linguas indíxenas pertencentes a multitude de familias (case a metade delas fálanse no Brasil), e rexistrouse a extinción dunhas 180 máis desde a chegada dos europeos.[96][97] Recoñecéronse máis de 33familias de tamaño grande ou medio, e existe un número elevado delinguas illadas e mesmo linguas insuficientemente documentadas que non puideron ser clasificadas adecuadamente. Desde o punto de vista tipolóxico aslinguas andinas difiren notablemente daslinguas amazónicas aínda que existe unha zona de transición entre estes grupos.
Oguaraní é a segunda lingua indíxena máis falada con máis de 7 millóns de persoas, principalmente no Paraguai, onde é un dos idiomas oficiais, e naprovincia de Corrientes na Arxentina, onde é cooficial. Oaimara é tamén cooficial en Bolivia, mentres que no Perú só o é onde prevalece,[102] así mesmo o aimara constitúe a primeira lingua de case un terzo da poboación de Bolivia e é o principal idiomaamerindio do sur peruano, o norte chileno e é falado tamén no norte da Arxentina pola comunidade aimara.[100][103]
As principais familias de América do Sur (exceptuando o quechua, aimara, mapudungun e guaraní).
Omapudungun é a lingua nativa dosmapuches, falada por unhas 450 mil persoas no centro-sur de Chile e na Patagonia arxentina.
Owayúu é unha lingua indíxena falada por algo máis de 300 mil persoas nos países de Colombia e Venezuela. En Colombia esta lingua é oficial nos territorios indíxenaswayúu desde aConstitución Política de 1991; así mesmo é cooficial en Venezuela desde 1999, como recolle aconstitución venezolana.
Diversos idiomas, como oalemán (o sur do Brasil, Paraguai, Arxentina, o sur de Chile e a selva central do Perú) oitaliano (Arxentina, Brasil, Colombia, Uruguai, Venezuela), e oxaponés (Brasil, Perú e Colombia) son aínda falados polos inmigrantes que chegaron aos países a fins do século XIX e ao longo do século XX.
Ocristianismo (catolicismo, seguido doprotestantismo) é a relixión predominante, aínda que o número de fieis ten tendencia a decrecer por causa do crecemento doagnosticismo, e oateísmo . Tamén existen diversas relixións entre os nativos indíxenas. Brasil é o país con maior número de católicos no mundo, aínda que o seu número diminúe, rapidamente.[106]Tamén hai numerosas comunidades xudías na Arxentina, o Brasil e o Uruguai. As relixións afroamericanas teñen presenza en países con forte poboación negra como Colombia, Venezuela e o Brasil, no Uruguai hai unha minoría de practicantes da relixión umbandista.
A cultura suramericana está marcada polo pasado colonial e o devanceiro precolombiano en principal medida aos que se foron sumando, en distinta medida, elementos traídos por posteriores inmigrantes que foron chegando á rexión. Así mesmo vese o crecente desenvolvemento dunha cultura enmarcada no proceso deglobalización.
As diferenzas culturais son pronunciadas e a partición do subcontinente naépoca colonial fixo que existan dúas linguas dominantes, o castelán e o portugués, este último falado case que exclusivamente no Brasil. A cultura indíxena de orixe precolombiano ten forte presenza no Perú e Bolivia e algunhas rexións da Amazonia. En Paraguai, o guaraní (lingua aborixe usada polo pobo do mesmo nome) é amplamente utilizado ademais do castelán, e mesmo recoñecido como idioma oficial do país.
As diferenzas culturais non están enmarcadas dentro das fronteiras nacionais. Así é posible atopar maior similitude cultural entre os habitantes de sectores fronteirizos que entre eses mesmos e os do interior de cada país. Isto débese en parte á división postcolonial que acompañou á formación dos estados independentes durante o século XIX.
A cultura suramericana está presente de diversas maneiras a nivel mundial. Así, por exemplo as artesanías andinas gozan de considerable demanda en diferentes mercados como o europeo.[Cómpre referencia]
Na primeira metade do século XX, otango, un estilo musical e unha danza de orixe rioplatense (arxentino-uruguaio), tivo grande éxito en Europa e Colombia. Esta música era interpretada en castelán o que non foi un obstáculo para a súa difusión no exterior. En América de Sur desenvolvéronse estilos musicais non exclusivos do subcontinente, como asalsa, que ten o seu"capital" enSantiago de Cali, Colombia. Tamén algunhas expresións culturais do Brasil teñen unha forte presenza a nivel mundial onde elementos como ocapoeira, abossa nova e osamba contan con renome universal.[107]
Por outra banda, o xurdimento e desenvolvemento de diversos estilos ou correntes literarias relaciónanse con América do Sur. Así por exemplo, aínda que de autor nicaraguano,Rubén Darío, o primeiro libro domodernismo hispánico,Azul..., publicouse enValparaíso en 1888 marcando senda para numerosos autores do subcontinente. Mentres a orixe e universalización do chamadorealismo máxico tamén se asocia con autores suramericanos, comoMaría Luisa Bombal,Arturo Uslar Pietri eGabriel García Márquez. Outros casos son numerosos, como a máis persoal, aínda que tamén iniciadora dunha escola, "antipoesía" de Nicanor Parra ou o "creacionismo" deVicente Huidobro. Pola súa banda, no Brasil xurdiron correntes e escolas literarias de carácter nacional, como omodernismo brasileiro, diverso do hispánico, que tamén ten expoñentes na plástica.
Jorge Luis Borges foi un dos autores máis importantes e influentes da literatura doséculo XX, a nivel suramericano e global. Inventou practicamente un novo xénero de literatura. Recibiu o primeiro Prix International da historia en 1961, e oPremio Jerusalem en 1971. Cego aos 55 anos, foi moi polémico, con posturas políticas que lle impediron gañar oPremio Nobel de Literatura[108][109] ao que foi candidato durante case trinta anos. O escritor e ensaístaJ. M. Coetzee dixo del: «El, máis que calquera outro, renovou a linguaxe de ficción e así abriu o camiño para toda unha xeración de destacados novelistas hispanoamericanos».[110]
Paxaro grande. Obra de Fernando Botero exposta en Singapur.
O artista plásticoOswaldo Guayasamín (1919-1999) deEcuador, representou co seu estilo na pintura e a escultura durante moito tempo, o sentir dos pobos da América Latina resaltando as inxustizas sociais en diversas partes do mundo.[111]O venezolanoArmando Reverón, cuxa obra empeza a ser recoñecida internacionalmente, é un dos artistas máis importantes do século XX en América do sur; é precursor daArte povera e doHappening. O colombianoFernando Botero (1932) é un dos maiores expoñentes da pintura e a escultura que continúa en activo e que foi capaz de desenvolver un estilo recoñecible e propio.[112] Pola súa banda, o venezolanoCarlos Cruz-Diez contribuíu notablemente aarte contemporánea, con presenza de obras en todo o mundo.[113]
Actualmente diversos artistas suramericanos emerxentes son recoñecidos pola crítica da arte internacional:Guillermo Lorca, pintor chileno,[114][115]Teddy Cobeña escultor ecuatoriano (premio internacional de escultura en Francia)[116][117][118][119] ou o artista arxentinoAdrián Villar Rojas premio de arte do museo de Zürich[120][121] entre muitos outros.
O grao de desenvolvemento das infraestruturas deportivas varía radicalmente entre un país e outro e entre as propias rexións dun mesmo país. O investimento estatal tamén é dispar, sendo frecuente que as áreas menos desenvoltas economicamente teñan un menor acceso ás devanditas infraestruturas que as máis desenvoltas. Ademais, o modelo de deporte aplicado en América do Sur desde finais do século XIX, entendido como a comparación de rendementos corporais para designar campións ou obterrecompensas, fracasou xa que aínda non se logrou a incorporación da maior parte da poboación á práctica do deporte de maneira regular.[122] América do Sur conta con infraestruturas deportivas de grande envergadura, tanto pola súa capacidade, condicións de infraestrutura, servizos, como pola súa localización, entre os cales destacan:
oEstadio Monumental do Perú, popularmente coñecido comoMonumental de la "U" ouMonumental de Ate, é oestadio principal doClub Universitario de Deportes. Conta cunha capacidade total para 80 093 espectadores: 58 577 asistentes nas súas catro tribunas e 21 516 persoas adicionais nos catro edificios de palcos-suites que o rodean, o cal o converte no estadio de fútbol máis grande de Suramérica, logo da remodelación feita aoEstadio Maracaná que diminuíu a súa capacidade a 78 639.[123][124]
OEstadio La Ceiba, é o estadio debéisbol máis grande de Suramérica e o segundo da América Latina, despois do Latino na Habana, Cuba, e ten unha capacidade aproximada de 30 000 espectadores, situada no sur de Venezuela, noEstado Bolívar especificamente enSan Félix.
OEstadio Centenario, foi sede da primeiraCopa Mundial de Fútbol, é o estadio con maior capacidade de Uruguai cuns 65235 asentos de capacidade, o cal o converte nun dos 15 máis grandes deAmérica. O 18 de xullo de 1983 foi declarado polaFIFA comoMonumento Histórico do Fútbol Mundial, sendo a única construción desta índole en todo o mundo, sitúase no BarrioParque Batlle deMontevideo, Uruguai.
OGoiânia Arena, é unha infraestrutura dedicada ao voleibol, é a máis grande de Suramérica con capacidade para 15000 espectadores, sitúase enGoiânia, capital doestado deGoiás no Brasil.
OColiseo Cuberto Julio Monsalvo e oColiseo Amauta, ambos os ximnasios construídos para albergar competicións debaloncesto, localizados enValledupar, Colombia e en Lima, Perú, son os máis grandes de Suramérica con 20000 persoas de capacidade cada un.
Maradona (Arxentina) ePelé (Brasil), os"Futbolistas do século", segundo aFIFA.[125]Lionel Messi (Arxentina) converteuse en 2016 no primeiro xogador na historia do fútbol en ser elixido seis veces pola FIFA como o mellor xogador do mundo.[126]
Na América do Sur practícase unha considerable cantidade de disciplinas deportivas, con todo, o deporte máis popular é ofútbol. A primeira edición daCopa Mundial de Fútbol, a competición internacional máis importante do planeta, celebrouse noUruguai en 1930, acollendo despois os torneos doBrasil en 1950,Chile en 1962,Arxentina en 1978 eBrasil 2014. Os países da rexión obtiveron o título en 10 das 22 edicións disputadas até 2022: Brasil (5), Arxentina (3) e Uruguai (2), sendo Suramérica o subcontinente que máis copas gañou. Ademais, Arxentina foi subcampión en tres ocasións e Brasil alcanzou o posto de subcampión en dúas ocasións. O encontro entre Arxentina e Brasil é considerado oSuperclásico das Américas, o máis importante no continente e un dos máis famosos a nivel global.[127][128][129] O arxentinoDiego Armando Maradona e o brasileiroPelé foron considerados en repetidas ocasións como os mellores xogadores da historia.[130][131][132][133][134][135][136][137][138][139][140]
Nun ámbito menor, o fútbol é representado en Suramérica polaConfederación Suramericana de Fútbol cuxo torneo máis importante a nivel selecciones é aCopa América onde participan as 10 seleccións nacionais afiliadas áConmebol; Arxentina posúe 16, Uruguai 15 e Brasil 9 destes títulos respectivamente. A nivel de clubs, o torneo máis importante é aCopa Libertadores deAmérica (liderada polo club arxentinoIndependente con sete títulos), sendo esta considerada o 2.º Torneo Continental de Clubs máis importante do mundo e o 3º Torneo de Clubs máis importante do Mundo, só detrás daCopa Mundial de Clubs da FIFA e aChampions League daUEFA. Celébrase paralelamente outro torneo de clubs na rexión denominadoCopa Suramericana a cal tamén posúe gran auxe a nivel mundial.
↑Íñigo Fernández, Luis E. (2010).Breve historia de la Segunda República española. Col. Breve Historia. Madrid: Ediciones Nowlitus. p. 51.ISBN978-84-9763-965-1.
↑Dennison de Oliveira, "Os soldados alemães de Vargas" Portuguese [Germans against Hitler; "The German soldiers of Vargas" ] 1st Chapter, Jurua print. 2008ISBN85-362-2076-7
↑"Globalpolicy.org". Globalpolicy.org. 29 de outubro de 2008. Consultado o 24 de outubro de 2010.
↑"Chocó biogeográfico"(PDF).Universidad Tecnológica del Chocó(en castelán). 2002. Arquivado dendeo orixinal(PDF) o 21 de novembro de 2008. Consultado o 1 de setembro de 2008.
↑"Espacios naturales de Latinoamérica".Institut für Geographie der Universität Innsbruck(en castelán). 2005. Arquivado dendeo orixinal o 09 de febreiro de 2009. Consultado o 27 de decembro de 2008.
↑46,046,146,246,346,4São Paulo: Cia. (1999,). "Melhoramentos de São Paulo".O SISTEMA ECONÔMICO / AMÉRICA DO SUL.Atlas Mundial Melhoramentos. pp. 26–27, 88–107.ISBN 85-06-02889-2.
↑"Sudamérica".Encarta(en español). 2008. Consultado o 2 de xullo de 2008.
↑[1]Arquivado 06 de outubro de 2013 enWayback Machine. Universidade Nacional de Colombia - La Amazonia brasilera y el trapecio colombiano.
↑[2] Francisco Javier Clavijero (1844) Historia antigua de México y de su conquista, Imprenta de Lara
↑Darcy Ribeiro. O Povo Brasileiro, Vol. 07, 1997 (1997). Aínda que a cifra é moito máis alta, calculándose en 12 millóns os africanos levados a Brasil, téndese a aceptar que a maioría morría nas viaxes ou non sobrevivía ás duras condicións de vida.
↑"Colombia a country study"(PDF)(en inglés). lcweb2.loc.gov. 2010. pp. 86–87. Arquivado dendeo orixinal(PDF) o 5 de xuño de 2011. Consultado o 13 de maio de 2013.
↑"Nova Constitución Política do Estado de Bolivia, 2009. Artigo 5"(PDF). Arquivado dendeo orixinal(PDF) o 21 de maio de 2009. Consultado o 12 de febreiro de 2009.I. Son idiomas oficiais do Estado o castelán e todos os idiomas das nacións e pobos indíxena orixinario campesiños, que son o aimara, araona, baure, bésiro, canichana, cavineño, caiubaba, chácobo, chimán, ese ejja, guaraní, guarasuawe, guaraiu, itonama, leco, machajuyai-kallawaya, machineri, maropa, mojeño-trinitario, mojeño-ignaciano, morei, mosetén, movima, pacawara, puquina, quechua, sirionó, tacana, tapiete, toromona, uruchipaia, weenhayek, iaminawa, yuki, iuracaré e zamuco.
↑"Constitución Política do Perú, 1993. Art. 48". Consultado o 24 de agosto de 2008.Son idiomas oficiais o castelán e, nas zonas onde predominen, tamén o son o quechua, o aimara e as demais linguas orixinarias do continente, segundo a lei.
↑No Perú non se desenvolveu lexislación que poña en práctica a oficialidade constitucional do aimara, nin ten uso oficial ningún na administración do Estado, cunha excepción: os programas rurais deEBI
.svg%26amp%3blang%3dgl)
.jpg)
_DVIDS722852.jpg)
_(1974-2020).svg)
.svg)
.svg)
%2c_Singapore_-_20040616.jpg)
.jpg)
.jpg)
