پیرِنه رشتهکوهی است در جنوبغربی اروپا و مرز طبیعی میانفرانسه واسپانیا است.این کوههاشبهجزیرهٔ ایبری را از فرانسه جدا میکنند و امتداد آن حدود ۴۳۰ کیلومتر ازخلیج بیسکای دراقیانوس اطلس تادماغهٔ کرئوس در دریای مدیترانه است. این رشتهکوه در اثر برخورد شبهجزیرهٔ ایبری با قارهٔ اروپا در حدود ۵۰ میلیون سال پیش یعنی در مرحلهٔ کوهزایی آلپی پدید آمده است و این برخورد همچنان ادامه دارد.
رشتهکوه پیرنه نهتنها مرز طبیعی میان فرانسه و اسپانیا را تشکیل میدهد، بلکه یکی از متنوعترین زیستبومهای کوهستانی اروپا را نیز در خود جای داده است. این منطقه برخلافآلپ، هیچ قلهای با ارتفاع بالای ۳٬۵۰۰ متر ندارد، اما نزدیک به ۱۳۰ قله بالای ۳٬۰۰۰ متر دارد که آن را به یکی از جذابترین مقاصد کوهنوردی در جنوب اروپا بدل کردهاند. با وجود تفاوت اندک عرض جغرافیایی میان شرق و غرب این کوهها، تفاوت اقلیمی و پوشش گیاهی در آنها چشمگیر است؛ غرب آن سرسبز و پرباران است و شرق خشکتر و کوههایش عمدتاً ازسنگ خارا تشکیل شدهاند. از لحاظ زیستی، گونههای بومزاد بسیاری در پیرنه زندگی میکنند؛ از جملهمشکموش پیرنه که تنها در چند جویبار خاص یافت میشود، و بز کوهی پیرنه که در سال ۲۰۰۰ منقرض شد. پیرنه همچنین یکی از آخرین پناهگاههای خرس قهوهای در اروپای غربی است. این منطقه در کنار طبیعت بکرش، خاستگاه زبانها و فرهنگهای گوناگونی چونباسکی،آراگونی،کاتالان واُکسیتان است و سنتهایی چونرمهگردانی هنوز در آن زندهاند. همچنین، کوههای پیرنه نقش مهمی در مسابقات دوچرخهسواریتور دو فرانس ایفا میکنند و معمولاً سرنوشت رقابت در همین مسیرهای کوهستانی رقم میخورد.
نام آن به زبان فرانسوی Pyrénées، به اسپانیایی Pirineos، به کاتالانی Pirineus و بهباسکی Pirinioak تلفظ میشود.
کشور کوچکآندورا تماماً درون اینرشتهکوه قرار دارد. بلندترین قلهٔ پیرنه،آنتو (۳٬۴۰۴ متر) نام دارد که در گوشهٔ شمالشرقی منطقهٔآراگون اسپانیا واقع شده است.
دراسطورهشناسی یونان،پیرنه شاهزادهای است که نامش را به رشتهکوه پیرنه داده است.هرودوت،تاریخنگار یونانی، میگوید که «پیرنه» نام شهری دراروپای سلتیک بوده است.[۱] بر پایهٔ روایتسیلیوس ایتالیوس،[۲] پیرنه دختر باکرهٔببرکس، پادشاهی درگل مدیترانهای بود که در جریانسفرهرکول برای دزدیدن گاوهایگریون، به اومهماننوازی کرد.[الف] هرکول، در حالیکه مست و شهوتزده بود، پیمان مقدس مهماننوازی را نقض کرده و دختر میزبانش را مورد تجاوز قرار میدهد. پیرنه، که فرزندی مارمانند به دنیا میآورد، از ترس خشم پدرش به جنگلها میگریزد. او تنها و درمانده، ماجرای خود را برای درختان بازگو میکند و همین کار توجه جانوران وحشی را جلب میکند که بدنش را پارهپاره میکنند.
پس از پیروزی بر گریون، هرکول بار دیگر از سرزمین ببرکس میگذرد و جسد مثلهشدهٔ دختر را مییابد. همانگونه که در دیگر داستانهای مربوط به این قهرمان نیز رایج است، هرکول هوشیار دچار اندوه عمیق و پشیمانی از عملکرد تیرهخویش میشود و پیرنه را با احترام به خاک میسپارد. او از کوههای اطراف میخواهد که در اندوه او شریک شوند و نام پیرنه را جاودانه نگاه دارند:[۳] «با صدای هرکولی، قلههای کوه به لرزه افتادند؛ او با صدایی اندوهناک فریاد میزد: "پیرنه!" و سراسر صخرهها و لانههای جانوران وحشی، پژواک میدادند: "پیرنه!"... کوهها این نام آکنده از اشک را تا همیشه با خود حفظ کردند».پلینیوس پیر نیز داستان هرکول و پیرنه را بالوزیتانیا پیوند میدهد، اما آن را «ساختگی» و بهشدت خیالی توصیف میکند.[۴]
برخی منابع کلاسیک دیگر، این نام را از واژهٔ یونانیِ آتش،یونانی باستان:πῦρ (پیر) مشتق دانستهاند.[۵] به گفتهٔدیودور سیسیلی، «در زمانهای کهن، گفته میشود چند چوپان آتشی افروختند و سراسر ناحیهٔ کوهستانی سوخت؛ و از آنجا که این آتش برای چندین روز بیوقفه زبانه میکشید، سطح زمین هم سوخت و کوهها، بهسبب آنچه رخ داده بود، «پیرنه» نام گرفتند».[۶]
از نظرجغرافیای طبیعی، پیرنهها به سه بخش تقسیم میشوند: پیرنههای اقیانوسی (یا غربی)، مرکزی، و شرقی. این سه بخش در مجموع یک شاخهٔ ویژه ازسامانه آلپ را تشکیل میدهند.
در پیرنههای شرقی، بهجز یک بریدگی در انتهای شرقیپیرنههای آریژوا در منطقهٔآریژ، میانگین ارتفاع تا بخش شرقی زنجیره که به نامآلبرس شناخته میشود، بهطرز چشمگیری یکنواخت است؛ تا آنکه ناگهان افت مییابد.[۷]
بیشترپیشکوههای پیرنه در سوی اسپانیایی واقعاند و شبکهای گسترده و پیچیده از رشتهکوهها را تشکیل میدهند که ازناوارای اسپانیا تاآراگون شمالی وکاتالونیا امتداد مییابند و تقریباً بهساحل مدیترانه میرسند و قلههایی با ارتفاع تا۲٬۶۰۰ متر (۸٬۵۰۰ فوت) دارند.[۸] در بخش شرقی در سمت جنوبی منطقهای مستقل با عنوانزیرپیرنه وجود دارد.[۹]
در سوی فرانسوی، دامنههای اصلی رشتهکوه بهصورت ناگهانی فرومیافتند و پیشکوهی وجود ندارد، مگر دررشتهکوه کوربییر در گوشهٔ شمالشرقی این سامانهٔ کوهستانی.[۱۰]
رشتهکوه پیرنه ازآلپ قدیمیتر است؛رسوبهای آن نخستینبار در حوضههای ساحلی طی دورانهایدیرینهزیستی ومیانهزیستی تهنشین شدند. در دورانادیاکارن تااردویسین، منطقهٔ پیرنه در حاشیهٔ شمالغربیگندوانا قرار داشت و بهشکل پیوستهای با مناطق مجاور، مانند تودهکوههایمونتان نوآر وموتومه و قلمرو جنوبغربیساردینی مرتبط بود.[۱۱] در حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون سال پیش، طی دورهٔکرتاسهٔ پیشین،خلیج بیسکای باگسترش بستر دریا پهن شد و اسپانیای امروزی را بهسوی فرانسه راند و فشارفشاری شدیدی بر لایههای وسیعی ازسنگهای رسوبی وارد کرد. این فشار شدید و بالاآمدگیپوسته زمین نخست بخش شرقی را متأثر ساخت و سپس بهتدریج به سراسر زنجیره گسترش یافت و در دورانائوسن به اوج رسید.
بخش شرقی پیرنه عمدتاً از سنگهایخارا وگنیسگونه تشکیل شده است، در حالیکه در بخش غربی، قلههای گرانیتی با لایههایی ازسنگ آهک احاطه شدهاند. ساختار عظیم و فرسایشناپذیر این رشتهکوه ناشی از فراوانی سنگ گرانیت است که در برابرفرسایش بسیار مقاوم است، و همچنین ناشی از گسترش محدودیخچالهای طبیعی.
بخشهای بالایی پیرنه دارای سطوح کمشیب هستند که یکدشتگون را تشکیل میدهند. این فلات فرسایشی، زودتر ازمیوسن پسین شکل نگرفته است. احتمالاً این فلات در ارتفاع بالا شکل گرفته زیرا رسوبگذاری گسترده،سطح پایهی محلی را بهطور چشمگیری بالا برد.
گردنههای کمارتفاع در این منطقه نایاباند و جادهها و راهآهنهای اصلی میان فرانسه و اسپانیا تنها از مناطق پست در دو سر شرقی و غربی پیرنه و نزدیک سطح دریا میگذرند. گردنههای مهم عبارتاند از:
بهسبب کمبود گردنههای پست، چندین تونل در زیر گردنههای سومپور، انوالیرا، و پویمورنس ساخته شدهاند و مسیرهای جدیدی در میانهٔ رشتهکوه دربیلسا وتونل ویییا ایجاد شده است.
از ویژگیهای دیداری خاص اینرشتهکوه،شکاف رولان است؛ شکافی در خطالرأس کوه که بنا بر افسانهها،رولان آن را پدیدآورده است.
معادنسنگ معدن فلزی در پیرنه امروزه اهمیت چندانی ندارند، گرچه پیشتر معادنآهن درآندورا،ویکدسوس درآریژ و پایکانیگو درپیرنه-اورینتال فعال بودند. ذخایرزغالسنگ قابل بهرهبرداری عمدتاً در دامنههای اسپانیایی قرار دارند، در حالیکه سوی فرانسوی دارای بسترهایلینییت است.[۷] معدن روباز تریموئن در نزدیکیلوزناک (آریژ)، یکی از بزرگترین منابعتالک در اروپاست.
در پیرنه معادن فراوانی ازمرمر وجود دارد که اغلب آنها از دورانرومیها گشایش یافتهاند. این معادن که بهشکل متناوب بهرهبرداری شدهاند، مرمرهای باارزشی چونگران آنتیک (که دررم وقسطنطنیه کاربرد داشته)، مرمرهای سفید تندیسسازی، و نیز مرمرهای رنگی را برای آراستن کاخهایلوور،ورسای در فرانسه وکاخ سلطنتی مادرید فراهم میکردهاند.[۱۲][۱۳]
میزانبارندگی (باران و برف) در پیرنههای غربی بسیار بیشتر از پیرنههای شرقی است،[۷] زیرا هوای مرطوبی که ازاقیانوس اطلس و از فرازخلیج بیسکای میوزد، رطوبت خود را بر بخشهای غربی و مرکزی پیرنه فرو میریزد و سپس در بخش شرقی خشک میشود. میانگین دمای زمستان حدود−۲ درجه سلسیوس (۲۸ درجه فارنهایت) است.
بخشهای مختلف این رشتهکوه تفاوتهای متعددی دارند.یخچالهایی در پیرنههای غربی و مرکزی دیده میشوند، اما در بخش شرقی بهدلیل بارش ناکافی برف، هیچ یخچالی شکل نگرفته است. این یخچالها تنها در دامنههای شمالی پیرنههای مرکزی حضور دارند و برخلافآلپ، تا عمق درهها پیش نمیروند، بلکه بیشترین درازایشان را در راستای خطالرأس کوه دارند و در نوار باریکی نزدیک بلندترین قلهها شکل میگیرند. همچون دیگر رشتهکوههای بزرگ اروپا، شواهد قابل توجهی از گسترش وسیعتر یخچالها در دورانیخبندان وجود دارد؛ از جمله شواهد بارز در درهٔآرژلس-گازوست، میانلورد وگاوارنی دراوت-پیرنه.[۷]
خط برف سالانه در بخشهای مختلف پیرنه بین حدود ۲٬۷۰۰ تا ۲۸۰۰ متر از سطح دریا متغیر است. بهطور میانگین، از دسامبر تا آوریل، در ارتفاع بالای ۱٬۶۰۰ متر دستکم نیمی از زمان، زمین پوشیده از برف است.[۷]
تأثیر مشهودتر غلبهٔ بارش در نیمهٔ غربی رشتهکوه پیرنه در پوشش گیاهی آن دیده میشود. کوههای کوتاهتر در غربیترین بخشها پوشیده از جنگلاند، اما هرچه بهسوی شرق پیش میرویم از وسعت جنگلها کاسته میشود. پیرنهٔ شرقی بهویژه چهرهای بایر و طبیعی دارد، بهویژه که در این بخش از رشتهکوه تودههای گرانیتی غالباند. همچنین در مسیر غرب به شرق، ترکیب پوشش گیاهی تغییر میکند و این تغییر از مرکز رشتهکوه که از آنجاتودهٔ کوربییر بهسوی شمالشرق و فلات مرکزی فرانسه کشیده میشود، آشکارتر میگردد. با وجود تفاوت عرض جغرافیایی تنها حدود یک درجه، پوشش گیاهی در غرب شبیه به پوشش گیاهی اروپای مرکزی است، حال آنکه در شرق کاملاً خصلت مدیترانهای دارد. پیرنه از نظر گونههایبومزاد تقریباً به اندازهٔ آلپ غنی است و از نمونههای چشمگیر آن سردهٔ تکگونهٔزاتاردیا[۱۴] (از تیرهٔچتریان) است که تنها در یکی از گردنههای بلند آلپی میان درهٔ اینس وکاتالونیا میروید. دیگر نمونهها شاملمرجانی کوهی،زعفران کوهی وآلاله یخچال هستند. سردهای که بیش از همه در این رشتهکوه دیده میشود،خاراشکن است که چندین گونهٔ آن در پیرنه بومزادند.[۷]
در قلمروزیاگان، پیرنه نمونههای بارزی ازبومزادی را در خود دارد.مشکموش پیرنه تنها در برخی از جویبارهای دامنههای شمالی این کوهها یافت میشود؛ تنها گونهٔ دیگرمشکموش، یعنیمشکموش روسی، به حوضهٔرود ولگا در جنوب روسیه، قزاقستان و اوکراین محدود است.سمندرک صخرهای پیرنه که گونهای دوزیست و بومزاد است نیز در جویبارها و دریاچههای مناطق مرتفع زندگی میکند. از دیگر ویژگیهای خاص جانوران پیرنه، حشرات کور درغارهای ناحیهٔ آرییژ است که جنسهای اصلی آنهاسوسکهای بیچشم وسوسکهای لاشهخوار هستند.[۷]
بز کوهی پیرنه، زیرگونهای بومزاد ازبز کوهی اسپانیایی، در ژانویهٔ ۲۰۰۰ منقرض شد؛ اما زیرگونهای دیگر به نامبز کوهی اسپانیایی غربی به منطقه معرفی شد و جمعیت آن تا سال ۲۰۲۰ به بیش از ۴۰۰ رأس رسید. جمعیت بومیخرس قهوهای نیز در دههٔ ۱۹۹۰ در آستانهٔ انقراض قرار گرفت، اما در سال ۱۹۹۶ با انتقال سه خرس ازاسلوونی، این جمعیت بار دیگر افزایش یافت. این خرسها با موفقیت تولیدمثل کردهاند و اکنون تخمین زده میشود که حدود ۱۵ خرس قهوهای در ناحیهٔ مرکزی پیرامونفوس زندگی میکنند، در حالی که تنها چهار خرس بومی هنوز دردرهٔ اسپ باقی ماندهاند.
در سال ۱۹۹۷، بخشی از رشتهکوه پیرنه (شامل پارک ملی اردسا مونته پردیدو و پارک ملی پیرنه) بهسبب اشکال زمینشناسی چشمگیر و گواهی بر نظام کشاورزی منحصربهفرد «رمهگردانی» در فهرستمیراث جهانییونسکو ثبت شد.[۱۵]
یکی از ویژگیهای مهم زندگی روستایی در پیرنه «رمهگردانی» است، یعنی کوچ سالانهٔ دامها از مزارع در درهها به ارتفاعات کوهستانی در تابستان.[۱۶] این کار باعث میشد جوامع کشاورزی بتوانند دامهایی بیشتر از ظرفیت زمینهای پست نگه دارند. دامهای اصلیگاو وگوسفند بودند، اما در گذشته بیشتر اعضای خانوادههای کشاورز همراه دامهای خود به کوهستان میرفتند وخوک اهلی،اسب[۱۷] ومرغ نیز با خود میبردند.[۱۶] بنابراین رمهگردانی شکلی از مهاجرت نیمسالانهٔ دستهجمعی داشت، بهطوریکه در ماه مه یا ژوئن به ارتفاعات میرفتند[۱۸] و در سپتامبر یا اکتبر بازمیگشتند. در طول تابستان، خانوادهها در کلبههای سنگی سادهای در ارتفاعات زندگی میکردند.[۱۶]
امروزه، صنعتیشدن و تغییر روشهای کشاورزی از گستردگی این سنت کاسته است. با این حال، اهمیت رمهگردانی همچنان از طریق جشنهای مردمی پاس داشته میشود.[۱۷][۱۸][۱۹]
رصدخانهٔ پیک دو میدی یک رصدخانهٔ اخترشناسی در ارتفاع ۲۸۷۷ متری بر فراز قلهٔ پیک دو میدی دو بیگور در پیرنهٔ فرانسه است. ساخت این رصدخانه در سال ۱۸۷۸ آغاز شد و گنبد ۸ متری آن در سال ۱۹۰۸ کامل شد.
در این رصدخانه یک بازتابگر مکانیکی استوایی قدرتمند قرار داشت که در سال ۱۹۰۹ برای رد نظریهٔ کانالهای مریخ بهکار رفت. در سال ۱۹۶۳، تلسکوپی با قطر۱٫۰۶-متر (۴۲-اینچ) با حمایتناسا نصب شد که برای تهیهٔ عکسهای دقیق از سطح ماه در آمادگی برای مأموریتهای آپولو استفاده شد. مطالعات دیگری در سال ۱۹۶۵ در این رصدخانه انجام شد که به بررسی دقیق ترکیب جو سیارههای مریخ و زهره پرداخت و پایهای برای پیشبینی دانشمندانآزمایشگاه پیشرانش جت فراهم کرد مبنی بر اینکه این سیارات زیستپذیر نیستند.
از سال ۱۹۸۰، این رصدخانه به یک تلسکوپ دو متری مجهز شده که بزرگترین تلسکوپ در فرانسه بهشمار میرود. اگرچه امروزه رصدخانههای بزرگتری ساخته شدهاند، این مکان هنوز برای اخترشناسی آماتور بسیار محبوب است.
کوره خورشیدی اودییو بزرگترین کوره خورشیدی جهان است. این تأسیسات در فونت-رومئو-اودییو-ویا در بخشپیرنه-اورینتال در جنوب فرانسه واقع شده است. ساخت آن بین سالهای ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۸ انجام شد. این کوره۵۴ متر (۱۷۷ فوت) ارتفاع و۴۸ متر (۱۵۷ فوت) پهنا دارد و از ۶۳ آینهٔ همتاب استفاده میکند. این مکان بهدلیل طول و کیفیت تابش مستقیم خورشید (بیش از ۲۵۰۰ ساعت در سال) و شفافیت جو (ارتفاع زیاد و رطوبت پایین) انتخاب شده است.
این کوره محلی برای پژوهش علمی در زمینهٔ مطالعهٔ مواد در دماهای بسیار بالا است. دماهایی بالای۳٬۵۰۰ درجه سلسیوس (۶٬۳۳۰ درجه فارنهایت) در چند ثانیه بهدست میآیند؛ افزون بر این، امکان تغییر سریع دما را فراهم میکند که برای بررسی اثر شوکهای حرارتی مفید است.
هیچ شهر بزرگی در خود رشتهکوه پیرنه واقع نشده است. بزرگترین ناحیهٔ شهری نزدیک به پیرنه،تولوز (در استاناوت-گارون،فرانسه) است با جمعیتی معادل ۱٬۳۳۰٬۹۵۴ نفر در منطقهٔ کلانشهری. در سوی اسپانیایی، نزدیکترین شهرپامپلونا (درنابارا) است با جمعیتی بالغ بر ۳۱۹٬۲۰۸ نفر در منطقهٔ کلانشهری. درون رشتهکوه پیرنه، مهمترین شهرها عبارتاند ازآندورا لا ولا (۲۲٬۲۵۶ نفر) واسکالدز-اِنگوردانی (۱۴٬۳۶۷ نفر) در آندورا،خاکا (۱۲٬۸۱۳ نفر)،لا سو دورژل (۱۲٬۲۵۲ نفر) وریپوی (۱۰٬۷۷۳ نفر) در اسپانیا، ولورِد (۱۳٬۹۷۶ نفر)،سن گودَن (۱۱٬۸۶۹ نفر) وفوا (۱۰٬۰۴۶ نفر) در فرانسه.
فهرست کامل قلههای رشتهکوه پیرنه با ارتفاع بالای ۳٬۰۰۰ متر:
(فهرست کامل قلهها طبق نسخهٔ اصلی ارائه خواهد شد – در صورت نیاز میتوانم آن را نیز بازنویسی کنم، اما به دلیل حجم بالا از آوردن همهٔ موارد صرفنظر شده است)
دو سوی رشتهکوه پیرنه برای ورزشهای زمستانی ماننداسکی آلپاین وکوهنوردی محبوب هستند. همچنین در تابستان، این منطقه مکان مناسبی برای تمرینهای ارتفاع بالا است، از جمله دوهای استقامت و دوچرخهسواری.
درتابستان وپاییز، پیرنه معمولاً در دو تور بزرگ دوچرخهسواری حضور دارد:تور دو فرانس (در تیر/ژوئیه) وووئلتای اسپانیا (در شهریور/سپتامبر). مرحلههای پیرنه در این رقابتها معمولاً تعیینکنندهترین بخشها هستند و صدها هزار تماشاگر را به منطقه جذب میکنند.
سه مسیر اصلیپیادهروی طولانیمدت سراسر رشتهکوه را میپیمایند: مسیرGR 10 در دامنهٔ شمالی، مسیرGR 11 در دامنهٔ جنوبی، و مسیراچآرپی (HRP) که از قلهها و یالهای مرتفع میگذرد. افزون بر این، مسیرهای نشانهگذاریشده و نشدهٔ بسیاری در سراسر منطقه وجود دارد.
رقابت سگکشی موسوم بهپیرنا نیز در پیرنه برگزار میشود.
↑اگرچهگریون اغلب با مغرب افسانهای در جایگاه غروب خورشید پیوند دارد، گاهی باایبری نیز مرتبط دانسته میشود؛استرابو گزارش داده که پیکر سهگانهٔ او درکادیس بهصورت درختی نگهداری میشده است.
