انقلاب نوسنگی نامی که بر اتخاذ «یکجانشینی» و «اهلی کردن» (کشاورزی ودامداری) از سوی جوامعی که پیش از آنشکارچی گردآورنده بودند گذارده میشود.[۱] در این دوران، در برخی نواحی جنوب غرب آسیا (خاورمیانه)، انسان از مرحلهٔ جمعآوری وشکار به مرحلهٔ کشت و اهلی کردن برخی حیوانات مثلبز وگوسفند و همچنینسگ، انتقال یافت. باستانشناسان آغاز این دوره را در حدود ۱۱٬۰۰۰ سال پیش در سرزمین شام دانستهاند. دوران نوسنگی با آغاز دورانمسسنگی (آخرین دورهٔ عصر حجر) در حدود ۴٬۵۰۰ پ.م. (۶٬۵۰۰ سال پیش) به پایان رسید.[۲]
در مورد سببِ وقوعِ انقلاب نوسنگی بین محققان اتفاق نظری وجود ندارد،[۱]ولی بیشتر آرای مربوط به آن را میتوان در دو مدل کلیِ دافعه (اینکه شکارچی-گردآورندهها به واسطه تغییرات آبوهوایی یا فشارِ جمعیت مجبور به یکجانشینی شدهاند) یا جاذبه (یکجانشینی به دلیل منافعِ اقتصادی کشاورزی و میل به کاهش ریسک و افزایش ثروت صورت گرفتهاست) ردهبندی کرد.[۳] برخی محققان نیز بر این باورند که مهمترین عامل انقلاب نوسنگی تغییر درفرهنگ مادی به ویژهفناوریبرش سنگ است.[۴]وجود شواهدی مبنی بر شکلگیری روستاها پیش از انقلاب نوسنگی به ویژه در خاور نزدیک، این نظریه را که یکجانشینی پیش از دوران نوسنگی به وجود آمده میسر ساختهاست. به گفتهٔفلانری،کشاورزی ویکجانشینی احتمالاً مستقل از هم به وجود آمدهاند و امکان دارد با هم ارتباط چندانی نداشته باشند.[۵]
معمولاً تفاوت مهمدوران میانسنگی و دوران نوسنگی در وجود «محیط مصنوع معمارانه»[یادداشت] دانسته میشود.[۶] تغییر سرپناه آدمی از محیط طبیعی به محیط مصنوع خود موجب پدید آمدن روشی بکر از زندگی شد.[۶] به گفته هلمز، یکجانشینی بخشی از تغییر نگرشی بزرگتر به شناخت افراد از دیگران (از جمله حیوانات، خویشان، و غریبهها) بودهاست.[۷] یکجانشینی، که بین ده تا بیست هزار سال پیش شروع شد، امری نسبتاً جدید در تاریخ بیش از یک میلیون سالهٔ زندگی بشری است.[۸]
کشاورزی نیز در این میان نقش داشتهاست، چرا که در زندگی کشاورزیزمان—که برای کاشتوبرداشت امری ضروری است—و به تبع آنتاریخ نقشی مهمتر در زندگی بازی میکنند.[۷] در جوامع کشاورزی مردگان به موضوعی برای معناسازیهای نمادین تبدیل میشوند و به آنها نقش نیاکانی داده میشود که میتوان برای به خاطرسپاری آنهاسازههای یادمانی ساخت.[۷] به گفته واتکیز محیط زندگی درین دوران به «انبار نمادها» تبدیل میشود. محوطههای آیینی اطلاعاتی در مورد رفتارهای مطلوب در خود داشتند—امری که در دوران بعدی بر عهده نوشتن بود—و مکانهای مقدس از اماکن مربوط به زندگی روزمره تفکیک شدند.[۹][۶] برخی انقلاب نوسنگی راانقلاب تولید غذا نیز خواندهاند.[۸]
از اختراعهای این عصر میتوان بهچرخ وقایق اشاره کرد. همچنینیکجانشینی و پیدایش نخستینروستاها در این دوره رخ داد. انسانها در این روستاها از راهکشاورزی،باغداری، بوستان کاری ودامپروری زندگی میکردند و به ریسندگی و بافندگی و سفالگری نیز میپرداختند. برخی جانوران اهلی شدند، ماننداسب. یکجانشینی نیازمند توسعهٔ بناسازی بود و کشاورزی نیازمند آبیاری و آبرسانی بود. با افزایش تولید مواد کشاورزی، رفاه انسان بیشتر شد. همچنین جمعیت رشد پیدا کرد. تراکم جمعیت بهتدریج موجب تنشها، برخوردها و پراکندگیها و مهاجرتهایی شد که مسیر تاریخ بشر را یکسره تغییر داد. همچنین، درجمجمههای بهدستآمده از عصر نوسنگی، آثاری از برداشته شدن تکههایی از کاسهٔ سر و احتمالاً جراحی مغز دیده شدهاست.[۱۰]
قدیمیترین آثار این دوره درایران مربوط به مکان باستانیتپهٔ گنجدره و آسیاب در نزدیکیکرمانشاه، و علیکش درایلام است.بنایاستونهنج در جنوب شرقیانگلستان متعلق به همین دوره است.[۱۰]ظرفشراب متعلق به حدود ۴٬۵۰۰ سال پیش از میلاد درتپه حاجی فیروزنقده به عنوان نخستین وسیلهٔ شرابسازی موجود در دوران نوسنگی کشف گردید.[۱۱]
دورهٔ نوسنگی را نخستین بارکتلین کنیان که حفاری باستانشناسی شهراریحا را بر عهده داشت با توجه به ساختسفال تقسیمبندی کرد:
نوسنگی پیشازسفال: مراحل آغازین دوران نوسنگی در آسیای غربی، بهویژهسرزمین شام در سوریه و فلسطین است که در آن یکجانشینی و کشاورزی و دامپروری رواج یافته بود، ولی هنوز ازسفال استفاده نمیشد.[۱۲]
نوسنگی پیش از سفال آ از حدود ۱۱٬۵۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ سال پیش که خانهها عمدتاً گرد بودند و
نوسنگی پیش از سفال ب از حدود ۹٬۶۰۰ تا ۸٬۰۰۰ سال پیش که استفاده از ابزارچخماقی رواج یافت و خانهها کمکم چندضلعی شدند.
Atakuman, Çiğdem (2014). "Architectural Discourse and Social Transformation During the Early Neolithic of Southeast Anatolia".Journal of World Prehistory. Springer Nature.27 (1): 1–42.doi:10.1007/s10963-014-9070-4.ISSN0892-7537.
Bradley, Richard (2004). "Domestication, sedentism, property and time: materiality and the beginnings of agriculture in northern Europe". In DeMarrais, Elizabeth (ed.).Rethinking materiality: the engagement of mind with the material world. Cambridge Oakville, CT: McDonald Institute for Archaeological Research Distributed by Oxbow Books, David Brown Book Co.ISBN1-902937-30-9.
Fuller, Dorian Q; Willcox, George; Allaby, Robin G. (2011). "Cultivation and domestication had multiple origins: arguments against the core area hypothesis for the origins of agriculture in the Near East".World Archaeology. Informa UK Limited.43 (4): 628–652.doi:10.1080/00438243.2011.624747.ISSN0043-8243.
Love, Serena (2013). "Architecture as material culture: Building form and materiality in the Pre-Pottery Neolithic of Anatolia and Levant".Journal of Anthropological Archaeology. Elsevier BV.32 (4): 746–758.doi:10.1016/j.jaa.2013.05.002.ISSN0278-4165.
Stark, Barbara (2015-08-03)."Origins of Food Production In the New World".American Archaeology Past and Future: A Celebration of the Society for American Archaeology 1935-1985, ed. by David J. Meltzer, Don D. Fowler, and Jeremy A. Sabloff, pp. 277-321…. Retrieved2017-07-12.
Verhoeven, Marc (2002). "Ritual and Ideology in the Pre-Pottery Neolithic B of the Levant and Southeast Anatolia".Cambridge Archaeological Journal. Cambridge University Press (CUP).12 (2): 233–258.doi:10.1017/s0959774302000124.ISSN0959-7743.
Zarins, Juris (1992). "Early Pastoral Nomadism and the Settlement of Lower Mesopotamia".Bulletin of the American Schools of Oriental Research. JSTOR (280): 31.doi:10.2307/1357309.ISSN0003-097X.
