Xakea bi jokalarirentzakomahai-jokoa edokirola da.[1]. Jokoaren helburua da jokalari bakoitzak, zuriak eta beltzak deitzen zaiena, bere koloreko xake-piezen armada kontrolatuz, aurkariaren erregea hiltzea,xake mate deitzen dena. Batzuetan,nazioarteko xakea edomendebaldeko xakea esaten zaio, lotutako beste joko batzuetatik bereizteko, hala nolaxiangqitik (txinatar x tuakea) etashogitik (japoniar xakea). Xakearen historia dokumentatuaVII. mendean hasten da, gutxienez,Indianchaturanga izeneko jokoa agertu zenean. Xakearen arauak, gaur egun ezagutzen den bezala,XV. mendearen amaieran sortu ziren Europan, etaXIX. mendearen amaieran estandarizatu eta onartu ziren unibertsalki. Gaur egun, xakea mundukojoko ezagunenetako bat da, milioika pertsonak mundu osoan egiten dutena.
Xakeaestrategia abstraktuko jokoa da, eta ez dagoezkutuko informaziorik, ezzorizko elementurik. 64 laukiko taula batean jokatzen da, 8 x 8ko lauki-sare batean. Hasieran, jokalari bakoitzak hamasei pieza kontrolatzen ditu:errege bat,dama bat, bidorre, bialfil, bizaldun eta zortzipeoi. Zuriak mugitzen dira lehenik, eta ondoren beltzak. Partida irabazteko, aurkariaren erregeari xake matea egin behar da, hau da, ezinbestean harrapatuta geratu behar da. Partidaberdinketan amaitzeko hainbat modu ere badaude.
Lehen informatikarien helburuetako bat xakean jokatuko zuen makina bat sortzea zen. 1997an,Garry Kasparov garaitu zuenean,Deep Blue partida batean munduko txapelduna irabazi zuen lehen ordenagailua bihurtu zen. Gaur egungo xake-motorrak giza jokalari onenak baino askoz indartsuagoak dira, eta eragin handia izan dute xakearen teoriaren garapenean; hala ere,xakea ez da ebatzitako jokoa.
Xakearen arauakFIDEk (Fédération Internationale des Échecs; «Nazioarteko Xake Federazioa»), munduko xakearen erakunde zuzendariak, argitaratzen ditu bereEskuliburuan[2]. Nazioetako zuzendaritza-organoek edo afiliatu gabeko xake-erakundeek, argitaletxe komertzialek eta abarrek argitaratutako arauak desberdinak izan daitezke zenbait xehetasunetan. FIDEren arauak 2023an berrikusi ziren azken aldiz.
Hasierako posizioan:lehen lerroan: gaztelua, zalduna, alfila, dama, erregea, alfila, zalduna eta dorrea;bigarren lerroan: peoiak
Xake jokoak estilo ugaritan aurkezten dira.Staunton modeloa da ohikoena, eta lehiaketetarako eskatu ohi dena[3]. Xake jokoak bi koloretako piezekin datoz, zuria eta beltza deituak, edozein dela ere haien benetako kolorea; kolore jokoak kontrolatzen dituzten jokalariei txuria eta beltza deitzen zaie, hurrenez hurren. Joko bakoitzak gutxienez bi koloretako 16 pieza ditu:errege bat,dama bat, bigaztelu, bialfil, bizaldun eta zortzipeoi. Xake taula zortzi zerrenda eta zortzi zutabe dituen karratua da. Berez jokoarentzat alde nabarmenik ez dagoen arren, kolore zuria eta beltza txandakatzen dira taula horretan, 64 karratuko joko-eremua egin arte.
Partida hasteko, pieza zuriak lehenengo lerroan jartzen dira, ezkerretik eskuinera, ordena honetan: gaztelua, zalduna, alfila, dama, erregea, alfila, zalduna eta gaztelua. Peoiak bigarren ilarako lauki bakoitzean jartzen dira. Beltzen posizioak zuriena islatzen du, ilara bakoitzean pieza baliokideak dituztela. Taula orientatuta dago, jokalari bakoitzarengandik hurbilen dagoen eskuineko izkina lauki argi bat izan dadin; ondorioz, dama zuria lauki argi batean hasten da beti, eta dama beltza lauki ilun batean. Hori gogora daiteke «eskuinean zuria» eta «dama beti bere kolorean» esaldiekin[4].
Lehiaketan, piezen koloreak jokalariei esleitzen dizkiete antolatzaileek. Partida informaletan, koloreak elkarren artean adostuta edo ausaz erabaki daitezke, adibidez, txanpon bat airera botaz, edota peoi zuri bat esku batean eta peoi beltz bat bestean ezkutatuz eta aurkariari hautua eginaraziz.
Txuriak mugitzen dira lehenengo, eta ondoren jokalariek txandaka egiten dute. Pieza bat mugitzen da txanda bakoitzean (endrokean izan ezik, horretan bi pieza mugitzen baitira). Diagrametan, puntuek adierazten dute pieza mota bakoitza zein laukitxotara mugi daitekeen, baldin eta pieza lagunik ez badute eta tartean inolako koloretako piezarik ez badago (zaldia izan ezik, bitarteko edozein piezaren gainetik salto egiten baitu).En passant delakoa izan ezik, pieza batek etsaiaren pieza bat harrapatzen du, okupatzen duen laukira mugituz, jokotik kenduz eta bere lekua hartuz. Peoia da mugitzen den norabidean harrapatzen ez duen pieza bakarra, eta norabide bakarrean (jokalariaren ikuspegitik aurrera) mugitzen eta harrapatzen den pieza bakarra da. Esaten da pieza batek kontrola ditzakeela harrapatuko lituzkeen lauki hutsak, harrapatuko lituzkeen etsaien piezak dituzten laukiak erasotzen dituela, eta kolore bereko piezak dituzten laukiak defendatzen dituela, non berriro harrapatuko lituzkeen. Mugitzea derrigorrezkoa da; jokalari batek ezin du txanda bat gainditu, eztamugitu behar izatea kaltegarria denean ere.
Erregea piezarik garrantzitsuena da, jokoa berau defendatzean datzalako. Nahi duen lekurantz mugi daiteke (ezker-eskuin, aurrera-atzera eta diagonalean), beti ere mugimendu bakoitzean lauki bat eginez. Gazteluarekin bateraendroke izeneko mugimendua egin dezake: hor, erregea dorrearen beste aldean babesten den mugimendu bakar baten (endroke luzea etaendroke laburra daude, erregearen aldean edo damaren aldean egiten diren endrokeak bereizteko). Gazteluarekin batera egiten den jokaldia den arren, arauz erregearen jokalditzat jotzen da endrokea.
Dama edo Anderea da erregearen ostean piezarik garrantzitsuena, eta balio gehien daukana. Jokalari batzuekXake damari ere erabiltzen dute berau jateko arriskuan dagoenean. Edozein mugimendu egin dezake ezker-eskuin, aurrera-atzera eta diagonalean nahi dituen koadro guztiak mugituz jokaldi bakoitzean.
Alfilek gazteluek egin ezin dezaketena egin dezakete, hau da, diagonalean mugitu. Horren truke ezin dira ezker-eskuin ez aurrera-atzera mugitu. Egoera horrek alfil bat beti lauki zurietan egotea eta beste bat beti beltzetan egotea dakar.
Zaldunaren mugimenduaren definizioa hauxe da: hurbilen daukan laukira mugi daiteke, baldin eta lauki hori ez badago zaldunaren diagonal, errenkada edo zutabe berean. Hala ere, errazago ulertzen daL forma duen mugimendua egiten duela esaten bada. Hau da, bi lauki alde batera eta bat horrekiko elkarzut. Edozein norabidetan egin dezakete mugimendu hori eta beste piezekin konparatuta alde bat du: pieza baten gainetik salto egin dezake.
Peoiak banan-banan mugitzen dira (lehenengo mugimenduan izan ezik, kasu horretan bi lauki egin ditzakete aurrera, beti ere biak libre badaude). Euren zutabea uzteko modu bakarra beste pieza bat harrapatzea da, diagonalean aurrerantz lauki bat mugituz egiten baitute. Zortzigarren lerroraino iritsiz geropromozioa lortzen dute, dama, dorre, alfil edo zaldi bilakatuz.
Zuriakxake matean daude, ezin baitute ihes egin f3ko alfilak egin dion erasoari.
Erregeak eraso zuzena jasotzen duenean,xakean dagoela esaten da. Xakeari erantzuteko egin daitezkeen erantzunak legezko izango dira erregea xake egoeratik ateratzeko aukera ematen badiote. Hiru aukera daude xakeari aurre egiteko:
Xake egiten duen fitxa harrapatzea.
Xake egiten duen fitxaren eta erregearen artean beste pieza bat jartzea (damak, dorreak edo alfilak egiten badute xakea)
Erregea mugitzea erasorik jasaten ez duen leku batera.
Jokoaren helburuaxake mate egitea da. Xake-mate izango da aurkariaren erregea xake egoeran baldin badago, eta ez badago legezko mugimendu posiblerik xaketik ihes egiteko. Partida arruntetan ohikoa da "xake" esatea xake egiten denean, baina arauek ez dute eskatzen horrelakorik egitea, eta lehiaketetan ez da ohikoa.
Erregeen eta dorreen hasierako kokapena. Erregeak adierazitako laukietara mugi daitezke.
Endrokea edota arrokatzeaerregeak eta bidorreetako batek parte hartzen duten jokaldi bat da. Xakean jokalariak jokaldi bakar batean bi pieza mugi ahal ditzakeen mugimendu bakarra da. Bere helburua erregea arerioaren erasotik babestea da. Endrokean erregea jokalariaren lehen lerroan ezker ala eskuinera bi lauki mugitu eta era berean hura mugitu den aldeko dorrea zeharkatzera doan erregearen hurrengo laukira mugitzea. Horrela, erregeaarrokatua edoendrokatua (gotortua) gelditzen da. Endrokea burutu ahal izateko ezinbestea da honako baldintzak betetzea:
Erregea eta mugituko den dorrearen artean inolako piezarik ez egotea.
Jokaldi hori egin arte, partidan zehar bai erregea bai dorrea mugitu gabe izatea.
Erregea mehatxatua ez egotea, eta mugimenduan mehatxaturiko laukitik ez pasatzea.
En passant: Peoi batek bi laukiko aitzinapena egiten duenean aurkariaren peoi batek ondoko errenkada batean egiten duen errenkada berean, peoi horien passant harrapa daiteke, harrapatutako peoiaren atzetik laukitxo batera mugituz. Bi laukitan aurrera egin eta hurrengo txandan baino ezin da harrapatu peoi baten passant. Diagrama animatuan, peoi beltzak bi lauki egiten ditu aurrera g7-tik g5-era, eta f5-eko peoi zuriaken passant harrapatzen du, g6-an eroriz.
Promozioa: peoi bat bere azken lerrora aurreratzen denean, jokalariak aukeratuko duen dama, dorre, alfil edo zaldi batek ordezkatuko du. Normalean, peoiak dametara promozionatzen dira; beste pieza bat aukeratzeariazpipromozioa deitzen zaio. Diagrama animatuan, c7-ko peoiak c8-ra egiten du aurrera, eta damara promozionatzen dute. Eskatutako pieza eskuragarri ez badago (adibidez, bigarren dama bat), batzuetan dorre alderantzikatu bat erabiltzen da ordezko gisa, baina hori ez dago onartuta FIDEk araututako partidetan.
Xake matea: Aurkako erregea xakean dago eta aurkariak ez du legezko jokaldirik. (Ikus § Xake eta xake matea.)
Uko egitea: Jokalari batek uko egin dezake, partida aurkariari emanez. Hala ere, aurkariak uko egin dion jokalariari xake-mate emateko modurik ez badu, berdinketa izango da FIDEren arauen arabera. Torneoetako jokalari gehienek uste dute etiketa onekoa dela etsi-etsian jokatzeari uko egitea[5].
Denboragatik irabaztea: Denbora kontrola duten partidetan, jokalari batek irabazten du aurkariari denbora amaitzen bazaio, baita aurkariak posizio hobea badu ere, baldin eta jokalariak teorikoki aukera badu aurkariari xake-mate emateko partidak jarraituko balu.
Kanporatzea: Tranpak egiten dituen, arauak hausten dituen edo txapelketa jakin baterako zehaztutako jokabide-arauak hausten dituen jokalari bat galdutzat eman daiteke. Batzuetan, bi jokalariak kanporatu egiten dituzte.
Modu asko daude partida bat berdinketan amaitzeko:
Itota: Mugitu behar duen jokalariak legezko jokaldirik ez badu, baina ez badago xakean, berdinketa izango da, ez dagoelako egin dezakeen legezko mugimendurik.
Posizio hila: Inork ez badu besteari xake-mate egiteko inolako legezko mugimendu-sekuentziarik, partida berdinketan amaituko da. Adibidez, erregeak bakarrik baldin badaude taula gainean eta beste pieza guztiak harrapatuak izan badira, xake matea ezinezkoa da eta partida berdinketan amaituko da. Bestalde, bi jokalariek oraindik zaldi bat baldin badute, xake mateko aukera bat dago, oso gertagaitza, baina teorikoa; beraz, arau hori ez da aplikatzen. Posizio hilaren arauak erregela zaharrago bat ordezten du, «material gutxiegi»z ari zena, eta zabaldu egiten du xake-matea ezinezkoa den beste posizio batzuk sartzeko, hala nola blokeatutako peoien amaierak, zeinetan peoiei ezin baitzaie eraso egin.
Berdinketa akordioz: Txapelketako xakean, jokalarien arteko adostasunez lortu ohi da berdinketa. Prozedura zuzena da berdinketa hitzez eskaintzea, jokaldi bat egitea eta, ondoren, aurkariaren erlojua martxan jartzea. Tradizionalki, jokalariei aukera eman zaie partidako edozein unetan berdinketa adosteko, batzuetan jokaldi bat jokatu gabe ere. Berrikiago, berdinketa goiztiarra desanimatzeko ahaleginak egin dira, adibidez jokaldi kopuru jakin bat osatu aurretik berdinketa eskaintzak debekatuz, edo baita berdinketa eskaintzak guztiz debekatuz ere.
Errepikapen hirukoitza: Hau maizago gertatzen da bando batek ere ezin duenean saihestu desabantailan erori gabe jokaldiak errepikatzea. Ez da beharrezkoa posizioaren hiru errepikapenak elkarren segidako jokaldietan gertatzea, erreklamazioa baliozkoa izan dadin. 2014an errepikapen boskoitzaren araua gehitzeak eskatzen du arbitroak berehala esku hartzea eta posizio bereko bost errepikapenen ondoren partidan berdinketa deklaratzea, elkarren segidan edo ez, jokalariek erreklamaziorik egin behar izan gabe. FIDEren arauek ez dute xake infinitua aipatzen, baina errepikapen hirukoitzeko berdinketa-mota espezifiko bat besterik ez da.
Berrogeita hamar mugimenduen araua: Aurreko 50 mugimenduetan peoirik mugitu ez bada eta harrapaketarik egin ez bada, jokalarietako edozeinek berdinketa erreklama dezake. 2014an hirurogeita hamabost mugimenduen araua ezarri zen, arbitroak berehala esku hartu behar du eta partidan berdinketa deklaratu, peoi mugimendurik eta harrapaketarik gabeko 75 jokaldiren ondoren, eta ez da beharrezkoa jokalarietako bakar baten erreklamazioa. Badira amaiera ezagun batzuk, matea behartzeko aukera ematen dutenak, baina 50 mugimendu baino gehiago behar dira peoia mugitu edo harrapatu baino lehen, adibidezbi zaldunen amaiera etapeoirik gabeko amaiera. Historikoki, FIDEk berraztertu izan du batzuetan berrogeita hamar mugimenduen araua, bukaera horietan salbuespenak egiteko, baina geroztik indargabetu egin dira.Korrespondentzia bidezko xake erakunde batzuek ez dute berrogeita hamar mugimenduen araua aplikatzen.
Berdinketa denboragatik: denbora-kontrola duten partidetan, jokoa berdinketan amaituko da jokalarietako baten denbora amaitzen bada, baina beste jokalariak ez badu legezko mugimendurik xake-mate egitea baimentzen dionik.
Berdinketa etsi eta gero: FIDE arauen arabera, joko batean berdinketa egongo da jokalarietako batek etsi egiten badu, baina besteak ez badu legezko mugimendurik xake-mate egitea baimentzen dionik.
a
b
c
d
e
f
g
h
8
8
7
7
6
6
5
5
4
4
3
3
2
2
1
1
a
b
c
d
e
f
g
h
Beltzak mugitu behar du, ez dago xakean, baina ezin du mugimendu legalik egin. Jokalariaitota dago.
a
b
c
d
e
f
g
h
8
8
7
7
6
6
5
5
4
4
3
3
2
2
1
1
a
b
c
d
e
f
g
h
Posizio hil bat: zurien erregea eta alfila ez dira nahiko xake-mate egiteko.
a
b
c
d
e
f
g
h
8
8
7
7
6
6
5
5
4
4
3
3
2
2
1
1
a
b
c
d
e
f
g
h
Beste hildako posizio bat; ezinezkoa da erregeentzat besteen peoirik harrapatzea eta ezin dute euren peoirik promozionatu xake-mate egiteko.
Txapelketan, xake partidak denbora-kontrolarekin jokatzen dira. Denbora-kontrolak, oro har, jokalari bakoitzari ematen zaion denbora-kantitatean oinarritutako kategorietan banatzen dira: ohiko denbora-kontroletatik hasita, jokalari bakoitzari bi ordu edo gehiago esleitzen dizkiote, eta zazpi ordu baino gehiago iraun dezakete (are gehiago, geroratzeak baimentzen badira), etabala-xakeraino (non jokalariek hiru minutu baino gutxiago jasotzen baitituzte). Bi mota horien artean daudexake azkarra (hamar minututik hirurogei minutura jokalari bakoitzeko), afizionatuen txapelketetan ezaguna dena, etablitz-xakea (hiru minututik hamarrera),Interneten ezaguna dena. Xake ez-klasikoari batzuetan xake azkarra deitzen zaio.
Denbora bi pantaila dituenxake erloju baten bidez kontrolatzen da, jokalari bakoitzak geratzen duen denborarako bat. Xake-erloju analogikoakerloju digitalek ordezkatu dituzte neurri handi batean, denbora gehikuntzekin kontrolatzeko aukera ematen baitute.
Badira Interneteko xakearen alderdi esklusibo batzuk. Aldez aurreko jokaldi batek aukera ematen dio jokalari bati aurkariaren txandan jokaldi bat bidaltzeko, eta, ahal izanez gero, automatikoki exekutatzen da denbora gutxi edo batere ez erabilita. Aurre-mugimenduek, sarrera digitalen erraztasun erlatiboarekin batera, denbora-kontrol azkarrenak linean egingarriak izatea eragiten dute.
Denbora-kontrolakkorrespondentzia bidezko xake lehiaketetan ere aplikatzen dira. Ohiko denbora-kontrola 50 egunekoa da 10 jokaldiko. Korrespondentzia bidezko xakean mugimendu bakoitzaren arabera esleitzen da denbora.
Xake pieza zuriak. Ezkerretik eskuinera: peoia, dorrea, zalduna, alfila, dama zuria eta errege zuria
Euskal Herriko xakelariek bi izendapen erabiltzen dituzte xake-piezak izendatzeko:
Erregea, dama, gaztelua, alfila, zalduna eta peoia edo oinezkoa.
Erregea, anderea, dorrea, gudaria, zalduna eta peoia edo oinezkoa.
EuskaltzaindiarenHiztegi Batuan ez dago piezen izenik: horregatik, ez dago ofizialki onartutako izendapenik, izan ere Euskal Xake Federakuntzak berak ere ez baitu halakorik xedatu.
Hala ere, 1985ean Jon Esturo eta Maximo Aierbek argitaratutakoXake euskaraz idatzitako xakeari buruzko lehenengo liburuan lehenengo izendapena erabiltzen da. Geroago,ChessBase enpresa alemaniarrarenXake zakurtzarrari bideo-jokoa euskaratu zenean ere,FIDEk onartzen duennotazio aljebraikoa itzultzeko garaian lehenengo izendapen hori erabili zen.
Nolanahi ere, bigarren izendapena darabilten jokalariak aurkitzea oso arrunta da.
Bibliografia zabala du xakeak. 1913an, xakearen historialariH.J.R. Murrayk egunkarietako liburu, aldizkari eta xake zutabe kopurua 5.000 ingurukoa zela kalkulatu zuen[6].B.H. Woodek kalkulatu zuen kopurua 20.000 ingurukoa zela 1949an[7].David Hooperrek etaKenneth Whyldek idatzi dutenez, "harrezkero urtez urte gora egin du etengabe xakeari buruzko argitalpen berrien kopuruak. Inork ez daki zenbat inprimatu diren". Xakeko liburutegi publiko esanguratsuen artean daudeCleveland Public Libraryko John G. White Chess and Checkers Collection, xakeko 32.000 liburu baino gehiago eta xakeko aldizkako argitalpenen 6.000 koadernatutako liburutik gora dituena[8]; etaHerbehereetako Liburutegi Nazionaleko Chess & Draughts collection, 30.000 liburu baino gehiago dituena[9].
Munduan hainbat lehiaketa jokatzen dira xake txapelduna nor den erabakitzeko. Lehiaketa ofizialaz aurretik, egondako txapeldun ezberdinak zerrendatzen dira.1993tik hona bi modalitate daude. Lehenengoa lehiaketa klasikoaren parekoa da. Bigarrena, FIDE lehiaketa, azkarragoa da eta horregatik, hainbat jokalariren ustez, ez da kalitate maila berekoa.
2006ko irailaren 21etik urriaren 13ra jokatu zenErrusiakoElista hirian, Munduko Txapelketenbateratze txapelketa deitu zena.Veselin Topalov etaVladimir Kramnik jokalarien arteko arazo eta salaketen ostean,Vladimir Kramnik errusiarra izan zen garaile azken desberdinketa partidan.
2007anMexikon jokatuko da berriz ere Munduko Txapelketa, aurrerakoArgentinakoSan Luis hirian jokatu zen sistema bera erabilita. Aurretik, eta berriz ereElistan, Txapelketa horretara sailkatzekohautagaien txapelketak deritzonak jokatuko dira. Bertako 4 garaileek, aurretik sailkatuta dauden beste 4en aurka jokatuko duteMexikon.
Gari Kasparov munduko txapelduna (1985–1993). Sistema informatiko baten --Deep Blue-- kontra xakean galdu egin zuen (1997ko maiatzean) lehen munduko txapelduna.
Euskal Herriko xakeak ez du oso ibilbide oparoa egin oraindaino eta, gainera, ez du hedapen maila handiegirik lortu, beste zenbait jarduerekin alderatuz (futbola, musika...) edo xakeak berak beste zenbait herrialdetan (Errusia...) izan duen garapenarekin parekatuz gero. Hala ere, azkenaldian hainbat xake-talde ari da jarduneanEuskal Herri osoan. Hainbat mailatako txapelketa ofizialak eta bestelako lehiaketak antolatzen dira, eta jokalari bikainik ere badugu, nola helduen hala gazteen artean ere.[11]
Euskal Autonomia Erkidegoko bakarkako txapelketako irabazleak (1986-....)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
