Viena[1][2] (alemanez:Wien,viːn ahoskatua;bavarieraz:Wean,veɐ̯n ahoskatua)Europa erdialdeko hiria da,Danubio ibaiaren ertzean kokatua, Vienako basoen haranean,Alpeetako lehen haranen inguruan[3].Austriako hiriburu federala eta herrialdeko hiri nagusia da; gainera, herrialdea osatzen duten bederatzi estatu federaleko bat da (Bundesland Wien); halaber,Austriako gune kultural eta politikorik handiena da[4][3].
Viena Europako hiri jendetsu eta handienetako bat da, 415 km2-ko azalera du, eta 1.700.000 biztanle inguru[5]; bere metropoli-eskualdean, bi milioi pertsona baino gehiago ditu[6], eta hizkuntza ofizialaalemana da.
Viena izenakzelta jatorria du, eta «hiri zuria» esan nahi bide zuen, zenbait ikerlariren iritziz.Antzinako erromatarrekVindobona deitu zioten, hitz zelta hartan oinarrituta. Europa osoan zabalduta daudenViena, Viana etaVeana izenek jatorri bera ei dute:beann hitza, alegia.Beann izenak «mendia» edo «gailurra» esan nahi du. Zelta jatorriko hizkuntzetan gorde da hitz hori. Adibidez,Eskoziako gaeleran,beann «gailurra» da, eta,Irlandako protogaelikoan,benn hitza erabiltzen zuten.
Beste ikerlari batzuen ustez, berriz,Viena izenawindu hitz zeltatik dator, haren esanahia «distiratsua» izanik.
Hiriko lehen biztanleakiliriarrak izan ziren, K.a. 1000. urtean, eskualdea populatu zutenak, iliriarindoeuropar misteriotsuek goi-mailako zibilizazio barbaroa ezarri zuten Vienaren inguruan. Horien ondoren,Galiatik ekialderantz emigratu zutenzeltak etorri ziren K.a. 400. urte inguruan[11].
Europako hiri asko bezala, Viena erromatarrek sortu zutenK.a. 15ean;erromatar legionarioak eskualdean kokatu zirenVindobona izeneko kanpaleku handi bat osatuz. Kanpalekua muga zaintzeko kokaleku gisa sortu zutenErromatar Inperioa iparraldekogermaniartribuen aurka gorde zezan. Lekua defendatzen zuten harresi handiak hiriaren erdigunean ikus daitezke, eta nabaritu daiteke metropoliko eraikin batzuek duten egitura bitxian[4][12].
III. mendean, kokaleku zibil bat egon zen kanpalekuaren hegoaldean, baina, oraindik ere, gertaera honi buruzko gauza handirik ez da ezagutzen. IV. eta V. mendeetatik aurrera,Erromatar Inperioak krisi larri bati aurre egin behar izan zion, eta horrek eragin nabarmena izan zuen Vindobona hirian[13].Marko Aurelio kanpalekuan hil zen 180. urtean; horren ondoren,markomanoek askotan arpilatu zuten hiria; hainbesteraino iritsi zen egoera, ezenTeodosio II.a enperadoreak, K.o. 433. urtean, kanpalekuan kokatzeko baimena eman baitzienhunoei.
Vindobona hiria eraso zuten herri barbaroek berek defendatu zuten, zeinak ekialdeko herrien inbasioak gelditzeko gotorlekuak sortu zituzten[14].
Bavariarrak etahungariarrak borrokan ibili ziren heien boterea eskualdean ezartzeko. 881. urtean, bi herri horien arteko liskarrak are sarriago gertatu ziren; urte haietan, hiriaren izena Wenia zen. Hurrengo urteetan, hiriak ez zuen inolako potentzial estrategikorik izan; gainbehera handi baten sartu, eta gero eta jende gehiago joaten zen bertatik[15].
Magiarrak eutsi ondoren, babenbergtarrek Austriako Margraverria sortu zuten 955. urteko Lechfeldeko guduari esker[16]. Babenbergtarrek, bere burua, Austriako duke gisa ezarri zuten 976. urtean, Austriako lurraldeak hedatuz hungariarrak konturatu gabe; horri esker, hiria abiatu zenEuropako erresumarik boteretsuenetako baten hiriburu izatera eramango zuen bidaia batean[17].
Magiarrek hiria askotan finkatu bazuten ere, babenbergtarrek eskualdean beren boterea ezartzen jakin izan zuten. Azkenean, XII. mendean,margraveek hirian zuten boterea sendotu zuten[16].
1150. urtearen inguruan, Vienababenbergtarren etxeko egoitza ofiziala bihurtu zen, Bavariako duke-dukesek hiriko monasteriorik zaharrena eraiki zuten: «Sankt Maria zu den Schotten» (Eskoziarren Andre Maria). Viena benetako hiri bihurtu zen, mendeetan Europako herri ugarirentzako kokaleku bat gehiago izan ondoren[16].
Konstantinopla erori etaOtomandar Inperioa hedatu zenean, Europako zati handi bat arriskuan jarri zen, hainbat hiri, hala nola Viena, edozein momentutan inbadituak izan zitezkeen, turkiarrek hiru aldiz setiatu zuten Austriako hiriburua, eta horietako bat 1529an izan zen,jenizaroekFernando I.a etaKarlos V.aren[19] tropa inperialei aurre egin zietenean.Suleimanen armadak zuen boterea zuela ere, turkiarrek ezin izan zuten hiria setiatu; tropa inperialekmina asko desaktibatu zituzten, etaEspainiar Inperioak turkiarrak atxiki ahal izan zituen, erabat jota utziz[20].
Hirugarren setioa 1683an izan zen,Vienako gudua deiturikoan, etaOtomandar Inperioaren gainbeheraren hasiera markatu zuen Europan.Kara Mustafabisir handiak hasi zuen, bere posizio ezegonkorra indartzeko arrakasta militarra behar baitzuen, eta hori lortzen saiatu zenLeopoldo I.a enperadorearen aurkako kanpaina batean[23][24]. Turkiarrek aurrera egin zuten indar ikaragarriz; uztailaren 16an, hiria setiatu zuten, baina, setio-artilleriarik ez zuenez, tropaaustriar, alemaniar eta poloniarrez osatutako armada gehigarri bat biltzea ahalbidetu zion Leopoldori, armada turkiarra garaitu zuena irailaren 12an hiriko harresien aurrean emandako gudu batean,Kahlenbergeko gudua izenez ere ezagutzen dena[24][25].
1683ko setioaz geroztik, zeinean harresiaren kanpoaldean zeuden hiri txiki ugari suntsitu baitziren, hiriaren aurreko lursail uhinduan lorategiz hornitutako jauregi ugari altxatu ziren[26]. AbiapuntuaSchönbrunneko errege-jauregiaren planoak izan ziren,Johann Bernhard Fischer von Erlachek eginak. 1720 aldera, 200 landa-egoitza zeuden.Eugenio Savoiakoa printzeak,1693an, iritsi zitzaizkion lehen diru-sarrerekin, lursailik ederrena eta handienetako bat eskuratu zuen. Bertan, berrogei urteko lanaren ondoren,Belvedere jauregia eraiki zuen, bere lorategi zabalekin[26].
Napoleon Bonaparteren porrotaren ondoren, garai hartako europar potentzia nagusiak Vienan bildu ziren, eta, 1814ko urriaren 1etik 1815eko ekainaren 9ra arte,Vienako Kongresua burutu zen bertan kontinentean politika berriak eta Frantziari birkonkistatutako lurraldeen banaketa erabakitzeko[4][29][30][31]. Topaketa diplomatiko horren bultzatzaile nagusiaKlemens von Metternich izan zen[29], Napoleonen aurkako mugimenduaren buruFrantziakAustria okupatu zuenean; Vienako egun horiek oso garrantzitsuak izan ziren Austriako hiriburua mundu osoko diplomazia-zentro nagusietako bat izan zedin[30].
Hiriak bere defentsarako harresiak mantentzen jarraitu zuen, baita Europako beste hiri batzuk erabatdesgotortzen hasiak ziren unean ere[32]. Baina Napoleon hirian garaile sartu zenean, hark hiriko gotorleku guztiak suntsitu zituen; horrek Vienari azkarrago urbanizatzen lagundu zion. Hiria zabaltzen hasi zenAustria-Hungariako Inperioaren urteetan, eta Viena mundu osoko hiri enblematikoenetako bat bihurtu zen[32].
Gavrilo Princip terrorista serbio-bosniarrakFranz Ferdinand artxiduke-oinordekoa etaSophie Chotek bere emazteahil zituenSarajevon[4][33][34], eta,Serbiako inteligentzia zerbitzuek konplotean parte hartu zuteneko froga ikaragarriaren aurrean, monarkia dualak gerra deklaratu zion Serbiari, eta Lehen Mundu Gerra lehertu zen[4][33]. 1918ko urrian, Austria-Hungaria eta bere aliatuak garaituak izan ondoren, Vienan iraultza lehertu zen, monarkia desegitea eta Austriaren independentzia eskatzen zuena; 1278tik herrialdea gobernatzen zutenhabsburgotarren monarkiaren amaiera izango zen[4][35].
Errepublikaren garai demokratikoan, hau da, 1918tik 1934koEngelbert Dollfussen diktadura arte, Langileen Alderdi Sozialdemokratak (Sozialdemokratische Arbeiterpartei) gehiengo osoa lortu zuen tokiko gobernurako egindako hauteskunde guztietan; beraz, hiria,Viena gorria izenez ezagutua izatera pasa zen. Urte horietako politika sozialdemokrataren ezaugarri nagusiak izan ziren etxebizitza sozialen programa zabala eta hezkuntza eta osasun publikoari emandako laguntza nabarmena, korronte austromarxistak zioena.Viena gorria 1934an amaitu zenAustriako gerra zibilaren eta Fronte Abertzalearen garaipenaren ondorioz. Hiriaren garaiko azken alkateaKarl Seitz izan zen[4].
Vienako kulturaren garrantzia 1938ra arte mantendu zen, urte hartan herrialdea inbaditu eta, ondoren,Alemania naziak bereganatu zuen arte. Anexio hori,Anschluss izenez ezaguna,bake itunetan debekatua zegoen, etagermaniar guztiak, lidergo bakar baten pean, Estatu bakar batean batzeko joera zuen lehen hedapena izan zen (ein Reich, ein Volk, ein Führer). 1938ko martxoaren 14an, Ostmark probintziako hiriburu bihurtu zen hirian,Hitlerrek lehen hitzaldi handia eman zien vienarreiHofburg jauregiko balkoi nagusitik. Diskurtsoa diktadorearen hunkigarrienetakotzat eta txalotuenentzat jotzen da, Austria Germaniako Hirugarren Inperioarekin (Dritte Reich) bat egiteak herritar batzuen artean eragiten zuen euforiagatik. Inbasioa legitimatzeko, erreferendum bat egin zen apirilaren 10ean, eta Anschluss-en aldekoa atera zen, % 99,73ko babesarekin; hala ere, ez zeukan berme demokratiko nahikorik.
Leopold Figl etaJulius Raaben gestioen ondoren, Vienako lau potentzien kontrolak, 1955eko maiatzeanAustriako Estatu Ituna sinatu arte, iraun zuen. Urte hartan, berreraikitze eta zaharberritze urteen ondoren, Vienako opera etaBurgtheater, biakRingstraßen, berriro ireki zituzten jendearentzat.Sobietar Batasunak gobernu federalaren berme politikoa jaso ondoren sinatu zuen Estatu Ituna, eta, tropa aliatuak erretiratu ondoren, Austriaren neutraltasuna aldarrikatu zuen. Neutraltasun lege horrek, 1955eko urriaren amaieran onartua (eta ez Estatu Ituna bera), esaten zuen Austria modernoak ez zuela bat egingo ezNATOrekin ezbloke sobietarrarekin, eta Austria, 1995ean,Europar Batasunean sartzeko atzerapenaren arrazoietako bat kontsideratzen da.
Vienako Udalak nazioarteko hiriekin ez senidetzeko politika du. Horren ordez, batzuekin lankidetza hitzarmenak sinatuta dauzka, esparru zehatz batzuetan:
.jpg)
.JPG)
.JPG)
