Vatikano Hiria[1] (italieraz, Stato della Città del Vaticano) —Vatikanoa edoEgoitza Santua ere deitua[2]—munduko estaturik txikiena da (0,44 km²),Eliza Katolikoaren hiriburu eta egoitza nagusia.Erromako (Italia,Europa) hiriaren barnean dagoenez, herrialdeitsasgabea da. Estatu-buruaaita santua da. Mila biztanle inguru izanik, munduan jende gutxien duen estatua da.Egoitza Santuaren menpekoa da (latinez,Sancta Sedes) eta bertan daudeJauregi Apostolikoa (aita santuaren egoitza) etaErromatar Kuria. Sarritan Egoitza edo Aulki Santua eta Vatikano Hiria nahasten badira ere, argi bereizi behar dira: Aulki SantuaEliza Katolikoko zuzendaritza gunea da; Vatikano Hiria, aldiz, estatu independentea (nahiz eta Aulki Santuak,Nazio Batuen Erakundeko begiralea denez, ez duen NBEarekin harreman zuzenik).
Erroma izango zen hiri zaharraren inguruko muinoetako batetruskoek erabili zuten, beste inork baino lehenago,hilerri gisa, K.a. VI. mende inguruan. Hildakoak hirietako harresietatik kanpo ehorzteko ohitura zuten, eta haiennekropolia Vatika azpimunduko jainkosak gordetzen omen zuen[3].
Mende batzuk geroago muinoaren hegian zirko bat eraiki zuten eta,kondairaren arabera, hantxe exekutatu zutenSan Petri. Horregatik, Konstantinok, Erromako lehen enperadore katolikoak, santutegi bat eraikiarazi zuen muinoaren oinean. OrdurakoMuino Vatikanoa esaten zioten[3]; mende gehiago joan zirenaita santuaren jauregia eta San Pedroren omenezko basilika berria hantxe eraiki arte. Horrenbestez, eliza katolikoaren egoitza nagusiak jainkosa pagano baten izena du[3].
Geroagoaita santuaren mendean zeuden estatu handiak murriztuz joan ziren ahalaElizaren gobernupeko lurraldeak eta horien izaera kolokan izan ziren denbora luzean.Italiaren batasunak areagotu egin zuen auzi hura.Garibaldiren osteekErroma hartu zutenean aita santuaren egoitzaren mugak zehaztu beharra ikusi zen. BainaPio IX.a aita santuak eta haren ondorengoek ez zuten Italiako gobernu berriaren proposamena onartu[3].
Azkenik, 1929anMussolinik etaPio XI.a Aita Santuak Vatikanoko hiriaren burujabetasuna hitzartu zuten Letranen. Aita santua da estatu burua. Aginpide osoa du, eta, estatu idazkariaren lehendakaritzapean, kardinalen batzorde baten bitartez erabiltzen du aginpidea.1963an,Joan XXIII.ak Bigarren Kontzilioari hasiera eman zion eta 1965ean, berriz,Paulo VI.ak amaiera eman zion. 1978tik2005era,Joan Paulo II.a izan zen aita santua eta Vatikano Hiriko buruzagia. 2001ean, Joan Paulo II.ak Vatikano Hiriko Estatuko oinarrizko legea eman zuen, eta gaur egun lege hori dago oraindik ere indarrean.2005ean,Benedikto XVI.a izendatu zuten aita santu[3].
2014koazaroaren 13an jakin zenez, etxerik gabekoentzat San Pedro plazan dutxak jarri behar zituzten, Vatikano inguruetan lo egiten zuten etxerik gabekoentzat, San Pedro basilikan erromesek erabiltzen zituzten bainugeletan[4].
Aita santuak bere baitan biltzen dituEliza Katolikoaren eta Vatikano Hiriaren buruzagitza gorenak. Aita Santua kardinalek aukeratzen dute aurrekoa hil ondoren, konklabe deritzan prozesuan. Behin bere onarpena eman ondoren, hautatuaaita santu bihurtzen da.
Vatikano Hiriaren eguneroko gobernua Estatu Idazkaritzak darama. Hala ere, ez dagobotere banaketarik, funtzio banaketa baizik; botere guztiak aita santuak ditu, baina delegazio bidez beste erakunde batzuei uzten dizkie.
Esku-hartze politikoekiko kezkak erreformak ekarri zituen 1268-1271ko interregnoaren ondoren etaGregorio X. aita santuaren dekretuaLyongo 1274ko bigarren kontzilioan: haren arabera, kardinal hautesleak giltzapean sartu behar ziren (latinez, "giltzaz") eta ez zitzaien irteten uztenaita santu berria hautatu arte.[6] Gaur egun, konklabeak Vatikano Hiriko Jauregi ApostolikokoKapera Sistinoan ospatzen dira.[7]
Apostoluen garaitik,Erromako apezpikua, beste apezpikuak bezala, elizbarrutiko kleroaren eta laikoen adostasunez hautatua izaten zen.[8] Hautesle-kidegoa zehaztasun handiagoz definitu zen, 1059an,Kardinal-Elkargoa hautesle-kidego bakar izendatu zenean.[9]Geroztik, prozesuaren beste xehetasun batzuk garatu dira. 1970ean,Paulo VI.a aita santuak 80 urtetik beherako kardinaletara mugatu zituen hautesleakIngravescentem aetatemen. Gaur egungo prozedurakJoan Paulo II.a aita santuak ezarri zituen bere eraketa apostolikoan,Universi Dominicigregis,Benedikto XVI.a Aita Santuak 2007an eta 2013an zuzendu zuena.[10] Botoen bi hereneko gehiengoa behar da aita santu berria aukeratzeko.[11][12]Aita santuaren konklabe berriena 2013an izan zen,Jorge Mario BergoglioFrantzisko aita santu aukeratu zutenean,Benedikto XVI.aren ondorengoa.
Aita santua aukeratzeko prozedurek ia bi milurteko bilakaera izan zuten. 1059anKardinaleen Elkargoa sortu arte, Erromako apezpikuak, beste leku batzuetakoak bezala, bertako kleroaren eta herriaren txaloen bidez aukeratzen zituzten. Gaur Egungo sistemaren antzeko prozedurak 1274an sartu ziren,Gregorio X.akUbi periculuma aldarrikatu zuenean,Viterboko magistratuek 1268-1271ko interregnoan egindako ekintzaren ondoren.[13]ProzesuaGregorio XV.ak hobetu zuen bere 1621ekoAeterni Patris Filius buldarekin, aita santu bat aukeratzeko kardinal hautesleen bi hereneko gehiengoaren baldintza ezarri zuena.[14] LetrangoHirugarren Kontzilioak baldintza bat ezarri zuen hasieran: kardinalen bi heren behar zirela 1179anaita santu bat aukeratzeko.[15] Baldintza hori aldatu egin da harrezkero, hautagai irabazleari bere kabuz bozkatzeko aukera ematen ote zitzaion; kasu horretan, eskatutako gehiengoa bi heren gehi boto bat behar ziren.Aeterni Patris Filiusek debekatu egin zuen praktika hori, eta bi herenak ezarri zituen aukeraketarako beharrezko arau gisa.
Hurrengoko atalean XX. mendekoaita santuen zerrenda bat txertatu da, azken aita santuen argazkiak, armarriak eta informazio esanguratsua.
Bigarren Mundu Gerrako aita santuak Vatikanoko harpeak industeko agindu zuen, tradizioak zioen bezalaSan Petriren hilobia Vatikanoko basilikako aldarearen azpian ote zegoen argitzeko; emaitza positiboa izan zen.
Vatikanoa ezin da bere lurraldeko ekoizpen-jardueraren mende egon, oroigarri turistikoak, liburuak,zigiluak etamuseoetarako sarrerak saltzera mugatzen baita. Baina erakunde katolikoak mundu osoan dituen diru-sarrerak ditu, honako hauen ondoriozkoak: finantzaketarako akordioak (konkordatuak) dituzten estatuen ekarpen ekonomikoak (tradizio katolikoagatik);katolikoen dohaintzak (maila pertsonalean edo enpresarialean); eta Elizaren jabetzako enpresa, eskola, unibertsitate eta bankuen irabaziak.
Ekonomia oso kaltetuta zegoen 1979[16]. urte inguruan, eta hiru urte geroagoItaliako bankurik ospetsuenetako baten porrota gertatu zen,Ambrosiano Bankua[17], Vatikanoko nazioarteko finantzak eramaten zituena, etaRoberto Calvi zuzendariaren hilketa: ondorioz egindako ikerketek agerian utziko zuten bankuak mafiaren dirua zuritzen zuela. Geroago,Joan Paulo II.a aita santuak Vatikanoko ekonomiaren erantzukizuna 1984tik aurrera aldatu zuen. Bost urte geroago, aita santuak antolaketa ekonomikoa berregituratu zuen eta ekonomiaren zuzendaritza nazioartean aitortutako bost finantzariori enkargatu zitzaien (bost kardinalek osatutako batzorde baten ikuskaritzapean).Egoitza Apostolikoaren Ondarearen Administrazioa arduratzen da kontrol horiez.
Ekonomiarako Kontseilua (Consilium rebus) Erromako Kuriaren organo ekonomikoa da,Frantzisko aita santuak Vatikanoko eta Vatikanoko Hiriko entitateen kudeaketa ekonomikoa ikuskatzeko ezarria.
2014ko otsailaren 24ko Fidelis dispensator et prudens gutun apostolikoarekin[18], Frantzisko aita santuak Ekonomiarako Kontseilua, Ekonomiarako Idazkaritza eta Auditore Nagusia sortu zituen.
Kontseiluaren zeregina da kudeaketa ekonomikoa zaintzea eta Erromako Kuriako dikasterioen, Vatikanoko Egoitza Santuari lotutako erakundeen eta Estatuko erakundeen administrazio- eta finantza-egiturak eta -jarduerak gainbegiratzea; hamabost kidek osatzen dute, horietatik zortzi kardinalak eta apezpikuak dira, eta zazpi, berriz, finantzetan adituak, hainbat herrialdetan. Kardinal koordinatzaile bat du buru, eta idazkari batek laguntzen dio. Kontseiluaren ardurapeko erakundeak kontrolatzea eta gainbegiratzea Ekonomiarako Idazkaritzaren ardura da.
Ekonomiarako Kontseilua (Consilium rebus) Erromako Kuriaren organo ekonomikoa da,Frantzisko aita santuak Vatikanoko eta Vatikanoko Hiriko entitateen kudeaketa ekonomikoa ikuskatzeko ezarria.
2014ko otsailaren 24koFidelis dispensator et prudens[19] gutun apostolikoarekin,Frantzisko aita santuak Ekonomiarako Kontseilua, Ekonomiarako Idazkaritza eta Auditore Nagusia sortu zituen.
Kontzilio Ekonomikoa Vatikanoan
Kontseiluaren zeregina dakudeaketa ekonomikoa zaintzea eta Erromako Kuriako dikasterioen,Vatikanoko Egoitza Santuari lotutako erakundeen eta Estatuko erakundeen administrazio- eta finantza-egiturak eta -jarduerak gainbegiratzea; hamabost kidek osatzen dute, horietatik zortzikardinalak eta apezpikuak dira, eta zazpi, berriz, finantzetan adituak, hainbat herrialdetan. Kardinal koordinatzaile bat du buru, eta idazkari batek laguntzen dio. Kontseiluaren ardurapeko erakundeak kontrolatzea eta gainbegiratzeaEkonomiarako Idazkaritzaren ardura da.
Motu propriok ez ditu aldatzen Egoitza Apostolikoko Ondarearen Administrazioaren eta Inteligentzia Finantzarioko Agintaritzaren zereginak.
2015eko otsailaren 22an, EkonomiarakoKontseiluaren, Ekonomiarako Idazkaritzaren eta Auditore Orokorrarenestatutuak onartu ziren.[20]
Frantzisko aita santuak 2015eko otsailaren 22an aldarrikatutako Kontseiluaren Estatutuen arabera, erakundea bost urterako izendatutako 15 kidek osatzen dute; horietatik zortzi kardinalak eta apezpikuak dira, eta zazpi laikoak, hainbat nazionalitatetako adituen artean aukeratuak. Estatutuko 5 § 3 artikuluan ezarritakoaren arabera,estatu-idazkariak eta Ekonomia Idazkaritzako prefetak boto-eskubiderik gabe parte hartzen dute Kontseiluaren bileretan.
Kontseiluko kideakAita Santuak izendatzen ditu koordinatzailearen proposamenez eta bakoitzaren eskumenak eta egon daitezkeen interes-gatazkak arretaz aztertu ondoren. Kideek gehienez bi agintalditan bete dezakete beren kargua, 80 urte bete arte. Lanpostuetako bat hutsik geratzen bada, adibidez laurogei urte bete dituelako, koordinatzaileari dagokio, Estatuko idazkariari eta Ekonomiarako Idazkaritzakoprefetari kontsulta egin ondoren,aita santuari hiru izen proposatzea, eta, horien artean, Aita Santuak aukeratuko du kide berria (6 § 3).
Kontseilua aita santuak izendatutako kardinal koordinatzaile batek (Reinhard Marx kardinala, 2014ko martxoaren 8tik) eta koordinatzaileorde batek (Charlotte Kreuter-Kirchhof irakaslea, 2021eko urriaren 25etik) zuzentzen dute. Kontseiluak prelatu idazkari bat ere badu,adquinquennium aita santuak izendatua (5 § 4) .[21]
Vatikanoko liraItaliako lirarekin parez pare zegoen, Vatikanoko Hirian ere txanpon baliagarri gisa baitzebilen. Moneta-unitate horiek aldatu egin ziren Europako moneta bakarra indarrean sartu zenean. Italiarekin adostuta,Europar Batasunaren ordezkari gisa,euroa da Vatikanoko moneta, bere diseinuarekin etaeurogune osoan onartua. Vatikanoak moneta-etxerik ez duenez, hitzarmen bat egin du Italiarekin hura egiteko. Egindako txanponen guztizko balioa ezin da izan milioi bat euro baino gehiagokoa urtean.
Vatikanoaren diru-iturri nagusiak,ondasun higiezinen gaineko zergatik salbuetsita dagoenhigiezinen jabetzatik datozen diru-sarrerez gain,[22] dira Vatikanoko enpresak.Supermerkatuaren onurak eta Vatikanoko gasolindegiko,farmaziako eta arropa-dendako soberakinak Estatuko kutxetan geldituko dira. 2013ko urtarrilaren 1ean eten ziren txartel bidezko ordainketak establezimendu horietan, baina aste batzuk geroago berriro onartu ziren[23]. Horren arrazoia izan zen Vatikanoak ez zituela betetzenkapitalak zuritzeari buruzko nazioarteko arauak. Beraz, terminalen operadoreari,Deutsche Banken filial italiarrari, ez litzaioke onartuko Vaticanon lanean segitzea.[24]
Beste sarrera batzuk oroitzapen postuetatik, sarreretatik etadohaintzetatik datoz. Batez beste, urtero 85 milioi euro inguru ematen zaizkio Vatikanoari. Beste diru-iturri batzuk Vatikanoko euro-txanponak eta oroimenezko txanponak eta zigiluak saltzea dira. Vatikanotik kanpo 2.400 bat jabetza alokatzeak ere diru-sarrera erregularrak bermatzen ditu.
Euroa
Gainera, Vatikanoak urrea duNew Yorken gordeta, 850 jabetza ditu, 1.500 milioi euroko balio estimatuarekin, baita balio ukiezineko altxor artistikoak ere,Joan Paulo IIa aita santuak esan zuenez: "Ez daude salgai, pertsona guztienak dira".
Eliz zergetatik datozen sarrerak eta zenbait gastu Estatuaren balantzetik kanpo daude. Hauek zuzenean jariatzen dira mundu osoko elizbarruti etakongregazio erlijiosoetara, baina,Aita Santuaren, Vatikanoko kongregazioen,kontzilioen eta eliz auzitegien lanari eusten diote milioi askoko kopuruekin. Alemaniako hainbat elizbarrutiren arabera,Eliza katolikoa espresuki Eliza unibertsaltzat jotzen da, eta, Vatikanoak izaera orokorreko zeregin garrantzitsuak betetzen dituenez,Alemaniako elizbarruti guztiek,Alemaniako Elizbarrutien Elkartearen bitartez,Eliza unibertsalaren zereginetarako urteko kuota bat ordaintzen dute.
2008an, 356,8 milioi dolarreko gastuak jasotzen zituenaurrekontuak, 355,5 milioi dolarreko diru-sarreren gainean.[25]Carlo Maria Viganó gotzainak, Vatikanoko administrazio ekonomikoko idazkari nagusi gisa, aurrekontua berregituratu zuen, eta 2009an 8 milioi euro inguruko galerak izatetik 2010ean 34 milioi eurotik gorako superabita izatera igaro zen.[26]
Vatikanoko museoen artean honako hauek daude: Egiptoko artearen eta etrusko artearen Gregoriar Museoa, Pio Clementino Museoa, Chiaramonti Museoa eta Vatikanoko Pinakoteka.[27]Artista eta arkitekto ospetsu askok, hala nolaBramante,Michelangelo,Rafael etaBerninik, lan artistiko oso garrantzitsuak egin zituzten, gaur egun Vatikanoko eraikinetan ikus daitezkeenak.
Historia,erlijioa eta artearen nahasketa bakarra, Vatikanoko Hiria, munduko estatu independente txikiena da, ondare erlijioso, historiko eta artistikoko altxorra da. Eliza Katolikoaren gune espiritual eta administratibo gisa, esperientzia kultural nabarmena eskaintzen duEuropan.[28]
Vatikanoko Hiria fede katolikoaren epizentroa da.San Petri Basilika, munduko elizarik handienetakoa,katolizismoaren sinbolo da.Basilika,San Petriren hilobiaren gainean eraikia dago, Jesusenapostoluetako bat eta katolikoek lehenaita santua deitzen dute, milioika kristau fededunentzako erromesaldi leku bihurtzen duena. Giro espiritualak hiriko txoko guztiak bustitzen ditu, eguneroko mezekin, aita santuaren audientziekin eta mundu osoko fededunak erakartzen dituzten[29]zeremonia erlijiosoekin.
Vatikanoko Lorategi oparoek, hiriaren erdia hartzen dutenak gutxi gorabehera, Erromako jendetza zalapartatsuaren ihesbide lasaia eskaintzen dute. Lorategi hauek,iturri,eskultura eta landare exotikoz apainduak,aita santuek pizkundetik, hausnartzeko lekua izan direnak. Hiriaren edertasun naturala eta lasaitasuna zaintzearen, lekuko dira.
Vatikanoko kulturadebozio erlijioso sakonaren, parekorik gabekoondare artistikoaren eta bere altxor historiko eta naturalak zaintzeko patuaren nahasketa bakarra da. Fede, arte eta diplomaziako itsasargi bat da, bisitariei bere tamaina fisiko txikia gainditzen duen[31] esperientzia kultural sakona eskainiz. Vatikanoak munduko eszenan duen eragin iraunkorra kultur ondare aberats eta polifazetikoaren lekuko da.
Gorpuasegurtasunaren,ordena publikoaren,mugen kontrolaren,trafikoaren kontrolaren,ikerketa penalaren eta beste polizia-lan orokor batzuen arduraduna da Vatikano Hirian, Vatikanotik kanpo aita santua segurtasunez hornitzea barne. Gorpuak 130 kide ditu, eta Segurtasun eta Defentsa Zibileko Zerbitzuen Departamentuko zati bat da, baita Vatikanoko Suhiltzaileen Kidegoa ere, Vatikano Hiriko Gobernazioko organo bat.
Vatikano Hirikodelinkuentzia, neurri handi batean, hirikoak ez diren pertsonek dendetan diru-zorroak, zorro-lapurrak eta ebasketak lapurtzea da.[32]San Pedro Plazako oinezko turisten trafikoa Vatikano Hirian zorro-egileak egiten diren leku nagusietako bat da. San Pedro Plazan delituak egiten badira, Italiako agintariek atxilotu eta epai ditzakete egileak, inguru hori Italiako Poliziari baitagokio.[33]
Letranen Tratatuaren 22. artikuluaren arabera, Italiak, Egoitza Santuaren eskariz, Vatikanoko Hirian egindako delituengatik zigortuko ditu pertsonak, etadelitua egin duenaren aurka jardungo du, delitua Italiako lurraldean babesten bada. Italian eta Vatikanoan delitu gisa aitortuta dauden eta Italiako lurraldean egiten diren delituak leporatzen zaizkien pertsonak Italiako agintariei entregatuko zaizkie, baldin eta Vatikano Hirian edo itunaren arabera immunitatea duten eraikinetan babesten badira .[34]
Vatikanoko Hiriak ez duespetxe-sistemarik, atxiloketa prebentiboko ziega batzuk izan ezik.[35] Vatikanoan delituak egiteagatik zigortutako pertsonak Italiako kartzeletan (Polizia Penitenziaria) betetzen ari dira, Vatikanoak bere gain hartutako gastuekin.
Estatistikaren alorrekotxiste ezagun batek dioen moduan, 2013ko martxoaren 13tik 2013ko abenduaren 31 arte, Vatikanoan bi aita santu egon ziren kilometro koadroko (estatuak kilometro koadro erdiko eremua du). Horrez gain, honako beste bitxikeria batzuk ere daude:
Ez dago kartzelarik Vatikano Hirian. Vatikanoko Hiria da, ziurrenik, presondegirik ez duen munduko nazio bakarra. Herrialdeak ziega batzuk ditu atxilotze prebentiborako, baina kartzelara kondenatu eta zigortutakoek Italiako kartzeletan betetzen dute zigorra,Letrango Itunaren arabera. Kartzelatzearen kostuak Vatikanoko gobernuak estaltzen ditu.
Kriminalitate-tasarik altuena. Vatikanoak mila egoiliar ofizial baino gutxiago ditu eta, hala ere, munduko herrialde guztietako kriminalitate-indize handiena du. Hori ez da beste herrialde batzuek baino delitu gehiago dituelako, baizik eta"per capita" delitu gehiago dituelako. Delitu horiek inguruetatik igarotzen diren milioikaturistek egin ohi dituzte, eta ohikoenak dendetako lapurreta eta diru-zorroa dira. Hori dela eta,Vatikanoko turismoaren webgune ofizialak uneoro erne egoteko eskatzen die bisitariei.[36]
Vatikanoa, ardoaren hiriburua. Esaten da Vatikanoko biztanleek munduko beste edozein lekutan baino"per capita "ardo gehiago kontsumitzen dutela. Vatikanoko batez besteko biztanleak urtean 74 litro ardo kontsumitzen ditu, hau da, ardoaren hiriburutzat hartzen diren herrialdeen kontsumoaren bikoitza, Frantzia eta Italia kasu honetan.[37]
Vatikano Hirian ez dago herritartasun iraunkorrik. Vatikanoak ez duospitalerik, ezta erditze-gelarik ere. Horren ondorioz, inor ezin da jaio Vatikanoko herritar bezala. HerritarrakEgoitza Santuaren zerbitzuko lanpostu jakin batean lan egiteko izendapenagatik ematen dira. Hori ezkontideei, gurasoei eta elkarrekin bizi diren beste senide batzuei zabaltzen zaie, baina, izendapena amaitzen denean, ez dira jada hiritarrak.[38]
.svg)
.jpg)
.jpg)
.svg)
.svg)
.jpg)
%2c_Petersplatz_--_2013_--_3895.jpg)
%2c_Petersdom_--_2013_--_4352.jpg)
