Txertoa prestakin biologikoa da, gaixotasun baten aurreanimmunitate hartua aktibatzen duena. Normalean,eritasun jakin bat eragiten duenmikroorganismoaren antzekoagenteez osatuta egoten da,antigeno ere deituak.[1] Antigenoak hiru motatakoak dira: indargabetuta edo hilda daudenmikrobioak, horiek ekoitzitakotoxinak edo azalean dituzten proteinak. Antigenoakimmunitate-sistema aktibatzen du infektatutako organismoan, gorputz arrotz baten moduan identifikatu, eta horren aurkakoantigorputz espezifikoak ekoizten ditu. Horrela, etorkizunean infekzio berdina pairatuz gero, gorputza gai izango da mikrobio arrotza azkar ezagutzeko eta suntsitzeko[2]. Txertoakprofilaktikoak edo terapeutikoak izan daitezke. Profilaktikoakgaitza gertatu baino lehen prebentziorako erabiltzen diren txertoak dira; terapeutikoak, ordea, ez dira prebentziorako erabiltzen, infekzio edo minbizi-zelulen aurkako tratamendu gisa baizik.[3][4][5][6]
Baztangaren aurkako tratamendu moduan birus horren inokulazioa erabiltzen hasi ziren Txinan X. mendean[12], baina aurkitu den lehen erreferentzia XV. mendekoa da.[13] Garai hartan, sudur bidezko haize-ematea erabiltzen zen; gaixoen pustulak hauts bihurtu eta sudurretik sartzen ziren,baztanga arina zuten pertsonak immunizatzeko asmoz. Horrez gain, haize-ematean oinarritutako bestelako teknikak ere erabiltzen omen ziren Txinan XVI. eta XVII. mendeetan zehar.[14]
Hala ere,baztangaren aurkako aurrerapen garrantzitsuenen artean lehenakEdward Jenner mediku ingelesak egindakoak izan ziren. 1760ko hamarkadan esaten zen behizainek ez zutela inoizbaztanga larria jasango, aurretikbehi-baztanga pasatu izanakgiza baztangatik babesten zituelako. Hori ikusita,Jenner-ek 1796an 8 urteko haur bati besoa marratu eta zaurianbehi-baztangadun gizon baten zornea jarri zion. Sei aste geroago,behi-baztangaren sintomak desagertu zirenean,giza baztangaren birusarekin mutikoa inokulatu arren, ez zuen gaixotasunik garatu.[15][16]Edward Jenner-ek teknika garatzen eta hainbat indibiduotan probatzen jarraitu zuen eta horren arriskuak txikiak zirela ikusita, Ingalaterrangiza baztangan oinarritutako haize-ematea debekatu zen 1840. urtean.[17]
1880ko hamarkadan Louis Pasteur-ek eman zion hasiera txertoen bigarren belaunaldiari,hegazti-koleraren etaantrax-aren aurkako tratamenduak garatu zituenean.[18] Immunizazio-mekanismo hau izendatzen lehena izan zen eta "vaccine" izena eman zion, latineko "vacca" terminoan jatorria duena. Hori egin zuenEdward Jenner-ek egindako aurkikuntzen omenean, "vacca"-ren esanahia 'behia' delako.
Aurrerapen horiek ikusita, XIX. mendearen amaieran, derrigorrezko txertoak ezartzeko legeak onartu ziren. XX. mendean zehar, txertoen erabilera asko zabaldu zen etadifteriaren,elgorriaren,hazizurriaren etaerrubeolaren aurkako tratamenduak garatu ziren. Oso garrantzitsuak izan ziren 50eko hamarkadanpoliomelitisaren aurkako txertoaren garapena eta giza baztangaren desagerpena 60ko eta 70eko hamarkaden bitartean.[15]
Txertoakgaixotasun infekziosoen kontra egiteko historian egon den baliabiderik garrantzitsuena da. Dena dela, txertoek badituzte mugak,[20] gerta baitaiteke ostalariarenimmunitate-sistemak beharrezko erantzuna ez ematea. Erantzun falta eragin dezaketen faktoreak dira, besteak beste,diabetesa,GIB infekzioak,esteroideak eta adina. Arazoa genetikoa ere izan daiteke. Izan ere,B zelulen falta egon daiteke, eta zelula horiekantigorputz-ekoizleak dira.Antigorputz falta izanez gero, ezin izango diraantigenoei lotu etaimmunitate-sistemak ez du kaltea ezagutuko (ezagupena antigorputzen bidez egiten baita).
Antigorputzak ekoizten badira ere, babesa nahikoa ez izatea gerta daiteke. Izan ere, gerta daiteke erantzun immunologikoa erabilgarria izateko motelegia izatea,antigorputzakpatogenoak guztiz ez deuseztatzea, edo erresistentea denpatogenoarenandui bat izatea. Dena dela, nahiz eta erantzuna optimoa ez izan, heriotza-tasa, gaixotze-tasa eta sendatze-denbora murrizten dituzte txertoek.
Adjubanteak erabiltzen dira jadanik sortutako babes immunologikoa sendotzeko, bereziki 50-70 urte baino gehiagoko pertsonen artean, adin horretan txertoekiko erantzuna ahultzen delako.[21]
Txertoen eraginkortasuna ondoko faktoreen araberakoa izan daiteke:
Gaixotasunaren izaerak eragina izan dezake gara daitezkeen txertoen eraginkortasunean.
Txertoekiko erantzun idiosinkratikoa. Pertsona batzuek ez dute txerto batzuekiko erantzunik ematen, eta beraz, nahiz eta txertoa jaso, ez dituzteantigorputzak ekoizten.
Etniak, adinak, faktore genetikoek eta bestelako faktoreek ere eragina izan dezakete.
Txertoa jaso duen norbaitek gaixotasuna pairatuz gero ("breakthrough infection"), birulentzia txikiagoa izango dugaixotasunak.[23] Beraz,gaixotasuna ezabatu zein ez ezabatu, txertoen eragina oso positiboa dela frogatu da. Txertoak garatzen diren ahala, gizartean zehar zabaltzekotxertatze-kanpainak antolatzen dira.
Txertatze-kanpaina bat antolatzerakoan, komenigarria da zenbait jarraibide kontuan hartzea:
Merkaturatutako txerto berriarengaixotasunaren jarraipena egin behar da.
Nahiz etagaixotasuna gizartetik ezabatu izana, txertaketarekin aurrera jarraitzea komeni daimmunitatea mantentzeko.
Txertatze masiboen eragina hobeto ulertzeko, adierazgarria daEstatu Batuetakoelgorriaren txertoaren kasua. 1958. urtean 763.094 pertsonak pairatu zutenelgorria, eta haietatik 552 hil ziren.[24][25] Atera ziren txerto berriei esker,gaixotasunaren agerpena zeharo murriztu zen.[25] 2008. urtean 64elgorri-kasu egon ziren, eta haietatik 54 beste herrialde batetik bidaiatu zuten pertsonek eragindakoak zirela uste zen. 64 pertsona horietatik, 63k ez zuten txertoa jaso edo ez zuten gogoratzen jaso zuten ala ez.[25]
Txertoen eraginkortasunari esker,baztanga ezabatzea lortu zen, hain kutsakor eta mortala bazen ere.Errubeola,poliomielitisa,elgorria,paperak,sukar tifoidea etabarizelagaixotasunak duela ehun urte baino askoz maiztasun baxuagorekin agertzen dira egun. Murrizketa hori gertatu da jende askok txertoa jasotzen badu askoz zailagoa delakogaixotasuna adieraztea eta zabaltzea. Ondorio horritalde-immunitate deritzo.Polioren kontrako ezabatze-kanpaina gogor baten ondorioz, arazo endemikoa izatetikAfganistan,Nigeria etaPakistaneko zenbait eremutan soilik agertzera pasatu da.[26] Nahiz eta hain zabalduta egon duela ehun urte,gizakietan soilik adierazten dengaixotasuna denez, bestegaixotasun batzuen kasuan baino nolabait errazagoa izan da. Aipatutako populazio horietara heltzea zaila izaten da muga kultural eta fisikoak direla-eta.
Haurtzaroan zehar ematen diren txertoak oro har ez dira arriskutsuak.[28] Izan ere, albo-efektuak egonez gero, arinak izan ohi dira, eta txertoaren araberakoak.[29] Albo-efektu ohikoenak dira, besteak beste,sukarra,mina injekzio-tokiaren inguruan etamuskuluetako mina.[29] Pertsona batzuetan txertoen osagaiekikoerantzun alergikoa sor daiteke, etatxerto hirukoitz birikoa sukar-konbultsioekin erlazionatu da.[28][30]
Txertoak hildako edo inaktibatutakomikroorganismoetatik zein horietatik purifikatutako produktuetatik abiatuta sortzen dira. Mota anitz daude, baina guztien helburu nagusia daantigorputzen sintesia eragiten den bitartean gaixotasuna garatzeko arriskua ekiditea.[31]
Txerto batzuk ahuldutakomikrobio biziz osatuta daude. Kasu askotan,mikroorganismo horiekbirus aktiboak dira. Bi motatakoak izan daitezke: infektatzeko gaitasunik ez dutenak, baldintza desfaboragarrietan kultibatuta eurenbirulentzia-faktoreak galdu dituztelako; edomikrobioen antzeko organismo ez hain arriskutsuak,immunitate-sistema aktibatzeko gai direnak. Nahiz eta indargabetutako txerto gehienak biralak izan, naturan bakterianoak aurki daitezke. Biralen artean daude, esaterako,sukar horia,elgorria,paperak etaerrubeola; eta bakterianoen artean,sukar tifoidea, adibidez.Calmette etaGuérinek garatutakoMycobacterium tuberculosis txertoa ez dagoandui kutsakor batez osatuta; horren ordez, "BCG" izeneko eraldatutako andui batek sortzen du erantzun immunitarioa.Yersinia pestis EV anduia daraman indargabetutako txertoa, ordea, izurriteen aurrean immunizatzeko erabiltzen da.
Ahuldutako txertoek badituzte abantailak eta desabantailak. Normalean, erantzun immunologiko iraunkorragoak eragiten dituzte, eta heldu osasuntsuek horiek nahiago izaten dituzte. Baina gerta daiteke pertsona immunodeprimituentzat seguruak ez izatea, eta kasu arraroetanmikrobioek muta dezakete, birulento bihurtu eta gaixotasuna eragin.[33]
Toxizitaterik gabeko bakterioentoxinak dira. Kasu hauetan gaixotasunabakterioek sortu beharrean, bakterioentoxinek eragin ohi dute. Horien adibide diratetanosaren etadifteriaren txertoak. Hala ere, toxoide motako txertoek ez dute beti bakterio-jatorria izan behar: beste organismo batzuentoxinak ere erabil daitezke.
Proteina baten azpiunitatea gai izan daiteke erantzun immunitarioa eragiteko. Adibidez,B Hepatitisaren aurkako azpiunitate-txertoabirusaren azaleko proteinez soilik dago osatuta. Proteina horiek lortzeko, lehen infektatutako pazienteen odoleko serumetik erauzten ziren, baina orain gene biralak errekonbinatzen dira, proteina biralak ekoiztu etalegamietatik erauzi. Azpiunitate-txerto baten beste adibide batzukGPBaren etagripearen aurkakoak dira. GPBaren aurkako txertoaren kasuan, proteinaz osatutakokapside birikoaz osatuta dago; gripearen aurkako txertoa, aldiz, influenza birusarenhemaglutinina etaneuraminidasa azpiunitateez osatuta dago. Oro har, azpiunitate-txertoak izurriteen aurrean immunizatzeko erabili ohi dira.
Bakteria jakin batzuek euren kanpo-geruzan polisakaridoak dituzte, hain immunogenikoak ez direnak. Baina molekula horieitoxinak bezalako proteinak lotuz gero,immunitate-sistemakpolisakaridoaantigeno moduan ezagutuko du. Teknika hau erabiltzen da B motakoHaemophilus influenzaeren aurkako txertoan.
Gaur egun, beste txerto mota batzuekin saiaketak egiten ari dira:
Bektore rekonbinantea: beste desberdin bateko emandako mikroorganismo baten etaDNAren (edukita) fisiologia (gorputza) konbinatuz, immunitatea sor daiteke infekzio-prozesu korapilatsuak dituzten gaixotasunen kontra. Gaixotasun infekziosoen, baita ere minbizirako immunoterapien aurkako txertoak sortzeko ahaleginek, gaixotasun autoimmuneek eta alergiek adierazpen heterologoko sistema aukera|aldaera erabili dute, biralak eta bakterio bektoreak, baita ere DNAren eta ARN-en eraikuntza recombinantesak sartuz.[34] Bektore txerto-mota honetan erabilienak dirabirus vaccinia,Lactobacillus etaLactococcus-eko bakterio laktiko batzuk (ez patogenikoak) etaM.tuberkulosia etatyphi Salmonella-ko moteldutako (oso ondo ezagutzen denez gero eta bere efektu patogenikoak askoz leunagoak direnez gero, azken hau gehiago erabiltzen da). Txerto-mota honen arazo nagusiak dira haien aurreko erantzun immunitarioa gutxiegia izan dadin memoria sistema immunean eta antigenoaren ekoizpenaren indukzioan behin uzteko aukera bektorea dago organismoaren (tetraziklina eta aspirina bezalako eragile erabilera ikasten ari da) barruan.
DNA txertoa: garapen berriko txertoa, DNA infekzioso batetik sortua. DNA bakterioetako, giza edo abere zelula barruan birusa sartzerakoan funtzionatzen du. Sistema immunitarioko zelula batzuek DNAko agertutako proteina ezagutzen dute eta erasotzen diote eragindako zelulei bezala berezko proteinara ere. Zelula hauek denbora luzean bizi direnez gero, normalean proteina horiek produzitzen dituen agente patogenoa (infekziotzat hartzen dena) periodo luzearen ondoren aurkitzen bada, sistema immunitarioak erasoko die bat-batean. DNA txertoen abantaila produzitzea eta biltegiratzea oso errazak direla. Nahiz eta txerto-mota hau 2006an oraindik esperimentala izan, emaitza itxaropentsuak aurkezten ditu. DNA hori zelulen kromosomaren batean sartuko daitekeen eta mutaziorik produzi dezakeen ez dakigu hala ere konfiantza askorekin.
Herrialde bakoitzak gomendatzen du haurrak ahalik eta azkarren txertatzea, behin hauen sistema inmunologikoa prest dagoenean. Gainera,Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) gomendio internazional batzuk eskaintzen ditu.[35]
Haurren egutegi eta bidaiarien egutegietatik kanpo, badaude txerto batzuk gomendagarriak direnak bizitza osoan zehar; hala nola,gripea,tetanosa,pneumonia... Haurdun dauden emakumeen erresistentzia ikertzea oso ohikoa da errubeolaren aurrean. Adineko pertsonentzat gomendagarriak dira pneumonia eta gripearen aurkako txertoak, izan ere, adin batetik aurrera, arriskutsuago bihurtzen dira gaixotasun batzuk.
Ekonomia txertoek jasaten duten erronka handienetakoa da. Txerto baten behar handia duten gaixotasun askok (HIESa,malaria edotuberkulosia, adibidez) herrialde pobreetako biztanlerian eragin handia dute. Hainbat arrazoien ondorioz, hauen artean enpresa farmazeutiko eta bioteknologia erakundeek aterako luketen benefizio baxuaren aurrean motibaziorik ez sentitzea edota herrialde azpigaratu hauentzako eskuragai ez jartzea. Hala ere, esan behar da, txerto kopuruak gora egin duela azken hamarkadetan, gehienbat umeei ematen zaizkienak hauen lehen urteetan. Txertoen garapenaren gehiengoa gobernu, GKE, unibertsitate eta agentzia internazionalen laguntzari esker eman da. Ikerlari eta politiko askok industria hau batzeko eta motibatzeko deia egiten dute, prezioen gaineko presioa, zergak eta konpromiso enpresarialak bezalako teknikak erabiliz, VIHaren aurkako txertoa aurkitzen duen enpresari ordainsaria ziurtatuz.
Haurrei txertoa jartzea garrantzitsua dela dioten biztanleen ehunekoa (2018)
Txertoekiko aurkakotasuna, batzuetan antitxertaketa deitua, txertoa hartzeko edo seme-alabeigaixotasun kutsakorren aurkako txertoa jartzeko errezeloa edo arbuioa da. Termino horren barruan sartzen dira txertaketaren erabateko arbuioa, txertoen atzerapenaren aldekoak, txertoen onarpena baina erabileraren inguruko zalantza erakusten dutenak, edo txerto batzuen erabilera, baina ez beste batzuena defendatzen dutenak[36][37]. Txertaketaren aurkako argudioak kontraesanean daude txertoen segurtasunari eta eraginkortasunari buruzkoadostasun zientifiko izugarriarekin[38][39][40][41].Munduko Osasun Erakundearen ustez, txertoen aurreko oposizioa da munduko osasunerako hamar mehatxu nagusietako bat[42][43].
Txertoen aurkako jarreraren atzean dagoen eztabaida txertoaren moraltasunari,etikari, eraginkortasunari edo segurtasunari buruzko eztabaida da. Ebidentzia mediko eta zientifikoak erakusten dugaixotasun infekziosoen ondoriozko heriotzaren prebentzioaren onurek immunizazioaren ondorio kaltegarri arraroak konpentsatzen dituztela.[44][45] TxertaketaXVIII. mendearen amaieran egiten hasi zirenetik, haren aurkariek diote txertoek ez dutela funtzionatzen. Arriskutsuak direla edo izan daitezkeela, horien ordez higiene pertsonala nabarmendu beharko litzatekeela. Edo nahitaezko txertaketek norbanakoen eskubideak edo printzipio erlijiosoak urratzen dituztela.[46] Harrezkeroztik, txertaketen aurkako kanpainek beharrezkoak ez ziren kalteak eta masa-heriotzak eragin dituzte.[47][48][49][50][51]
Txertoek albo-ondorioak izan ditzakete, eta immunizazio-programen arrakasta herritarren segurtasunarekiko konfiantzaren araberakoa da. Immunizazioaren segurtasunarekiko mesfidantzek eredu bera jarraitzen dute maiz: ikertzaile jakin batzuek iradokitzen dute osasunaren alterazioren bat txertoaren ondorio kaltegarria dela, hau da, kontrako ondorio horri buruzko iragarpen goiztiarra egiten da. Hasierako azterketa ez dute beste talde batzuek erreproduzitzen eta horren ondoren, zenbait urte behar izaten dira txertoarekiko konfiantza publikoa berreskuratzeko.[44]
↑United States Centers for Disease Control and Prevention (2011).ACDC framework for preventing infectious diseases. Archived 2017-08-29 at the Wayback Machine. Accessed 11 September 2012. "Vaccines are our most effective and cost-saving tools for disease prevention, preventing untold suffering and saving tens of thousands of lives and billions of dollars in healthcare costs each year."
)%2c_OWID.svg)
