| Tutera | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Tuterako Alde Zaharraren ikuspegia. | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Tutera | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Tudela | ||||||||||
| Alkatea | Alejandro Toquero Gil (Navarra Suma) | ||||||||||
| Posta kodea | 31500 | ||||||||||
| INE kodea | 31232 | ||||||||||
| Herritarra | tuterar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°03′55″N1°36′24″W / 42.065277777778°N 1.6066666666667°W /42.065277777778; -1.6066666666667 | ||||||||||
| Azalera | 215,7 km² | ||||||||||
| Garaiera | 264 metro | ||||||||||
| Distantzia | 96 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 38.903 (2025:  218) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 163,92 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 30,3 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 42,82 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 79,71(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 7,43(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 14,97(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 1.6 + % 3.4 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | XI. mendea( hirimusulmana ) | ||||||||||
| Webgunea | http://www.tudela.com | ||||||||||
Tutera[4][a] (zaraitzueraz:Tutra,[b]gaztelaniaz eta ofizialki:Tudela)Nafarroa Garaiko hegoaldekoudalerri bat da, probintzia osoko jendetsuenetan bigarrena (Iruñea da lehena), etaErriberako hirigune nagusia.
Tuterako merindadeari izena eman dio, eta bertako hiririk handiena da,2012kourtarrilaren 1eko erroldaren arabera 35.358 biztanle zituen.
Mugakide udalerri hauek ditu: IparraldeanCastejón etaArguedas; mendebaldeanCintruenigo; ekialdeanFustiñana etaRibaforada; eta hegoaldeanAblitas,Murchante etaCascante.
Udalerriaren euskal izen arautua Tutera da, nahiz eta batzuetanMuskaria izena ere erabili izan den. Bestetik, udalerriaren izen ofizialagaztelaniazko forma (Tudela) da.
Tuterak honako auzoak ditu: Lourdes, Azucarera, Virgen de la Cabeza, Griseras, Velilla, Elola,Zentroa, Gardachales, Queiles,Institutua,Musikarena.
Ebrok ipar-ekialdean inguratzen du hiria etaQueiles etaMediavilla ibaiek mendebaldetik ekialdera zeharkatzen dute.
Errege Bardea udalerriaren ekialdean dago.
 | Corella | Arguedas etaCastejón | Arguedas | |
| Cintruénigo |  | Ejea de los Caballeros etaBardea | ||
| ||||
 | ||||
| Murchante | Fontellas | Cabanillas |
| Tutera | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Klima-diagrama | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tuterak klima mediterraneo-kontinentala dauka, estepako klima hotza (Bsk)Köppen klima sailkapenaren arabera,Ebroko depresioaren inguruko udalerriek bezala. Urteko batez besteko tenperatura 14,6 gradukoa eta batez besteko prezipitazioak 400mm ingurukoak izaten dira. Urteko euri egunak 90 inguru dira[5].
Herrigunearen kanpoaldean hiru estazio meteorologiko daude. Lehena,Tarazona eta Tutera bitarteko errepidearen ondoan dago, itsasoaren mailatik 300 metrora.[6] EstazioaEspainiako Meteorologi Agentziaren (AEMET) jabetzakoa da. Bigarrena, itsasoaren mailatik 258 metrora dagoen Nekazaritza ministerioaren estazio meteorologikoa da[7]. Eta hirugarrena, Montes del Cierzo industrialdearen ondoan dagoenNafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren jabetzako estazioa, itsasoaren mailatik 314 metrora.[8].
 Datu klimatikoak (Tutera 1986-2009)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 26.6 | 30.0 | 30.5 | 36.0 | 40.0 | 40.5 | 41.0 | 39.0 | 30.0 | 24.9 | 21.0 | 41.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.8 | 12.5 | 16.6 | 18.4 | 23.3 | 27.9 | 30.8 | 30.6 | 25.8 | 20.1 | 13.8 | 10.1 | 20.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.9 | 7.7 | 11.0 | 12.9 | 17.3 | 21.3 | 23.9 | 23.9 | 20.0 | 15.3 | 9.8 | 6.4 | 14.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 2.0 | 2.9 | 5.4 | 7.4 | 11.2 | 14.8 | 17.1 | 17.1 | 14.1 | 10.5 | 5.7 | 2.8 | 9.3 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.0 | -6.0 | -7.0 | -2.0 | 0.0 | 6.0 | 9.0 | 8.8 | 5.5 | 0.0 | -5.0 | -9.0 | -9.0 |
| Pilatutakoprezipitazioa (mm) | 24.5 | 19.1 | 24.1 | 42.5 | 46.9 | 32.2 | 18.8 | 25.1 | 42.9 | 41.4 | 29.3 | 31.8 | 378.6 |
| Iturria: meteo.navarra.es[5] | |||||||||||||
Udalerriaren mugen barnean lur hauBehe Paleolitotik habitatua izan dela frogatzen duten zeramikak eta material litikoak aurkitu dira. Santa Barbara muinoan lehen eta bigarrenburdin aroko ondare arkeologikoak topatu zituzten 1988 eta 1999. urteen artean. Badirudienez,zeltiberiar herrixka bat hemen kokatua zegoen. Izan ere zonalde hauaitzinaroanbaskoien etazeltiberiarren arteko gatazka eremua izan zen, lurrak herri baten edo bertzearen kontrolpean egonik garaiaren arabera.
Erromatarren garaian seguraski Tutera garrantzi handirik gabeko herrixka txiki bat izan zen, alde zaharrean eta Santa Barbara muinoan aurkitu diren arrastoak erreparatuz hori uste baitute historialariek.Klaudio Ptolomeok II. mendean aipaturikoMuskaria hiri baskoia urte luzez Tuteran kokatua zegoela uste izan zen arren, ez da hori frogatzen duen arrastorik aurkitu, bere kokaleku zehatza oraindik ere misterio bat izanik.
(2010-11-20).JPG)
802. urtean musulmanen eskuetara pasa eta hauek hiria harresitu zuten.VIII. mendetikXII. menderaIslamen menpe egon zen, bai etaErribera guztia ere.Banu Qasi edo "Ebroko muladiak" sendi indartsua izan zen bertan nagusi. Garai hau Tuteraren urrezko garaia izan zen, bai ekonomikoki bai kulturalki. Herri ezberdin anitzen bizilekua izan zen (musulmanak, mozarabiarrak, juduak...), eta hau hiriko tenpluetan islatzen zen. Gaur egunkatedrala dagoen lekuanMeskita Nagusia zegoen, eta horrez gain zenbait meskita txikiago, mozarabiarrendako elizak eta judutarrendakosinagogak aurki zitezkeen.
Taifen garaianZaragozako taifaren eskuetan egon zen, bortz urtez taifa burujabe bat sortuz, seguraski 1046 eta 1051. urteen artean. Oparotasun ekonomikoaren ondoriozIruñea baino hiri handiagoa izan zen1119anNafarroako Erresumak hiria bereganatu zuen arte.
Hala ere,XVI. mende artekristauak,juduak etamusulmanak elkarrekin bizi izan ziren nahiko harreman baketsuan.Benjamin Tuterakoa hiria nafar eskuetan zegoelarik bizi izan zen bertan. Juduei dagokienez,XI. etaXII. mendeak izan ziren distiratsuenakzientzia,filosofia etaliteratura arloetan izen handiko egileak sortu baitziren.1170. urtera arte, "Judutegi Zaharra" gaur egungo katedralaren inguruan zegoen, baina urte hartanAntso VI.a "Jakintsua" erregeak lekuz aldatu zuen orduko hiriko harresien aldera eta "Judutegi Berria" sortu zuen.
Bere semeaAntso VII.a, bere bizitza gehienbat Tuteran igaro zuena,arrano beltzaren armarria hautatu zuen 1194eanNafarroako Erresumarako, bere amonaMargarita l'Aiglekoaren omenez. 1196an, bilkura batean parte hartu zuenAragoiko etaGaztelako erregeekin,Egoitza Santuaren babesaz, almohadeen kontra borrokatzeko. Azkeneko urteetan, bere hankan gaixotasun bat pairatu zuen, bere biografoaren esanetan, Tuterako gazteluaren barnean geratzera behartuko zuena bere heriotza heldu arte.
XVI. mendean,Errege-erregina Katolikoek Nafarroako Erresuma menperatu zutenean,Tutera izan zen azken gotorlekua inbaditzaileei men egiten Pirinioez hegoaldera,1512. urteko irailean.
Bestalde,XIX. mendean,1808ko urriaren 26anFernando VIIaNafarroako Diputazioak erregetzat izendatu zuten loialtasuna eta fideltasuna zin eginez.Azaroaren 23anNapoleonen armadakTuterako Guduan izenekoa irabazi zuen, hori dela eta Tuterako izenaParisko Garaipen Arkuan idatzi zuten. 1813an frantziarrak derrigortuak erretiratu egin zirenespainiar lurraldeetatik, Tuteratik alde eginez. Hiriak kalte handiak pairatu zituen gudan parte hartu zuten bi aldeen ondorioz.
Honekin batera eta hurrengo urteetan emango direnkoleraren agerraldien zeinkarlistaldekin, hiriaren populazioa 7000 biztanle ingurutan mantenduko da, gainbehera eta geldialdi ekonomikoak pairatuz.
Karlistaldiei dagokionez aipatutako kalteak ez ziren hala ere neurri handikoak izan, izan ere hiriaren ezaugarri geografikoak zirela medio (kokapenarengaitk hegoaldean eta lautadan kokaturik), gehienbat gudarosteliberaleek menderatuta zeukaten,lehengo guda zibiletik (1839-1839) milizia lokalaren laguntza jasoz.
Hiriaren fisionomia aldatzen hasiko da30eko hamarkadatik aurrera eman ziren desamortizazioengatik. Komentu batzuk ezabatu egin ziren eta ongitzaztezko funtzio sozialak izatera edo eraikin pribatuak bilakatu ziren. Denarekin batera, antzerki bat (1833) eta zezen plaza bat (1841-1842) eraiki egin ziren.
Tutera gatazka sozial askorekin sartu zenXX.mendean lur jabeekin lurraren kontrolarengatik etalangileen mugimenduengatik. 1920anCNT sindikatuanarkistak agerrera egin zuen, greba garrantzitsu bat bultzatuz Azucarera-ko fabrikan aste batzuetan zehar,UGT-k bere partetik ez zen antolatatu 1926-ko urtea heldu arte. Erregimen errepublikanoaren iritsiera arte jabetasuna oso era desberdinean banatuta zegoen, 13 jabe nagusien artean udalerriaren katastroaren azaleraren %20a baino gehiago kontzentratuz 1930an, jabe ertain eta txikiak nekazaritzaren biztanleria aktiboaren %26a suposatzen zuten bitartean, %70a lur gabeko jornalariak izanik.
Espainiako Gerra Zibilean, berriz, Tutera etaNafarroa Garai gehienaFrancoren alde agertu zen. Hori dela eta, 3 hegazkin errusiarrekTupolev SB2 bederatzi bonba jaurti egin zituzten hiria bonbardeatuz 1937ko abuztuaren 13an. Helburua telefono eta elektrizitate zentralak,Guardia Zibilaren kuartela eta Ebroko zubia ziren arren, lehenego bietara zindoazenak etxe familiarretan errori ziren eta horren ondorioz 13 hildako izan ziren[9]. Guda igarota, etorkin asko hartu zituen hiriakAragoitik etaGaztelatik (batez ereSoriatik) iritsitakoak nagusiki.
1981eko urtarrilaren 29anETA-k ekimen bat burutu zuen hiriko subestazio elektrikoaren aurka Fuerzas Eléctricas de Navarra, SA (FENSA)-ren jabegoan zegoena. Antza zenez, José Ricardo Barro-k bonba bat ipintzen saiatu zen baina lehertu egin zitzaion prestatzen zuen bitartean bere heriotza eraginez.[10]
Azken urteotan,Latinoamerikatik eta herrialdearabiarretatik joandako jende ugari bizi da udalerrian.
Tuteraren ekonomiaren ardatzanekazaritza izan da historian zehar, dena den,XX. mendean, industria eta turismoa garatu zituen,eta hala finkatu zen TuterakErriberarentzat, eta oro har,Nafarroa Garaiko hegoaldearentzat duen garrantzi ekonomikoa.
Turismoari dagokionez, gero eta gehiago dira Tuteran dauden hotelak, besteak beste:
TuteraNafarroa Garaiko bigarren hiria da biztanleriari eta garrantzia ekonomikoari dagokienez. Horrek hainbat negozio sortzea ekarri du, merkataritza-guneak herriaren kanpoaldean eta hainbat denda herrigunean.
Tuteran edo haren inguruan dauden enpresa garrantzitsuenak honakoak dira:
Erdi Aroan, Tuterak,Fustiñana,Cabanillas,Cortes,Buñuel,Zarrakaztelu,Melida,Kaparroso,Alesbes,Cadreita,Valtierra,Arguedas,Santakara,Martzilla,Faltzes,Azkoien,Funes,Milagro,Corella,Olibako monasterioa, etaErronkariko ibarra etaZaraitzu ibarrekin batera, Nafarroa GaraikoBardeako elkartea osatu zuen, Bardeako lur komunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoz.
Tuterako udalerriaren mugen barruan,Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak eraikitako Montes del Cierzo I eta Montes del Cierzo II izeneko parke eolikoak daude. Lehenak 29,40megawatteko potentzia du, eta bigarrenak 30,80megawattekoa. Bi parkeen jabea Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernua da gaur egun.
bertan egin dezakezu.Udaletxea plaza zaharrean dago, katedralaren ondoan.XV. mendean eraikitako eraikin hau Tuterako udalaren eraikinik garrantzitsuena da oraindik ere, eta udalaren bulego nagusiak biltzen dira bertan.1490ean eraiki zen. Udaletxe izan aurretik, eraikinaAzkoiengo Mosen Pierresen jabetza izan zen.
Historian zehar hainbat eraberritze izan ditu, batez ereXVII.,XIX. etaXX. mendeetakoak. Fatxada nagusia1938an eginiko lanen ondorio da.
Eraikin honen aurretik udala katedralaren klaustroan hartu zen, baina1550. urtearen hasieran gotzaindegiari eman zion udalak eraikin hori, bertan abade-etxea eraikitzeko.
Tuterako alkatea Navarra Suma alderdiko Alejandro Toquero da, 2019ko udal hauteskundeez geroztik.
Aurreko alkatea 4 urtez,Izquierda-Ezkerra alderdiko Eneko Larrarte izan zen,2015eko udal hauteskundeen ondorioz.
2007an Udaleko 21 zinegotzietatik hamabi lortu zituenNafarroako Herriaren Batasunak eta hortaz, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 272 izan ziren (emandako guztien %1,54) eta 256 boto zuri izan ziren (botoen %1,47). Abstentzioa %27,00koa izan zen.
2011ko udal hauteskundeetan ereUPN (8 zinegotzi) izan zen bozkatuena, gehiengo absolutua galdu bazuen ere; jaitsiera horretan funtsezkoa izan zenPPk lortutako emaitza (4 hautetsi).PSNk (5) etaI-Ek (4) ere ordezkaritza lortu zuten, ez ordeaNaBai 2011k,Bilduk etaDNEk. Boto kopuruetan2007tik2011ra izugarrizko gorabeherak egon ziren[11].
2015eko udal hauteskundeetan UPNk berriro boto gehien jaso zituen, baina beherakada handia izan zuen aurreko hauteskundeekin alderatuta, eta zinegotzi kopuruari dagokionez Izquierda-Ezkerra alderdiaren kopuru bera jaso zuen. Azken talde horretako Eneko Larrartek eskuratu zuen alkatetza, PSNren eta independenteen babesari esker.
| Tuterako udalbatza | |||||
| Alderdia | 2015eko maiatzaren 24a | 2011ko maiatzaren 22a | |||
| Zinegotziak | Boto kopurua | Zinegotziak | Boto kopurua | ||
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | 6 / 21 | 4.349 (% 26,58) | 8 / 21 | 5.400 (% 33,44) | |
| Izquierda-Ezkerra | 6 / 21 | 3.766 (% 23,01) | 4 / 21 | 2.868 (% 17,76) | |
| Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE) | 3 / 21 | 2.408 (% 14,71) | 5 / 21 | 3.651 (% 22,61) | |
| Tudela Puede | 3 / 21 | 1.933 (% 11,81) | |||
| Nafarroako Alderdi Popularra (PPN) | 2 / 21 | 1.498 (% 9,15) | 4 / 21 | 2.595 (% 16,07) | |
| Candidatura de Unidad Popular | 1 / 21 | 919 (% 5,62) | |||
| Datuen iturria:Hauteskundeen emaitzak elecciones.mir.es webgunean | |||||
Hauek izan dira Tuterako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[12] | |
| Francisco Alava Jimenez[13] | 1979 | 1980a | Euskadiko Alderdi Sozialista | |
| Alberto Tantos Bordonaba | 1980 | 1983 | Euskadiko Alderdi Sozialista | |
| Jose Antonio Perez Sola[13] | 1983 | 1987 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Jose Antonio Perez Sola | 1987 | 1991 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Jose Antonio Perez Sola[13] | 1991 | 1995 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Luis Campoy Zueco[13] | 1995 | 1999 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Luis Campoy Zueco | 1999 | 2003 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Luis Casado Oliver | 2003 | 2007 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Luis Casado Oliver | 2007 | 2011 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Luis Casado Oliver | 2011 | 2015 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Eneko Larrarte Huguet[12] | 2015 | 2019 | Izquierda-Ezkerra | |
| Alejandro Toquero Gil[12] | 2019 | Jardunean | Navarra Suma | |
a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
Alberto Elcarte autobus konpainiak TuteraCascante eta inguruko herriekin batzen ditu. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Automoviles Rio Alhama konpainiakErrioxan dagoenAguilar del Río Alhama udalerriaren eta Tuteraren arteko linea ustiatzen du honako ibilbidearekin:
CondarenIruñea etaZaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Egunean bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Lineak honako ibilbidea dauka:
CondarenCortes etaIruñea bitarteko autobus linea zuzenak egunean zerbitzu bakarra dauka norabide bakoitzean. Ibilbidea honakoa da:
Condaren Tutera etaZaragoza bitarteko autobus lineak lau zerbitzu dauzka egunean. Ibilbidea honakoa da:
AP-15 autobidetik zuzenean doanCondaren linea honek bost zerbitzu dituIruñerako norabidean eta beste bi Tuterarakoan.
Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Tutera eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania da.2001eko erroldan jasota dagoenez, herritarren % 1,17k dakieuskaraz.
Euskal hiztun gehien dituenErriberako herria da. Eskola publikoetan euskara ez da ofiziala, ematen den eredu bakarra A (gaztelania) da. Ikastola pribatua dago eta hara joan behar da euskaraz ikasi nahi bada.
Larunbat Santuan, Foruen enparantzan"Volatín" izeneko panpina erakusten dute Erlojuaren Etxean,Juda Iskariote irudikatzen duena.Pazko Igandean, berriz,"Bajada del Ángel" edo "Aingeruaren jaitsiera" egiten dute plaza horretan bertan,1851. urtera arte Enparantza Zaharrean egiten zuten. Ekitaldi horretan, ume bat jaisten dute soka batetik zintzilik, plazan dagoen Ama Birjinaren irudiarekin bat egin arte.
Kristorena:
Kentze Santuarena:
Tutera ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
Datuak:Q244747
Multimedia:Tudela /Q244747
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Tutera | Tuteraldeko udalerri aurkibidea | |
|---|---|---|
Ablitas •Arguedas •Bardeak •Barillas •Buñuel •Cabanillas •Cascante •Castejón •Cintruénigo •Corella •Cortes •Fitero | ||
