Rift Haranak zeharkatzen du Tanzaniako lurraldea, ipar-hego norabidea duten bi adarretan banatua. Mendebaldekoak herrialdearen mendebaldeko muga egiten du, etaTanganyika etaRukwa aintzira luzangak hartzen ditu bere baitan; ekialdeko adarrak, berriz, herrialdearen erdialdea gurutzatzen du, Kenyako mugakoNatron aintziratik Mozanbikeko mugakoNyassa aintziraraino.[4] Horiek horrela, hauek dira eskualde geografiko nagusiak:
Herrialdearen erdialdea, Rift Haranaren bi adarren arteko eremua hartzen duena,goi-ordoki zabal bat da; batez beste 1.000 metroko garaiera du. Goi-ordokiaren hegoaldeko erdian larreak dira nagusi, baina iparraldean nekazaritza lurrak daude. Bertan dagoDodoma, Tanzaniako hiriburua.
Ipar-ekialdea oso menditsua da. Bertan daudeMeru (4.562 metro), sumendi aktiboa,Kilimanjaro (5.889 metro), sumendi jardueragabea, etaUsambara etaPare mendilerroak. Mendi horien ekialdean dagoRift Haran Handiaren ekialdeko adarra; pitzadura erraldoi horren barnean aintzira gaziak daude, hala nola,Natron,Eyasi etaManyara, eta baitaNgorongoro kraterra ere.
Ipar-mendebaldean, Kenya, Uganda eta Tanzaniaren arteko mugan,Victoria aintzira dago, Afrikako handiena. Horren hego-mendebaldean,Kongoko Errepublika Demokratikoa eta Tanzaniaren arteko mugan, Tanganyika aintzira hedatzen da.Sabanak estaltzen ditu Victoria, Tanganyika eta Nyassa aintziren arteko zabaldiak.
Rift Haranaren ekialdeko adarraren eta Indiako ozeanoaren arteko lurraldeaordokia da, askoz zabalagoa hegoaldean iparraldean baino. Han dago Tanzaniako hiririk handiena,Dar es Salaam. Aipagarriak dira kostalde horretakomangladiak.
Ibai handirik ez dagoen arren, erdialdeko goi-ordokiak Afrikako hiru ibai-arro nagusien banalerroa eratzen du: Mediterraneokoa (Nilo), Atlantikokoa (Kongo) eta Indiako ozeanokoa (Zambezi). Herrialdeko ibai nagusiak,Ruvuma,Rufiji,Wami etaPangani, Indiako ozeanora isurtzen dira. Luzeena Rufiji da, 600 kilometro ibilbidea egiten duena herrialdearen hegoaldean.Kagerak, berriz, Victoria aintziran du ahoa.[4]Kalambo ibaian, Zambiako mugan, Kalambo ur-jauziak daude, Afrikako handienetakoak (221 metroko jauzia).[5]
I-II. mendera arte,kuxtar herriak (jatorrizkaukasoarrak etaEtiopiako hegoaldetik helduak ziur asko) bizi ziren Tanganyikan, baina gaur egun lurralde horretako herri gehienak I. eta II. mendeetan Afrikako mendebaldetik ekialdera hedatu zirenbantuen ondorengoak dira.Zanzibar uhartediko biztanleak shirazi herrikoak ziren. I. mendearen bukaera aldera, arabiar eta indiar merkatariak sartu ziren, Tanganyikako kostaldean batez ere eta, pixkanaka-pixkanaka, egokituz joan ziren.XV. mendearen bukaera aldera,portugaldarrak heldu ziren, eta bi mendez (XVI-XVII. mendeetan), arabiarrek etaOmango agintariek bat egin eta bidali zituzten arte (XVIII. mendearen hasieran), haien mende egon ziren lurralde horiek. Portugaldarrak irtetean, Omango sultanaren eta arabiarren artean banatu zuten lurraldea. Omango sultanak uharteak eta kostaldea hartu zituen, eta arabiarrek Tanganikako barrualdea, merkataritzako bideak kontrolatzearren batez ere. Horiek egon ziren bitartean,espezia-,boli-,arma- etaesklabo-salerosketek indar handia izan zuten; merkataritza horri eustearren,1832an Omango sultanakZanzibar egin zuen bere erresumako hiriburu.
1891n,Erresuma Batuaren etaAlemaniaren artean banatu zuten Tanzania;Zanzibar eta kostaldea britainiarren protektoratu gisa geratu zen; Tanganikako barrualdea, alemaniarren mende.Lehen Mundu Gerra bukatzean, ordea, alemaniarren mende zegoena ere (Ekialdeko Afrika Alemana) britainiarrei eman zienNazioen Elkarteak. 1946an, Nazioen ElkarteaNazio Batuen Erakunde bihurtu zenean, hark bere babespeko lurralde gisa hartu zuenTanganika, eta tanganikarrei administrazioan esku gehiago uzteko eta burujabetasuna bideratzeko eskatu zionErresuma Batuari. Erresuma Batuak bideratu zuen ardura-banaketa ez zegokion biztanleen banaketa etnikoari,Tanganyika African Association (TAA) kide eta aldeko gehiena zituen alderdia izan arren, europarrei eta asiarrei kargu gehiago eman baitzizkien. Alderdi horren helburua etnien eta britainiarren arteko bitartekotza egitea zen; xede politiko garbirik ez zuen.
1954an,Julius Nyerere hautatu zuten TAAko lehendakari eta, haren eraginez, burujabetasunaren aldeko ideiak sartuz joan ziren alderdiaren barnean; aldi berean, izena ere aldatu zioten:Tanganyika African National Union (TANU).1958ko hauteskundeetan oso emaitza onak izan zituen TANUk.1961ean, zenbait tirabira izan ondoren,Tanganikari burujabetasuna ezagutu behar izan zieten britainiarrek.Zanzibarko Sultanerria britainiarren mende geratu zen 1963 arte. Tanganikak eta Zanzibarrek bat egin zuten1963an , baina bakoitzak autonomia handia gordetzen zuela.1967an, Nyerere lehendakari zela, TANU alderdiak bere helburua sozialismoa zela adierazi zuen Arushako deklarazioan, eta nekazariak komunitatetan biltzeko esperientzia jarri zuen abian. Handik hamar urtera esperientzia haren porrota onartu behar izan zuen, nekazari gehienak haren kontra baitzeuden.
1977an,Zanzibarko Afro-Shirazi Party alderdiak eta TANUk elkartzea eta alderdi bakar bat osatzea erabaki zuten,Chama Cha Mapinduzi (CCM) edo Iraultzaren alderdia hain zuzen. Alderdi bakar bilakatu zen hura, baina Zanzibarrek bere autonomia gordetzen zuen. Julius Nyerereren garaiko TanzaniaHegoafrikakoapartheid-erregimenaren kontra,Rhodesia zuriaren kontra eta portugaldarren kolonialismoaren kontra agertu zen argi eta garbi. Bestalde, Tanzaniako gobernuakFrelimo-ri, Mozambikeko askapen-mugimenduari, laguntzen zion, eta baitaKomoreetakoAli Soilihren etaSeychelleetakoFrance-Albert Renéren erregimen progresistei ere.Kenyarekin etaUgandarekin zituen harremanak hoztu egin ziren, eta Ekialdeko Afrikako Ekonomia Erkidegoa, britainiarrek sortua, desegin egin zen.1981ean, muga-arazo bat zela-eta, Tanzaniako gudarostea Ugandan sartu zen, etaIdi Amin Dada presidentearen kontra egin zuen. Amin Dadak ihes egin behar izan zuen, nahiz etaLibiako gudarostearen laguntza zuen. Handik gutxira, antzinako lehendakariMilton Obote itzuli zenKampalara. Baina Ugandara bidalitako gudarosteak eragin handia izan zuen estatuaren finantzetan. Hala,1985ean Nyererek lehendakaritzarako hauteskundeetara ez aurkeztea erabaki zuen. Zanzibarko presidenteAli Hassan Mwinyi, CCMkoa, hautatu zuten presidente.
Artean Nyererek indar handia zuen alderdi bakarraren buruan, eta gogor kritikatu zuen bere ondorengoaren jarrera liberala. Hala eta guztiz ere, Ali Hassan Mwinyi berriro hautatu zuten presidente1990eko hauteskundeetan. Dena dela, Zanzibarrekiko harremanak ez ziren onak, uhartediaren separatismoa indartzen ari baitzen.1992an, alderdi-aniztasuna onartu zen eta Tanzania kontinentalean kristauen eta musulmanen arteko tirabirak gogortu egin ziren.1995ean, CCM alderdiak etaBenjamin Mpaka hautagaiak erraz irabazi zituzten hauteskundeak. Zanzibarren, CCMko hautagaiSeif Sharif Hamadek irabazi zuen, baina ez zion alde handia atera banaketaren aldekoa zen Fronte Zibiko Batuari.Salmin Amour gelditu zen, beraz, uharteko presidente; krisi politiko latzari eta oposizioari egin behar izan zien aurre presidente berriak.
1996an, 800 pertsona baino gehiago hil ziren,MV Bukoba itsasontziaVictoria lakuan iraulita.[9]1997an Tanzaniako presidente Benjamin Mpakak laguntza eskatu zien hainbat herrialderi,El Niño fenomeno meteorologikoak eragin izugarriak izan baitzituen Tanzaniako biztanleengan, eta hainbat eskualdetan biztanleek ezin zuten oinarrizko beharrak ase. 1998ko abuztuaren 7an, lehergailu indartsuek eztanda egin zuten Estatu Batuek Kenya eta Tanzaniako hiriburuetan zituzten enbaxadetan,Nairobin etaDar es Salaamen. 258 lagun hil zituzten bonbek (213 Nairobin, 11 Dar es Salaamen),eta 5.000 gehiago zauritu. WashingtonekOsama Bin Laden islamista integristaren taldeari leporatu zizkion atentatuak.[10]2004ko Indiako ozeanoko lurrikarak eragindakotsunamiak 11 pertsona hil zituen Tanzaniako kostaldean.2005ean,Jakaya Mrisho Kikwete hautatu zuten lehendakari.2012ko uztailean, gutxienez 145 pertsona hil ziren Indiako ozeanoan Zanzibar uhartera zihoan ferry bat hondoratzean.[9]
2015eko presidentetzarako hauteskundeetan,John Magufuli nagusitu zen.2018ko irailean, Ukerewe eta Ukara uharteen arteko bidea egiten zuenMV Nyerere hondoratu zen Victoria aintziran; gutxienez 207 pertsona hil ziren ezbeharrean.[9][11]
Errepublika presidentzialista da. Errepublikako presidenteaestatuburu etagobernuburu da. Bozketa zuzenaren bitartez hautatzen da, bost urteko agintaldirako. Lehen ministroak gidatzen du gobernuaren egunez eguneko jarduna. Ganbera bakarreko parlamentua du, Nazio Biltzarra (ingelesez:National Assembly;swahiliz:Bunge la Tanzania), 393 aulki dituena. Legebiltzarrerako hauteskundeak bost urtetik behin izaten dira.[12]
2016an 55.572.201 biztanle zituen.[14] Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %43,4 dira, 15-24 urte bitartekoak %20, 25-54 urte bitartekoak %30, 55-64 urte bitartekoak %3,5 eta 65 urtetik gorakoak %3. Bizi itxaropena 63,1 urtekoa da; 61,6 urtekoa gizonezkoena eta 64,6 urtekoa emakumezkoena (2018ko zenbatespenak).Malaria da bost urte baino gutxiagoko umeen lehenbiziko heriotza iturria, etaHIESa helduen heriotza kausa nagusia.[12]
Jatorriari dagokionez, lauzpabost taldetan bereizi daitezke Tanzaniako biztanleak. Tanganyika aintziraren inguruko gehienak, jatorriz,bantuak dira, baina haiek ere 120 bat etniatan banatuta daude. Jende-kopuruari dagokionez, etnia nagusiasukuma da (biztanleen %12 inguru), baina horiek ia adina dira nyamwezi, hehe, haya eta makonde herrietakoak. Zanzibar uhartediko biztanle gehienak shirazi herrikoak dira. Arabiarrak, indo-pakistandarrak eta europarrak ere badira Tanzanian, eta kostaldean bizi dira ia denak.
Tanzania daswahili-hiztun gehien biltzen dituen herrialdea. Beste hizkuntza nagusiaingelesa da.Arabiera ere hitz egiten daZanzibar eta inguruko uharteetan.[12]
Tanzaniako biztanleen %66,9k nekazaritzan lan egiten du (2014ko zenbatespena).[12] Nekazaritzak gorakada handia izan zuen1967-1997 bitartean; aldi horretan, herrietako nekazariak kooperatibetan biltzea bultzatu zen. Hauek dira merkataritzarako labore nagusiak:azukrea,kotoia,anakardoa,tabakoa,kafea,sisala,tea etapiretroa.[16] Zuraren esportazioak beheraldia izan du. Hori bera gertatu da sisalaren salmentekin; antzina gai hori herrialdeko aberastasun-iturri nagusietako bat zen (48.000 tona 1980an eta 23.344 tona 2012an).[16]Iltze-belarraren produkzioa ere asko jaitsi da1980ko hamarkadaz geroztik, garai horretanIndonesia, herrialde inportatzaile nagusia, bere beharrak asetzeko adina iltze ekoizten hasi baitzen. Abere-hazkuntzak ere garrantzi handia du Tanzaniako ekonomian,behi-aziendak (21 milioi buru 2008an) eta ahuntz-aziendak (15 milioi buru 2008an), batez ere.[16]
Tanzania Afrika beltzeko herrialde pobreenetako bat da. Mea-baliabideetan duen aberastasuna urria da;diamante-,urre- etaeztainu-meategi gutxi batzuk daude, eta ez dira oso emankorrak. Bestalde, industrializazio-maila oso apala da. Industria nagusiak hauek dira: ehungintza, elikagaiak, tabakoa, papera. Merkataritza-harreman gehienakIndia,Hego Afrika etaTxinarekin ditu.[12] Garraiobideei dagokienez, burdinbide- eta errepide-azpiegiturak ez dira hain txarrak. Hiri nagusi gehienak Dar es Salaamekin eta elkarrekin lotuak daude burdinbidez eta errepidez, baina herri askotara ez dira iritsi. Portu nagusia eta nazioarteko aireportua Dar es Salaamen daude.
.svg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
