| Tafalla | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
| |||||||||||
Goiburua: « Zurekin bai ikustekorik » | |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Erriberri | ||||||||||
| Eskualdea | Erdialdea | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Tafalla | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Tafalla | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Jesus Maria Arrizubieta Astiz (Euskal Herria Bildu) | ||||||||||
| Posta kodea | 31300 | ||||||||||
| INE kodea | 31227 | ||||||||||
| Herritarra | tafallar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°30′48″N1°42′17″W / 42.51323936°N 1.70465648°W /42.51323936; -1.70465648 | ||||||||||
| Azalera | 98,29 km² | ||||||||||
| Garaiera | 325-656 metro | ||||||||||
| Distantzia | 39,7 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 10.854 (2025:  76) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 1,1 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 15,44 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 27,38 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 77,97(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 3,85(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 11,46(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 9.1 + % 16.9 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | www.tafalla.es | ||||||||||
Tafalla[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Erriberriko merindadean etaErdialdea eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 39,7 kilometrora. Altuera 325 eta 656 metro artekoa da, eta 98,29 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 10854 biztanle zituen.
Tafalla hiri estrategikoa da oso antzinatik, bainaEuskal Herriko beste hiri garrantzitsu batzuetan ez bezala,Erriberrik batzuetan eklipsatu egin du. Izan ere,Erriberri damerindadeko hiriburua, eta ez Tafalla, nahiz eta nagusia izan. Nolanahi ere, muino baten inguruan egoteak,ZidakosetikOrbaibarrerako sarrera kontrolatuz,Iruñeko Erresumako kristauen etamusulmanen arteko zenbait gudu ekarri zizkion.Iruñerrira etaEuskal Herri menditsura joateko nahitaezko pasabidea, gaur egun hiri komertziala da, inguruko herrien buru. TafallaNafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.
Erdialdea eskualdeko hiriburua da. Bertako biztanleaktafallarrak dira.
| « | Tafalla mota askotako muga lekua da:Ager etaSaltus Vasconum artekoa; hizkuntza-muga; harriaren etaadobearen arteko muga;olibondoa (Olibardia) etairatzea (Iratxeta) musukatzen diren lekua; muga militarra, baiarabiarrekin, bailiberalekin XIX. mendean, eta gaur egun baita muga politikoa ere:NATOri bai ala ez esan zietenen arteko muga izan zen, eta 2019tik,EH Bilduko alkatea dago Tafallan. | » |
Tafalla toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[6]
Erromatarren garaianTubala izan zuen izena. Toponimoaren jatorriaz hainbat hipotesi izan arren, ziur askoarabierazkoa (الطفيلة,Al-Tafaylla) da, "laboreak hasten direnean" esan nahi duena.
José María Jimeno JuríokIberiar Penintsulako hainbat eskualdetakoatahulla edoatafulla toponimoekin lotura zuela esan zuen, baitaKataluniakoAltafulla etaTaüll,AsturiaskoTavalles,AndaluziakoTahullas, baitaSahara MendebaldekoTarfaya ere toponimoekin ere.Joan Corominesek honelako etimologia proposatu zuen:tahwila (XIII. mendeko idazle batekager hitzaren baliokidea zela esan zuen) etatahwîl ('aldaketa').[7]
1979koEuskal Herriko udalen izendegian,EuskaltzaindiakTafaila forma proposatzen zuen,1990ean atzera egin etaTafalla aukeratu zuen arren.
Tafallako armarriak honako blasoi hau du:[8]
| « | Hondo urdin batez eta aurrean urrezko gaztelu batez osatuta dago, atean lantzadur gerrari batekin. Ertz gorria du eta urrezko katez inguratuta dago. | » |
Tafallako banderak Tafallako armarri dauka hondo zuri baten gainean,Borgoinako gurutze gorri batekin, eta armarria erdian.
Tafallako goiburua "Zurekin bai ikustekorik" ("Mucho que ver contigo") da. Lelo modernoa da, turismo arlokoa, hiria sustatzeko, hiriaren bitxitasunari erreferentzia egiten diona.
TafallaZidakos ibaiaren ibarrean dago,Orbaibarreko sarrera baino pixka bat geroago.Tafallaldeko zeinErdialdeko erdialdean dago.Orbaibarreko eremu erdi-menditsuaren etaNafarroako Erriberako nekazaritza-eremuaren hasieraren arteko pasabidea da,Gerinda etaUxueko mendilerroen artekoa ekialdean.
 | Artaxoa | Puiu | Leotz | |
| Mendigorria |  | Donamartiri Untz | ||
| ||||
 | ||||
| Berbintzana,Miranda Arga | Faltzes | Erriberri |
Tafalla hiriaNafarroako Erialdeko erdialdean dago kokatuta. Izan ere, hegoalde mediterraneoak (erromatarrenAger Vasconum) eta iparralde menditarrak (Saltus Vasconum) bat egiten dute bertan. Gainera, hiri-kaskoan gurutzatzen dira Nafarroa Garaiko bi errepide garrantzitsu:Iruñea etaTutera lotzen dituen iparralde-hegoaldeko ardatza alde batetik, eta ekialde-mendebaldekoa,Zangoza etaLizarra lotzen dituena, beste aldetik.
Iruñearekiko loturaN-121 errepidea etaAP-15 autobidea hartuta lortzen da eta autobide hauekTutera,Zaragoza etaMadrilera ere eramaten dute.Burdinbidea ere badauka (Renfe),Iruñea,Castejón,Tutera,Bartzelona,Vigo etaMadrilera joateko.
Herriaren mendebaldean ur masak daude: Junkal aintzira eta Romerales, Valdiferrer, Los Riscos, eta Patuca baltsak, besteak bneste.[9]
| Tafalla | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Klima-diagrama | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tafallako klima mediterraneoa eta azpimediterraneoaren arteko mugan dago. Klima kontinentalaren ezaugarriak ere baditu,neguak nahiko hotzak etauda garaiko lehorteak direla eta. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradu artekoa da, eta prezipitazioak 450 eta 600mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 70 inguru izaten dira.
Bertoko landarediaNafarroa Garaiaren iparraldeko atlantikoaren eta hegoaldeko mediterraneoaren iragatekoa da. Udalerrian zeuden baso gehienak galdu dira. Monte Plano aldean baso autoktonoak bizirik dirau, batez ereartez eta zenbaiterkametzez osaturik. Eremu malkartsuak, nekazari erabilera ez dutenak,ipuruz,elorri-triskaz eta artez beterik daude.
Sastraka mediterraneoa ere badago:erromero,salbia,izpiliku,ezkai edoastakamamila. Beste leku batzuetako landaredia lurzoruaren araberakoa da:igeltsua nagusia denean,gipsofiloa; lurzoru gazietan,milazka; edo buztin-lurrean,espartzua.Zidakos ibaiaren ertzean,Beracha,La Sarda,Carravieja edoValmediano izeneko lekuetan, arte eta birlandaturikoAlepo pinuen azalera txikia gorde da.
Tafallan dagoen, itsasoaren mailatik 430 metrora,Nafarroako Gobernuak1992n jarritako estazio meteorologikoa dago.[10]
 Datu klimatikoak (Tafalla, 1992-2021)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.3 | 21.0 | 26.4 | 29.9 | 35.9 | 41.0 | 39.6 | 41.2 | 36.0 | 30.4 | 23.2 | 18.3 | 41.2 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.4 | 11.2 | 14.8 | 17.3 | 21.7 | 26.6 | 29.2 | 29.4 | 24.7 | 19.5 | 13.0 | 9.5 | 18.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.6 | 6.6 | 9.5 | 11.7 | 15.6 | 19.8 | 22.1 | 22.2 | 18.6 | 14.4 | 9.1 | 5.9 | 13.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 2.2 | 2.6 | 4.8 | 6.6 | 9.9 | 13.6 | 15.8 | 16.2 | 13.3 | 10.0 | 5.6 | 2.7 | 8.6 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -5.8 | -6.7 | -8.1 | -1.9 | 0.9 | 4.2 | 8.6 | 8.4 | 5.1 | 0.0 | -4.6 | -8.4 | -8.4 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 42.1 | 39.6 | 50.3 | 59.8 | 52.6 | 45.7 | 28.1 | 22.6 | 42.7 | 58.9 | 61.6 | 42.8 | 546.9 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 56.1 | 49.9 | 50.5 | 51.8 | 49.7 | 72.0 | 100.2 | 47.4 | 85.2 | 55.4 | 42.8 | 41.6 | 100.2 |
| Eguzki orduak | 130.2 | 156.8 | 213.9 | 219.0 | 266.6 | 300.0 | 334.8 | 306.9 | 243.0 | 189.1 | 132.0 | 93.0 | 2585.3 |
| Hezetasuna (%) | 78.5 | 72.8 | 67.4 | 66.7 | 64.3 | 60.4 | 58.9 | 58.9 | 63.7 | 70.8 | 77.6 | 80.8 | 68.4 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[11] | |||||||||||||
Tutera eta Tafalla,PortugalekoSetubalekin batera, duela mende askotatik agertzen diraiberiar kroniketan, baita teoria horien oinarriak ezarri zituzten idazleetan ere,Noeren bilobaTubal patriarkak sortutako kolonia gisa,Uholde Handiaren ondoren. Pedro de Medina kosmografoak,1493 inguruan, iberiaren jatorri tubalikoaren froga gisa, hiru toponimoak aipatzen ditu,Flavio Joseforen testu batean oinarrituta. Flavio Josefok,I. mendeko kronikagileak,Tubal aipatzen du iberiarren aita gisa, etaErrodrigo Semenoitz Arradakoaren beste batean (XIII. mendea) patriarka etaPirinioetan kokatutako jendea kokatzen ditu.XVI. mendeko Beuter kronikariak proba horien berri ematen du etanafarrak kantauriarrekin identifikatzen ditu, etaeuskaraIberiako lehen hizkuntza bezala, gero latinak ia hustu zuena. Hasiera mitiko horien oroigarri, Tafallak Tubal izena jarri zion bere armarriari.[12]
1998an egindako ikerketa bateanKalkolito garaiko- duela 4.500 eta 3.700 urte artean- aldi baterako kokalekuak zeudela ikusi zen.
TafallakoCeda – La Celada udalerrian,Brontze Aroko (K.a. II. milurtekoa) aldi baterako kokaleku baten aztarnategia aurkitu da. Orain arte ustekabeko erritu- eta ekonomia-jarduerak dokumentatzeko aukera eman du, denbora-testuingururako. Aurkikuntzen artean, hauek nabarmentzen dira, bi ehorzketen aztarnak, Brontze Aroko Nafarroako zeramika-ontzi multzorik osoena eta Kobrezko lingote multzo bat, ia 6 kilokoa, garai hartarako aberastasun txiki bat zena.[13]
Burdin Aroan jada kokaleku iraunkorrak zeuden. Eskualdean zeuden zortzi kokalekutik nagusienakValmediano (herriaren Ekialdean) herri harresitua eta erromatarren garai arte ailegatu zenRomerales izan ziren. Beste herri harresituak Tafallako lurretan izan ziren: Santa Lucía/El Castillo, herriaren mendebaldean dagoen Santa Lucía muinoan, eta Gerón, herriaren hegoaldean. Galdutako inskripzio batean oinarritua,Ptolomeoren K.o. II. mendeko bereGeografia liburuko koordenatuei erreparatuta eta hurbileko galtzada erromatarra kontuan hartuta, bere izen erromatarraCurnonium izan zitekeenaren proposatu izan da.[14]Javier Armendariz arkeologo nafarrak, ordea, uste du Curnonium hiria egungo Los Arcosen zegoela.[15] Garai haietanZidakosetik hurbil 15 kokaleku inguru zeuden,El Busquil, La Pedrera,La Recueja,Los Cascajos edoEl Escal izeneko lekuetan. La LoberanThurscando izena grabaturik zuen hilarria topatu zuten, egun herriko kultura-etxean dagoena.[16][17][18]
Gariposa izeneko lekuan, erromatar gotorleku baten aztarnak eta beste egituren hondarrak aurkitu izan dira.
XI. mendeko dokumenturen batean,Altaffaylla, bere izenaren aldaera grafiko batek populazioaren jatorri arabiar posible bat iradoki zien aditu batzuei. Eliza goiko mugako agintari musulmanek altxatutako gotorleku batetik jaio zen, gaur egungo Santa Luzia muinotikVIII. etaIX. mendeetanIruñeko lurralde kristauaren sarbideak gertutik zaintzeko. Toponimia oinarri hartuta, oraintsuko teoria batek antzinako kolonia militar berantiar batekin lotzen du lekua.Akitaniako hainbat tokitan bezala, han ere taifal talde bat egongo zen, hegoaldekoErrusiako estepetako zaldizkosarmaziarren antzekoak.Erromatar Inperioaren zerbitzura zeuden nekazari gerlarien finkapena izango zenIV. mendean, edo, alanoak bezala,Hispanianbandaloekin etasueboekin mendebaldekoPirinioetan barrena409. urtean sartu ziren herrien zurrunbilotik ateratako banda txiki bat.
Gauza jakina da, ordea,924kouztailaren 14anAbd ar-Rahman III.aren tropak,Nafarroan aurrera egiten ari zirela,Antso I.a Gartzeitzen aurkako zigorrekin,Ebroko mugamusulmanentzat arriskutsua zelako eta aurreko urteanErrioxa birkonkistatu zutelako, Tafallatik igarotzen direla, mugako plaza militar garrantzitsua, eta bertako gaztelua suntsitu egiten dutela. Kronikak dioenez, "musulmanek dena arpilatu zuten eta metodikoki suntsitu zituzten mota guztietako etxe eta eraikuntza guztiak". Tropek ez zuten erresistentziarik aurkitu, eta kanpainaZarrakaztelutikIrunberrirantz joan zen.[19]
Antzeko gertakariak gertatu ziren937an. Gero,1040nGartzia IV.a SantxitzekEstefania Foixkoa erreginari emandako hiribilduen konstelazioan agertzen da.1043. urteanRamiro I.a Aragoikoak bere anaiordeGartzia IV.a SantxitzeriNafarroako Erresuma kendu nahi izan zionean,Zaragozako,Huescako etaTuterako errege-erreginak kanpatu zituen bere aliatuekin Tafallan, behin betiko bileraren zain,Ramirorentzat porrot handia izan zena, eta erresuma euskaldunaren independentzia berretsi zain. HauTafallako gudua zen.[20]
1172anAlexandro III.akIratxeko monasterioa eta bere abade Bibiao bere babespean hartzen ditu eta bere monjeen prerrogatibak eta jabetzak berresten ditu, horien artean Tafallak bere ondasun guztiak aipatzen dituelarik.1175eanIratxeko abadeakIruñeko gotzainari TafallakoSan Pedro elizaArbeitzako etaZubielkiko elizengatik aldatzen dio; gotzainak, gainera,Biloriako eliza ematen dio monasterioari.
Ordurako monarkiaren barruti edo edukitza baten erdigunea zen. Ariol Santxitz (1040), Antso Fortunioitz (1047), Semeno Azearitz (1055), Lope Gartzeitz (1076), Antso Antzeitz (1093), Eneko Fortunioitz (1117), Lope Enekoitz (1135) eta Semeno Azearitz (1143) kargu izan zen. Diploma batek, zalantzarik gabe akastuna,Antso V.a Ramiritz erregeari, bere zerbitzuen sari gisa, inozotzat eta zerbitzugintzarik gabekotzat (toto in toto inienuatoak) jo zituen foru baten bidez, populatzaileen gizarte-goratze goiztiarra egozten dio. Fidagarriagoak diraAntso VI.a Jakitunaren foruko klausulak,1157n.Tibalt II.ak,1256kootsailaren 6an berretsi etaerromantzez berrikusi ondoren, errege jaurerriko hiribildu hartako nekazariak ditu hartzaile, bere mugapeko kortserak mugatzen ditu, zenbait kasu prozesal eta zigor ebazten ditu etaArga etaAragoi ibaien artean belarrak doan aprobetxatzeko baimena ematen du.Antso VII.a Azkarrak, bere aldetik,1206komartxoan eguneratu zuen nekazarien eta artzainen talde garrantzitsu haren urteko bularra: 400 kahitze gari, beste hainbeste garagar eta 600 sause, 400 ahari; gainera,Tafallako gaztelua kontserbatzeko eta bertan errege-lursailak gordetzeko lanetarako ere eman behar zuten.
Tibalt I.ak nekazaritzako azken prestazio horiek urteko 1400 soldatako errolda bihurtu zituen1245ekoapirilaren 18an, errentamendu gisa. Jaun-eskubide horien zenbatekoak garapen demografiko nabarmena erakusten du.Andre Maria elizaren jatorrizko gunearen ondoan,XII. mendean, zabalgune bat zegoen,Antso VII.a Azkarraren foruan hiribildu berri gisa aipatua eta, antza denez,San Pedro elizarekin identifika zitekeena. Errege horrekZuntzerra ondoren izeneko jauregia edo jauregia zuen, San Nikolas kaperaren ondoan, urte haietan Oriz, Baztan, Lehet eta Subizako leinu ospetsuetako kideen omenez izandako gazteluaren oinean.Tibalt I.aren erregealditikTuterako merindadean kokatuta, hiribilduak, zalantzarik gabe,XIX. mendera arte lortu zuen bere populaziorik hoberena.1330ean 824 familia-buru zituen, eta horietako 70 egoera ekonomiko apaleko "pejugalero" gisa katalogatuta zeuden. Bere kezka komunak, dirudienez,Zidakoseko uren aprobetxamenduan oinarritzen ziren, bi harrapakinek arautuak, Joan Almorabidena eta errotarena, gehi arteanKoroak kontserbatzen zituen lurren mesederako zen film bat. Ureztatzeei buruzko auziak zeuden,Erriberrirekin, adibidez,1308an.Kaparrotsuri zegozkion txandak erosteko aukera aprobetxatu zen1325ean. Gainerakoan, ez ziren arraroak errege ofizial batzuen gehiegikeriak, batez ere espezietan egindako petxen likidazioan eta prestazio pertsonalen eskakizunean; haien aurka arrakastaz egin zen protestaLuis I.a Nafarroakoaren1307n, Alfontso Errobraikoa gobernadorearen (1316) etaKarlos I.a Nafarroakoaren (1325) aurrean. Era berean, hiriak bere ordenantzak adosten zituen,1309an bezala, miesak, fruitu-haitzak, larreak, egurra eta eraikuntzako materialak zuzen ustiatzeko, haragien kalitatea, osasungarritasuna eta auzo-ordena bermatzeko, baita plañideren hileta-aieneetan ere.[21]
1348koizurri beltz handiak bizilagunak bosten batera murriztu zituen, ingurukoArtaxoa,Erriberri etaLarraga hiribilduek baino gorabehera handiagoa.1366an, 20 etxe kapare eta 130 laborari baino ez ziren geratzen; haien artean artisau batzuk zeuden, hala nola harakin bat, jostun bat, zapatari bat, errementari bat, arkulari bat eta zenbait karraskari, gehi notario bat. Eta gutxiengojuduak hamar familia biltzen zituen, zeinen maileguengatik kitatu baitziren erregeen eskribautza-tasak. Izurriteen, eskulan eskasiaren eta nekeziaren zurrunbiloari gerra zibilaren presak eta triskantzak gehitu zitzaizkion mende bat geroago. Krisi ekonomikoaren ondorio batzuk arintzeko,Karlos II.ak La Sarda, El Saso eta Candaraiz luberritzea baimendu zuen1367n. Txapitelaren eskubideak ezabatzean, haren ondorengoak aleak libreki merkaturatzea ahalbidetu zuen1387n;1418nKarlos III.ak berak San Sebastian baino bi data lehenagotik bost egunez azoka bat egiteko ahalmena eman zion hiriari, aurrerago bederatzira luzatuko zirenak. Hala ere, karga komun finkoak zuzendu beharra zegoen, bere garaian populazio ugariago eta oparoagoarentzat kalkulatuak; kuartelen araberako zerga aldakorra ere1425ean 100 suren kopuru konbentzionalaren gainean tasatu behar izan zen, 180koaren ordez.
Lakarrako eta Asiaingo jauna, Remiru Antsoitz,Tafallako gazteluan giltzapetu zuten, bera eta Filhot Agramontekoaren artean egin ez zen dueluaren ondoren. Sei hilabetez preso egon ondoren, esku kolpe bat eman eta gazteluaren ardura hartu zuen. Gertaeraren berri izan zutenean, Tafallako jendeak armak hartu eta setioaren hirugarren egunean erori zen gaztelua setiatu zuten. Lakarrako jaunari heriotza-zigorra eta burua moztu zioten herriko plazan,1379kourtarrilean.Ertaroar beste gertaera aipagarri bat Iruñeko apezpiku Nikolas Etxabarri izan zen.1468koazaroaren 23an hil zuten Tafallatik gertu, San FrantziskotikSan Sebastian elizarako bidean, Arnaldo Garroze, Peritz Katxo, Argaiz eta beste batzuek bultzatuta etaPiarres Azkoien jaunaren aurrean. Hilketaren lekuan dagoen harrizko gurutze batek gertaera gogoratzen du.
1473an,Zuria II.a Nafarroakoa erreginak, Tafallak aurretik emandako bederatzi azoka-egun zituela aipatuz (egun horiek San Sebastian egun baino bi egun lehenago hasi behar ziren), agintzen zuen frankoa izan zedila, aljina, lezta eta beste edozein eskubideren ezarpen orotatik betiko; hilero bi merkatu egotea ere onartu zuen, hau da, lehen asteartea eta azkena, eskubide orotako frankoak, azoka bezala; eta azoka eta merkatuetan parte hartzen zuten guztiek, egun horretatik hasita, merkatuetan, merkatuetan izan ezik. Esaten zuen eskerrak ematen zizkiola herriaren zerbitzu onengatik etaJoan II.ari 3000 florin eman zizkiolako.[12]
1512koabuztuaren hasieran,Nafarroako beste plaza batzuekin batera etaIruñeko ereduari jarraituz, TafallakAlbako dukearen armada inbaditzailearen aurrean kapitulatu zuen, garai hartanNafarroako konkista egiten ari baitzen.1512koirailaren 21ean Tafallak ordezkariak bidali zituenLogroñora,Fernando II.a Aragoikoa errege gisa onartu eta leialtasuna agintzera. Fernandok, bere aldetik, ohiturari jarraituz, herri honetako etaNafarroako beste herri batzuetako foruak berretsi zituen. Erresumako gotorleku eta gaztelu gehienak eraitsi ziren arren, batzuk, Tafallakoa kasu, konpondu eta indartu egin ziren,Frantziak babestutakoAlbreteko etxearen errebantxa saihesteko. Tafallan Hurtado Diaz Mendozakoa jarri zuten alkate1512an, 100 lantza eta 200 zaldizko goarnizioarekin.1521eanKarlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoak gotorlekua behin betiko desegitea aginduko du.1512kourriaren erdialdean,Nafarroa Beherean armada frantziar-nafarraren operazioak hasi zirenNafarroa Garaia birkonkistatzeko, eta hiri hori, berriz,Gaztelako goarnizioa astindu zuen. Gauza bera gertatzen da Nafarroako beste plaza batzuetan,Ahuntzegin etaDeiun, esaterako.1512kourriaren 21ean Antonio de Fonsecak,Logroñotik etorri etaIruñea indartzera zihoanak, Tafalla hartu zuen berriro.
XVI. mendean zehar,Nafarroako Gorteak Tafallan bildu ziren1531n eta1536an. Lehenengo deialdian auzi prozesal garrantzitsuak ebatzi ziren;1536koan, Gorteak osatzen zituzten hiru estatuen nagusitasunei buruzko gaiak, baita erresumako apezpiku naturalak eta kanpotarrak ez zirenak izendatzeari buruzkoak ere.
1560. urtean Tafalla etaErriberri jurisdikzioari buruzko auzi batean hasi ziren. Tafallak bazuen justizia bat,1479anJoanes III.a etaKatalina I.a Nafarroako legezko erregeen pribilegioz sortua, ordenaren aldaketak saihesteaz arduratzen zena eta hiribilduan sartzen ziren merkantzia guztien gaineko zerga bat kobratzen zuena. BainaErriberriko merinozko tenientea, Zegama delako bat, Tafallan agertu zen, eskubide haiek beretzat eskatuz. Auzitegiak1567komartxoan eman zuen epaia, Erriberriko merinoari Tafallan bere funtzioak betetzea debekatuz eta autoritate-ikurra den makilarekin sartzea debekatuz, "ogibidea eta hari lotutako autoak salbuesteko bide ez balitz".[22]
1586an idatzi zen Tafallak bere artxiboan dituen pribilegioen eta gainerako paperen lehen Inbentarioa, gaur egunera iritsi ez dena,1628 eta1729an egindako ondorengo inbentarioengatik eta1897an egindako aurkibideagatik izan ezik.1985ean, Gida eta Inbentario oso bat egin zen, eta1986an katalogazio bat. Bestalde,1582an, abeltzainen eta nekazarien arteko akordio bat egin zen, eta lehenengo artzainen eta nekazarien artean sortu zen.1595ean ospitale bat zuen.Otsaileko azokangaztelarrek,aragoiarrek etavalentziarrek parte hartzen zuten, eta oihalak, lehen, zolak, mando-azienda eta espeziak eramaten zituzten. Gainera, astearteroko azokak jarraitzen zuen,1473an ezarria. Bere klimaren osasungarritasunaren ondorioz, behin baino gehiagotan,Iruñean epidemiak zeudenean, erresumako auzitegiak bertara lekualdatu ziren.
Tafallak1636an lortu zuen pribilegioa eta hiri titulua,Nafarroako Gorteetan esertzeko eskubidearekin. Gorteetan,Iruñeko,Lizarrako,Tuterako,Zangozako,Erriberriko,Agoizko,Bianako,Eloko,Aguilarko,Kasedako,Uharteko,Atarrabiako,Mendigorriko,Torralbako,Lesakako,Corellako,Zuñigako etaLakuntzako diputatuak esertzen ziren, eta baita elizako ordezkariak ere. Batzuetan, Gorteek beren eserlekua ukatu zieten abade eta apezpiku batzuei, atzerritarrak (Nafarroatik kanpo) zirelako; hala gertatu zenIratxeko abadearekin1546an, non ez zuten onartu,Filipe II.a espainiar erregearen nahia gorabehera.[22]
1687an,oti izurrite batekNafarroa suntsitu zuen, eta Tafallari ere eragin zion. Erregu handiak egin ziren Erresuma osoan, baina hurrengo urteetako udetan areagotu egin zen gaitza.1695ean izurriteaIruñeko ateetaraino iritsi zen, eta zalantza sortu zen benetanotiak edomatxinsaltoak ote ziren. Naturalistarik ezean, gaian hiru nekazari tafallar izendatu zituzten peritu, eta benetako otiak zirela ziurtatu zuten.
Tafallak,Lizarra,Erriberri,Tutera,Biana etaCascanterekin batera,Erresumako Gorteetara memoriala aurkeztu zuen1688an,Nafarroan olioa inportatzea debekatzeko arauak hartzeko arrazoiak azalduz. Argudiatzen zuten olioa zela beren diru-iturri nagusietako bat, eta haien ekoizpenak erresuma osoa hornitzen zuela, baita esportaziorako zati handi bat soberan zegoela ere. Bestalde,Mendialdeko herriak inportazio askearen aldekoak ziren, merkeagoa baitzen eta Nafarroako beste produktu batzuen trukea bultzatzen baitzuen. Azkenean, ezetsi egin zen aipatutako hirien eskaera.[22]
Tafallako Ardoaren Batzarra Tafallako Udal erakunde bat izan zen, eta haren aurrekariakNafarroako Errege Kontseiluaren xedapen "protekzionistetan" daude,XVI. mendearen erdialdetik, kanpoko ardoa Tafallan sartzea debekatzen zutenak. Bere kokapen estrategikoagatik, "mandazain eta trajezainen" igarobide egiten baitzuten, xedapen horiek behin eta berriz urratu ziren. Kontseiluak antzinako "kapitululak" berresteari uko egin zionez (lehen aipatutako xedapenak), Udalak ordenantza berri batzuk idatzi zituen, eta1729an aurkeztu zizkion Errege Kontseiluari, eta horrek, aldaketa batzuekin, proiektua onartu zuen. Batzarraren ordenantzak Tafallatik kanpoko ardoa sartzeko debekuan kondenatzen ziren. Batzordea, xedapenak betetzeaz arduratzen dena, astero bilduko da, eta zaintzaileak eta gordailuzain bat izendatuko dira, urtero kontuak emateko. Kontseiluak auzotar uzta biltzaile guztiak Batzarreko kide izatera behartuko ditu, eta ez bakarrik 100 oinezko baino gehiagoko mahastiak dituztenak. Batzordearen jarduera mende amaieran bertan behera geratu zen, eskumenei buruzko hainbat auziz zipriztinduta,1834an iraungi zen arte.[23]
XVIII. mendearen amaieran, uztak garia, garagarra, oloa, ardoa, olioa, frutak eta barazkiak izaten ziren batez ere, eta, gainera, ardi-azienda, txabola, mandarra eta behi-azienda zegoen, ordena garrantzitsu horretan.
Iberiar Penintsulako gerran, harresiek etaIruñetik hurbil egoteak plaza garrantzitsu bihurtu zuten, eta frantziarrek berehala okupatu zuten1808an, eta1809an gotortu.1808an TafallatikErriberarantz zihoan destakamendu frantziar batek San Sebastiango geruza baliotsua lapurtu zuen. Aipatutako urtekomaiatzaren 2an Tafallako UdalakNafarroako Foru Aldundiari jakinarazi zion albistea. Aldundiak hurrengo egunean erantzun zuen, Tafallako agintariei dagokion sumarioa osatzeko baimena emanez. Frantziako destakamenduko buruarengana jo ondoren, kapa preziatua itzultzea lortu zen, tafallarren poz handiz.1809kourriaren hasieran, gerrillari talde bat,Xabier Minaren agindupean, soldadu frantziar talde baten atzetik iritsi zen Tafalla ingurura, non frantziarrak babestu ziren. MinaIrunberrirantz abiatu zen.
1810ekourtarrilean, Minaren gerrillarien partida Tafallara etorri zen.Zubira iristean, frantziar garnizioko komandantearekin, ofizial batekin eta medikuarekin topo egin zuten, eta preso hartu zituzten. Jarraian, isil-isilik, gotorlekurantz abiatu ziren, 500 soldaduz hornitua, ustekabean harrapatzeko asmoz. Baina guardia gerrillarien hurbiltasunaz ohartu zen, ataria itxi eta alarma jo zuen. Mina, gotorlekuari erasotzeko baliabiderik gabe, Frantziako ostatu batzuk arpilatzearekin konformatu zen, etaMiranda Argara erretiratu zen. Gerra garaian, frantziarrek Tafalla gotortu zuten,Nafarroako beste herri batzuekin batera, erresuma osoan zebiltzan gerrillarien partiden aurkako neurri gisa.1812kootsailaren 9an, egunsentian,Frantzisko Espotz Minako gerrillarien dibisioa Tafallara iritsi zen. Frantziar garnizioaren aurreratuak, Santa Klara monasterioan zegoenak, gerrillarien aurkako sua hautsi zuen, hauek erantzunez. Laster, garnizioak San Frantziskoko gotorlekura erretiratzea erabaki zuen, dibisiorako bidea libre utziz. Espotzek ez zion gotorlekuari eraso egin, ez baitzuen astintzeko trenik, eta frantziarrek gordetzen zituzten jakiez jabetzearekin konformatu zen. Gerrillariek Tafallan egon ziren bost egunetan hamabost mila garagar eta olo lapurreta inguru egin zituzten, eta frantziarrek Santa Klara monasterioan zituzten presoak aske utzi zituzten.Abuztuaren erdialdean, Abbé jeneral frantsesa Tafallara etorri zen, hiru mila oinezko, berrehun zaldi eta artilleriako bost piezaren buru, hornitzeko asmoz.Abuztuaren 21ean Abbé Tafallatik atera zen Iruñerako norabidean, buxadura konboi bat ekarriz. Baina Espotz Minako dibisioko gerrillariek posizioak hartu zituztenTebas inguruko bidean, eta zutabe frantziarrari eraso zioten.[12]
Frantziarrek, gogor egin ondoren, Iruñera alde egin behar izan zuten, Espozen esku utziz konboiaren zati bat, eta bi komandante, 17 ofizial eta hirurehun soldadu baino gehiago hil ziren, baita zauritu ugari ere. Urriaren hasieran, 3500 infantek eta 150 zaldik osatutako zutabe frantziar bat, Abbé jeneralaren agindupean, TafallatikOteitzarantz abiatu zen, geroLizarrara bide deserabilietatik joateko asmoz, Ezpotz Mina han harrapatzeko, bere gerrillari dibisioko hirugarren batailoiarekin bakarrik baitzegoen. Baina zutabe honek ezin izan zituen gerrillariak harritu, Abbéren asmoen berri izan ondoren,Nobeletan bere bila irten baitziren.Urriaren 11n Abbé jeneralaren zutabeak TafallatikIruñera ale konboi handi bat zeraman, goizeko seietan Tafallatik irten zelarik. Baina bidean Espotz Minaren gerrillarien dibisioak eraso egin zion. Frantziarrak ezin izan zirenIruñera iritsi gaueko hamaikak arte, bidea gorpuz josita utziz eta zekarten alearen zati handi bat galduta.1813kourtarrilaren 28an, Abbé jenerala, lau mila oinezko, berrehun zaldi eta lau kanoiren buru, Tafallatik irten zenIruñerako bidean. Espotz zain zituen bere dibisioko bigarren, laugarren eta bortzgarren batailoiekin etaPuiu etaMendibil arteko zalditeriarekin, eta azken herri horretako zubia moztarazi zuen.
Abbé garaitua izan ondoren, Espotz Tafallara itzuli zen setioa estutzera, eraso odoltsu bat eginez, baina ez zuen emaitzarik izan. Azkenean, zenbait eguneko setioaren ondoren, frantziarrek amore eman zuten, kapitulatu ondoren. Espotzek gotorleku guztiak eraisteko agindu zuen, baitaErrekoletoen komentua etaMencoen jauregia ere, handik aurrera frantziarrak han gotortu ez zitezen.Otsailaren 23an atera zen Espotz Tafallatik,Sausera bidean.Martxoaren amaieran, Frantziko Espotz Minaren gerrillarien dibisioko bigarren eta seigarren batailoiak eta laugarren zalditeria-eskuadroia Tafallara etorri ziren,Sadabatik.Hil bereko 31n, Espotz Minaren aginduz,Lerinerantz abiatu ziren, non bi erregimentu frantziar garaitu zituzten.Maiatzaren hasieran, Clausel jeneralaren tropakGaresen,Artaxoan,Mendigorrian eta Tafallan kokatu ziren, eta Espotz Minako dibisioko hirugarren eta bosgarren batailoiek ikusi zituzten.Hilabete bereko 12an Clausel bere jendearekinZangozara joan zen, gerrilarien batailoiakErronkarira erretiratu ziren bitartean.[22]
_Tafalla%2c_Vista_general%2c_tomada_desde_el_ferro-carril.jpg)
Tafallak,Karlistaldietan, antzeko papera beteko zuen -Iruñeko gelaurre nagusia-. Lehenengoan, eskualdeko agintari liberalek seguruago iritzi ziotenErriberriko barruti judizialaren burua1836n bertan kokatzeari, eta horrela geratu zen behin betiko.1821ekootsailean,Hirurteko Liberalean, TafallakoAndre Maria elizako parrokoak, Antonio Morenok, pulpitua erabili zuenEspainiako 1812ko Konstituzioaren apologia egiteko. Herriak honela erantzun zuen: "Gora fedea!" eta "Gora erlijioa!", apaiza pulpitutik jaistera behartuz. Garai hartan Tafallan gorabehera batzuk zeuden, errealisten gehiengoa zegoelako eta boterea konstituzionalen esku zegoelako. Gainera,1835ekoirailaren 3ko dekretuaren ondorioz (Toreno kondeak zehaztu zuen dekretu hori), honako komentu hauek ezabatu ziren herri horretan, eta hainbat destino eman zitzaizkien: kaputxinoena (ondoren biltegi militarrerako erabiltzen zena), frantziskotarrena (gotorlekurako erabiltzen zena) eta oinutsena.1855eko maiatzaren 1eko Desamortizazio Legea betez,1862an Santa Luzian zegoen etxola bat eta errota bat saldu ziren herri horretan:1863an, ogi-labe bat eta teilategi bat Gurutzetan;1864an, izotz-putzu bat, bi irin-errota, bata olio-errota eta bestea eraitsia.[24]
Napoleondar etaKarlistaldi gerren ondoren, Tafallako Udalak bere herri lurren zati bat saldu behar izan zuen baliabide bila. Hala,1841 eta1842 artean hainbat lursailetako "ur eta belar" eskubideak saldu zituen. Prozesu hori amaitu ondoren, korralikarien eta udalerriaren arteko desberdintasunak hasiko dira. Egoera okertzen joan zen, eta atsekabea1907an mamitu zen, komunen usadio zaharrak berrezartzea eskatzen zuen Komunitate Batzarraren sorrerarekin.1907ko azken egunetan eta hurrengo urteko urtarrilean, korralikarien aurkako eta komunalen banaketaren aldeko manifestazioak egin ziren; bortitzak izatera iritsi ziren zaindariaren jaien (San Sebsatian) ondoko egunetan,Guardia Zibilaren presentziagatik tentsioan igarotzen direnak.Nafarroako iritzi publikoa zatitu egiten da. Prentsaren artean,El Demócrata Navarro egunkaria bakarrik dago komuneroen alde, eta ildo horretan Juan Unanu zinegotzi tafallarrak zuzendutako kanpaina hasi da. Udalak onartu egin ditu lurra konfiskatzeko eta lurrik ez dutenen artean banatzeko "herri-proposamenak". Legitimatu gabeko lurrak (salmentagatik) nahikoak ez badira, legitimatutakoak konfiskatzen jarraitzea proposatzen da, jabe nagusietatik hasita.Nafarroako Foru Aldundiaren txostenak banaketa ere gomendatu zuen. Udala proiektu bat prestatzen ari da: artezilariei belarren eta uren eskubideak ordaintzea, lurra lapurtzeagatik kalte-ordainak ematea eta komunala hobetzeko egindako gastuak ordaintzea. Korralikari garrantzitsuenek aurre egiten diote eta tentsioa handitzen ari da Tafallan. Gaia haratago doa, eta prentsaren bidez,Nafarroa osoak eztabaidatzen du gaia, arazo hertsiki korralikoa katolizismo sozialari buruzko polemikara gaindituz, Elizak gaian esku hartzean, auzia alderdi ideologikoetan desegiten baita. Udalak, udaren ostean, gatazkan bitartekari izango den batzorde bat izendatzen du. Urte amaieran konpontzen da: lurrak lagatzea, 35 pezeta ordainduta, lapurtua izateagatik; korralizeroei belar eta uren eskubideak erostea; eta Udalak jesarleku bat jaulkitzea lurrak erosteko. Lursail hori amortizatu egiten da, bizilagunei belarrak, urak eta laborantza-kanonak hartzeagatik kobratuta. Auzia ez da1911ra arte benetan konponduko, prozesuak aurreikusitakoa baino gehiago iraungo du, eta jesapenen amortizazioak Kontzejua banku-kreditura joaraziko du, baina lehen aldiz "komunera" tesiek arrakasta izan zuten, nahiz eta ordainketa bidez. Komunean lapurtutako 27 000 berreskuratu ziren; gatazkaren hasieran, korralikariek beren izenean Jabetza Erregistroan inskribatu nahi zituzten. Tafallak eredu gisa balioko duNafarroako beste herri batzuentzat, nekazaritzako gizarte-borrokan aitzindaria izanik.[25]
1936ko gerrako errepresioaren ondorioz, herri horretako 35 pertsona hil zituzten: Emilio Arregui Irisarri, Aquilino Ancín Indart, Jerónimo Balda Remón, Isaac Calleja Marcilla, Pablo Cruz, Esteban Eseberri, Antonio Ezcurra Ortigala, Juan Forcen Delmás, Julio García, Saturio García Zatiegui, Santos Gastón Oliva, X/X Fdart Herranz, Juan Mariano Ramírez que Angel Menchaga Vivanco, Nicasio Millan Andreu, Damián Ojer Hermoso, Esteban Orzanco Oscaliz, Lino Pascual, Ladislao Pérez Jaso, Esteban Pérez Alegría, Félix Pérez Alvarez, Juan Salas, Julio Sánchez Jiménez, Julio Serrano Miro, Cipriano Sola Oscariz, Fabián Valencia Lerga, Plácido Zala Losarcos, Antonio Zapatero Igea eta Julio Sánchez.[12]
2025 urteko erroldaren arabera 10854 biztanle zituen Tafallak.[26] Tafallan 1842 eta 1970 urteen arteko estatistika demografikoak[27][27]
| Urteak | Egoiliarrak bertan | Egoiliarrak kanpoan | Eskubidezko populazioa | Pasadizokoak | Berezko populazioa | UBHTM (%) | Mugimendu garbia |
| 1842 | 4330 | ||||||
| 1857 | 8732 | 343 | 9075 | 16 | 8748 | 4,93 | -327 |
| 1860 | 8732 | 20 | 8752 | 183 | 8915 | -1,21 | 163 |
| 1877 | 8732 | 0 | 8732 | 336 | 9068 | -0,01 | 336 |
| 1897 | 8732 | 88 | 8820 | 208 | 8940 | 0,05 | 120 |
| 1900 | 8732 | 290 | 9022 | 209 | 8941 | 0,75 | -81 |
| 1910 | 8732 | 257 | 8989 | 302 | 9034 | -0,04 | 45 |
| 1920 | 8732 | 379 | 9111 | 270 | 9002 | 0,13 | -109 |
| 1930 | 8732 | 469 | 9201 | 515 | 9247 | 0,10 | 46 |
| 1940 | 8732 | 371 | 9103 | 565 | 9297 | -0,11 | 194 |
| 1950 | 8732 | 321 | 9053 | 358 | 9090 | -0,06 | 37 |
| 1960 | 8732 | 259 | 8991 | 414 | 9146 | -0,07 | 155 |
| 1970 | 8732 | 156 | 8888 | 126 | 8858 | -0,12 | -30 |
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 4330 | 4215 | 5379 | 5820 | 6436 | 5638 | 5575 | 5696 | 5938 | 5824 | 6109 | 6815 | 7165 | 8888 | 9957 | 10172 | 10274 | 11196 | 10582 |
bertan egin dezakezu.
Tafallan bi jarduera ekonomiko nagusi daude: komertziala eta industriala.[28]
Merkataritza-eremuaFrantzisko Nafarroakoa plazak, estilo neoklasikokoak, eta plazarekiko paraleloan dauden bi ardatzek, Kale Nagusiak eta plaza dagoen errepidearen zeharbideak osatzen dute, zeharkako bi kalez lotuta. Hona hemen udaletxea, finantza- eta kudeaketa-zerbitzuak (hamahiru banketxe barne), aholkularitzak, profesionalen bulegoak eta aseguruak. Merkataritza-sektorea oraindik ere hirigunean dago (Lauizkina eta Kale Nagusia),ehungintzari etalarrugintzari dagokienez, eta, jakina, erdialdean dituen forma modernoei dagokienez (boutiqueak,oinetakoak, haurrentzakojantzigintza); dekorazioa eta etxerako gaiak batez ere sarbideetan daude. Gainerako denda espezializatuak ere (kirolak,erlojuak,bitxi-dendak,bazarrak etaopariak) erdigunean daude.Automobilaren garraio-, salmenta- eta konponketa-zerbitzuei dagokienez, hasiera bateantren geltokiaren inguruan finkatu baziren ere, herritarren motorizazio progresiboarekin, errepide bidezko hiri-sarbideei dagozkien lokalizazio-jarraibideak jarraitu dituzte. Zerbitzu ofizialei eta hezkuntza- edo osasun-zerbitzuei dagokienez, periferian daude, horietako batzuk deszentralizazioaren ondorioz. Azkenik, otsaileko azokak, iraganean hain paper handia izan zuenak,1950eko hamarkadatik aurrera gainbehera bati ekin zion, eta horren zati bat libratu egin da, ganaduari makinen eta loreen erakusketa gehituz.
Industriari dagokionez, Tafallak artisau-tradizioa du, eskualdeko hiriburutzarekin zerikusia duena (tailerrak, nekazaritza-makineria, zura, papera eta arte grafikoak, elikadura). Tradizio horretan,1920ko hamarkadan tamaina modernoko industria bat txertatu zen (Armendariz oinetakoak, zurezko txapak).1960ko hamarkadan,Nafarroa izan zen industria sortzeko prozesuaren gune garrantzitsuenetako bat bihurtu zen hiria.1966anIruñea-Zaragoza errepidean eraikitako industrialdearen babeslekura jauzi egin zuen elikadura-industria berritik (bi solairu1964an) metalurgiara, nahiz eta emaitza askotarikoak izan; izan ere, hasiera batean instalatutako industrietatik1980ko hamarkadan lantegi txiki batek baino ez zuen iraun (Inoxibel). 1970ean Gipuzkoako altzairu galdaketa enpresak (Luzuriaga, Pasaia eta Errenterian lantegiak dituena) Tafalla etaErriberri artekoZaragozarako errepidearen ezkerraldean jarri zuen Tafalla immigrazio eta langile gune bihurtu zuen; guztira 1200 langile izatera iritsi zen enpresa. Hiriak ere1960tik aurrera bizi izan zuen krisia, buru gisa. Horren arrazoiaIruñetik gertu egotea izan zen, bere eragin-eremuaren zati handi batendespopulatze-prozesua; eta industria-krisia. Hori dela eta,Nafarroa Garaiko eskualdeburu sentikorrena da, azken urteotan biztanleria-bizitasuna galdu delako. Gaur egun, industrialdean dauden enpresen arteanFagor etaBerlys daude.
Bestalde,Gerindako mendilerroan "Peña Blanca I" eta "Peña Blanca II" izeneko parke eolikoak daude,Leotz eta Tafalla arteko mugan. Ezarritako potentzia, hiruren artean, 64,26megawattekoa da.
Tafallako udaletxeaFrantzisko Nafarroakoa plazan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jesus Maria Arrizubieta Astiz da,Euskal Herria Bilduko hautagai gisa aurkeztu zena.
AurretikNafar Herriaren Batasuna alderdiko Cristina Soto Pernaut izan zen alkate,2007ko udal hauteskundeetan lortutako emaitzen ondoren. Urte horretan Udaleko hamazazpi zinegotzietatik zazpi lortu zituenUPNk. Baliogabeko botoak 51 izan ziren (emandako guztien %0,81) eta 116 boto zuri izan ziren (botoen %1,86). Abstentzioa %27,89koa izan zen.
2011ko udal hauteskundeetan ereUPNk (7 zinegotzi) irabazi zuen bainaBilduk (6) estreinaldi indartsua egin zuen; Arturo Goldaratzena koalizioaren hautagaiaren inguruan, hiriko abertzale eta euskaltzale progresista guztiak batzeko saiakera egin zen, eta lehen momentuanNafarroa Bairen atxikimendua ere izango zuela ematen zuen. Azken unean, herrialdeko zuzendaritzak bultzatuta,NaBai 2011k zerrenda aurkeztu zuen; zinegotzirik ez zuen lortu,Izquierda-Ezkerrak etaNafarroako Alderdi Popularrak bezala. Ordezkaritza erdietsi zuten beste zerrendakNafarroako Alderdi Sozialista (3) eta jatorriaNafarroako Ezker Batuan banaketa batean duen Tafallaren Aldeko Ekimena taldea izan ziren. Bilduk UPNri aurre egingo zion beste indar batzuen arteko akordioa bultzatu zuen baina ez zen halakorik gauzatu.[29]
2015eko udal hauteskundeetanEuskal Herria Bildu koalizioak eskuratu zituen boto eta zinegotzi gehien, bigarren izan zen UPNren zinegotzi kopurua bikoiztuz. Alkatea hautatzeko saioan, Arturo Goldaratzena aukeratu zuten alkate Euskal Herria Bilduren 8 zinegotzien botoekin. Gainerako 9 zinegotziek zuri bozkatu zuten.
2019ko udal hauteskundeetarako, zerrenda bozkatuena ez izan arren,Euskal Herria Bilduk alkatetza berritzea lortu zuen.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza etaudaletxea Alde Zaharran dago.
Udaletxea TafallakoFrantzisko Nafarroakoa plazan dagoen harrizko eraikina da. Plaza hau1860. urtean eraiki zen, herriko zabalgune berriarekin batera. Beheko solairuan arkuz osatutako egitura bat dauka. Udalaren antzinako egoitza Tafallako alde zaharrean egon zen.
Tafallako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jesus Maria Arrizubieta Astiz da,Euskal Herria Bildu zerrendakoa. Zinegotziak 5 daude:[30]
Tafallako Udalan 15 batzorde ditu:[31]
 | Atal hau hutsik dago, xehe-xehe edo osatu gabe.Zure laguntza ongi etorria da! |
Hauek izan dira Tafallako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[32] | |
| Jose Javier Baztan Gorria[33] | 1979 | 1983 | Agrupacion Electoral Popular | |
| Valeriano Vegue Barbed[33] | 1983 | 1987 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Pablo Jurio Zubiri | 1987 | 1991 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Jose Iribas Sanchez de Boado[33][34] | 1991 | 1995 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Luis Valero Erro[33] | 1995 | 1999 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Luis Valero Erro[35] | 1999 | 2003 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Maite Mañu Etxaide[36][37] | 2003 | 2007 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Cristina Sota Pernaut[36] | 2007 | 2011 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Cristina Sota Pernaut[36] | 2011 | 2015 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Arturo Goldarazena Asa[38][39] | 2015 | 2019 | Euskal Herria Bildu | |
| Jesus Maria Arrizubieta Astiz[38][39] | 2019 | Jardunean | Euskal Herria Bildu | |
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko300301320321322323324325326327328329330331332333 eta350 lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Hiriakautobus geltoki bat du Pesquera kalean, distantzia ertain eta luzeko ibilbideak zentralizatzen dituena. Distantzia laburreko ibilbideak Errekoletak kalean gelditzen dira. Gainera, ibilbidean zehar, Errekoletak kalean eta Nafarroa Beherea etorbidean geltokiak daude.
Gainera,CondarenIruñea etaLodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.
Hiriaktren geltoki bat du, distantzia luze eta ertainekoa. Honako hauek dira:
|
Tafallako ereduaIberiar Penintsulako iparraldeko hirigintza eredu orokorraren sintesia da. Hiri historikoak gune primitibo bat etaErdi Aroko hedapen bat ditu, defentsarako kokaleku batean kokatua; horiei ekarpen errenazentista eta barrokoak gehitzen zaizkie, trenbide-geltokiari jarritakoXIX. mende amaierako zabalgune ñimiño bat, eta lehen nekazaritza-iraultzaren berezko etxebizitza unifamiliarretako auzoak, bai eta zenbait auzo periferiko ere, dentsitate eta eraikigarritasun handikoak, edo, bestela, itxura txikiko hiri-hirukiak edo afonomizeak dituztenak. Hiri historikoak ordezkapen morfologiko, zahartze formal eta demografiko eta merkataritza-kanporatze prozesu berberak jasan ditu, irisgarritasun zaileko kaskoak jasan dituztenak. Hirigunearen goiko aldean, Santa Luzia muinoaren eta Kale Nagusiaren artean, nekazaritzari lotutako morfologia eta funtzioa mantentzen dira. Gainerako ehuna, mende hasieran eraikitako nekazaritza-funtzioko auzo batean izan ezik, formalki eta funtzionalki lotuta dago gaur egun hiriaren oinarri ekonomikoa diren bi jarduerekin: bata, merkataritzaren eta zerbitzuen arlokoa, eta, bestea, industrializazioari lotutako modernoa
XVII. mendearen amaieran (1693)euskara hitz egiten zen, Bernardino d'Arezzok dokumentatu zuen bezala:"Da Tafalla in qua comincia il linguaggio Biscaglino, che é difficile d'intendersi per esser diverso dallo Spagnolo. in modo que tra di loro en menos s'intendono, non essere stata corrotta né da Rontani ne da'Mori, il quali giá mai .s'im Biscaglini che la loro lingue sia la vera lingua Spanola antica, per non essere stata corrotta né dá Romani n'e da' Mori, il quali giá mai .s'impadronirono di questi luoghi: e perció dicono que il loro siasi conservato nella sua puritá il vero linguaggio Spagnolo..." ("Tafallakoa, non bizkaiera hasten den, ulertzen zaila dena, espainiera ez bezalakoa delako, beraz, ez da ezer ulertzen haien artean, eta ez dago bi hizkuntza horien arteko hitzen antzekotasunik. Bizkaitarrak harrotu egiten dira beren hizkuntza Espainiako antzinako hizkuntza izateaz, erromatarrek eta mairuek usteldu ez zutelako, inoiz ez baitziren leku horietaz jabetu; eta horregatik diote beren hizkuntza purutasunean gorde dela").[40]
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Tafalla atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[41]
Koldo Zuazok,2010ean, Tafalla ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[42]
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Tafallaeremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania zen.2001eko erroldaren arabera, herritarren % 5,66k zekieneuskaraz,2010ean % 5,66k eta2018n % 8,60k.
2008anNafarroako Ezker Batuak etaNafarroa BaikEuskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Tafalla) proposamena aurkeztu zutenNafarroako Parlamentuan.Nafar Herriaren Batasuna ez, beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean,Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[43] Hala ere,2017koekainean aurrera atera zen mozioaNafarroako Parlamentuan etaeremu mistoan sartu zen Tafalla azkenean, beste 43 udalerrirekin batera.[44]
Aipatzekoa da azkenik1986,1997 eta2011an herrian 3 aldiz antolatu dutelaNafarroa Oinez ekimena, bertako ikastolaren aldekoa.
Hauek dira hiriko kultur elkarteak:
Hauek dira hiriko musika-taldeak:
Tafalla ondorengo herriekin senidetuta dago:
Datuak:Q820224
Multimedia:Tafalla /Q820224
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Tafalla A Abaigar •Abartzuza •Abaurregaina •Abaurrepea •Aberin •Ablitas •Adios •Agoitz •Aguilar Kodes •Aiegi •Alesbes •Allin •Allo •Altsasu •Ameskoabarrena •Andosilla •Antsoain •Antzin •Anue •Añorbe •Araitz •Arakil •Aranaratxe •Aranguren •Arano •Arantza •Aras •Arbizu •Arellano •Areso •Arguedas •Aria •Aribe •Armañantzas •Arroitz •Arruazu •Artaxoa •Artazu •Artzibar •Atarrabia •Atetz •Auritz •Azagra •Azkoien •Azuelo B Bakaiku •Barañain •Barasoain •Barbarin •Bargota •Barillas •Basaburua •Baztan •Beire •Bera •Beraskoain •Berbintzana •Beriain •Berriobeiti •Berriozar •Bertizarana •Betelu •Bidankoze •Bidaurreta •Biurrun-Olkotz •Buñuel •Burgi •Burlata C Cabanillas •Cadreita •Cabredo •Caparroso •Cárcar •Cascante •Castejón •Corella •Cortes •Cintruénigo E Eguesibar •El Busto •Elgorriaga •Elizagorria •Elo •Elortzibar •Eneritz •Eratsun •Ergoiena •Erriberri •Erroibar •Erromantzatua •Erronkari •Esa •Eslaba •Espartza •Esprontzeda •Esteribar •Etaiu •Etxalar •Etxarri •Etxarri Aranatz •Etxauri •Eulate •Ezkabarte •Ezkaroze •Ezkurra •Ezporogi G Galar •Galipentzu •Galoze •Garaioa •Garde •Gares •Garinoain •Garralda •Gazteluberri •Genevilla •Gesalatz •Girgillao •Goizueta •Goñerri •Gorza I Ibargoiti •Igantzi •Iguzkitza •Imotz •Irañeta •Irunberri •Iruñea •Irurtzun •Ituren •Iturmendi •Itza •Itzagaondoa •Itzaltzu •Izaba K Kaseda L Labaien •Lakuntza •Lana •Lantz •Lapoblación •Larraga •Larragoa •Larraun •Leatxe •Ledea •Legarda •Legaria •Leitza •Lekunberri •Leotz •Lerga •Lerin •Lesaka •Lezaun •Lizarra •Lizoainibar-Arriasgoiti •Lodosa •Longida •Los Arcos •Lukin •Luzaide M Mañeru •Marañón •Martzilla •Mélida •Mendabia •Mendaza •Mendigorria •Metauten •Milagro •Mirafuentes •Miranda Arga •Monteagudo •Morentin •Mues •Murchante •Murieta •Murillo el Cuende •Murillo el Fruto •Muruzabal Ñ O Odieta •Obanos •Oibar •Oiz •Oko •Olaibar •Olatzagutia •Olexoa •Ollaran •Oloritz •Oltza zendea •Orbaizeta •Orbara •Orisoain •Orkoien •Orontze •Orotz-Betelu •Orreaga •Oteitza •Otsagabia Q S Saldias •San Adrián •San Martin Unx •Santakara •Santsol •Sartaguda •Sartze •Sesma •Sorlada •Sunbilla T Tafalla •Tebas-Muru Artederreta •Tirapu •Torralba del Río •Torres del Río •Tulebras •Tutera •Txulapain U Uharte •Uharte Arakil •Ukar •Ultzama •Untzitibar •Untzue •Urdazubi •Urdiain •Urraulbeiti •Urraulgoiti •Urrotz •Urroz •Urzainki •Uterga •Uxue •Uztarroze W X Xabier Y Z Zabaltza •Zangoza •Zare •Zarrakaztelu •Ziordia •Zirauki •Ziritza •Zizur •Zizur Nagusia •Zubieta •Zugarramurdi •Zuñiga |
.svg)
