Siria (arabieraz:سوريا edo سورية,Sūriyā edoSūrīyah)Ekialde Hurbilekoestatu burujabe bat da, zati bateanMediterraneo itsasoaren ertzean kokatua. Mugakide dituLibano mendebaldean,Israel hego-mendebaldean,Jordania hegoaldean,Irak ekialdean etaTurkia iparraldean. Siriaren hego-mendebaldean,Israelek okupatuak dituGolan eta beste lur batzuk; iparraldean, Hatay probintziaren agintea eskatzen dio SiriakTurkiari. 185.180 kilometro koadroko eremua du, eta 2016an 17.185.170 biztanle zituen.[1] HiriburuaDamasko da.
SiriaMendebaldeko Asian dago, ipar latitudeko 32° eta 38° artean, eta ekialdeko longitudeko 35° eta 43° artean hedatua. 185.180 kilometro koadroko eremua du, Israelek okupaturik duen 1.295 kilometro koadroko lurraldea barne[1]. IparraldeanTurkiarekin du muga, ekialdean eta hego-ekialdeanIrakekin, hegoaldeanJordaniarekin, hego-mendebaldeanIsrael etaLibanorekin, eta mendebaldeanMediterraneo itsasoarekin. Zatirik handienagoi-ordoki idorra da, nahiz eta ipar-mendebaldea nahiko berdea den, Mediterraneoaren ertzean baitago. Herrialdearen ipar-ekialdea,Al-Jazira, eta hegoaldea,Hauran, dira nekazal eskualderik garrantzitsuenak. Ibai nagusiaEufrates da, herrialdearen ekialdea zeharkatzen duena. Hori izan zenzibilizazioaren 15 sorlekuetako bat[2][3].
Siriakoklima lehorra eta beroa da, eta neguan epela. Garaiera dela-eta,elurra egin dezake neguan. Urteko batez besteko prezipitazioa 300-500 mm artekoa da itsasaldean eta 25-127 mm artekoa hego-ekialdekoSiriar basamortuan. Hiru eskualde klimatiko bereiz daitezke,Köppen sailkapenaren arabera: klima mediterraneoa, uda beroekin (Csa) itsasaldean, estepako klima beroa (BSh) barnealdean, eta basamortuko klima beroa (BWh) ekialdean[4].
Siria Munduko zibilizaziorik zaharrenetako jaiolekua zela frogatu du arkeologiak.1975ean aurkitutakoEbla hiriaren inguruan inperio semitiko handia eratu zen, zeinK.a. 2500 etaK.a. 2400 bitarteanItsaso Gorritik, egungoTurkiara etaIrakera hedatzen zen. Eblako hizkuntza familia semitikoan idatzitako lehena da adituen ustetan. Izan ere, Eblako jauregian Antzinateko agiritegirik zaharrenetakoa eta handienetakoa aurkitu zen. Buztinezko 17.000 taula baino gehiago dauzka, non industria, diplomazia, salerostea, artea eta nekazaritza diren hizpide nagusiak. Ebla ezaguna zen bi industria mota zela eta: alde batetik, zur,boli eta perlen lanketaz; eta, bestetik, zetaz. Gaur egun ere industria horiek, Eblako ohiturari jarraiki, ekoizpen garrantzitsua daukate.
Indusitako beste hiri inportanteakMari,Ugarit etaDura Europos dira. Marin jauregiak, tenpluak eta muralak aurkitu ziren. Hortaz, kulturalki eta komertzialki hiri garatua izan zen. Ugariten gizakiak izan zuen lehen alfabetoa kausitu zen.
K.a. 64. urtean, erromatarrak lurraldean sartu zirenean,Erromatar Inperioaren probintzia bilakatu zen Siria.Kristautasunaren historian ere, Siriak garrantzi handia izan du.Paulo Tarsokoa, gerora San Paulo izango zena,Damaskorako bidean kristautu zen. Aurkitu den lehen eliza kristauaDura-Europosen zegoen.330. urtean Inperioa zatitu zenean,Konstantinoplaren mende geratu zen. Erromatarren etapartiarren erdibidean egon zen, eta geroago,Bizantzioko Inperioaren etasasandarren artean.Khosro I.a sasandar enperadoreakAntiokia hartu zuen540an, eta kanpora egotzi zituen antiokiarrak.611n, berriro, sasandarrek Antiokia konkistatu zuten, baina,622tik aurrera,Heraklio enperadorearen konkistek eraginik, atzera egin behar izan zuten, eta Siria, atzera, Bizantzioren mende geratu zen. BainaVII. mendeko arabiarren hedapenak Siria izan zuen helburu nagusietako bat, eta636an,Jarmuk ibaiaren ertzean bizantziarrak menderatu ondoren, Siria arabiarrena izan zen.
Musulmanek636an konkistatu zutenDamasko.Muawiyah I.a, Siriako enperadore arabiarra, inperio sortu berriaren aginpidea eskuratzeko borroketan atera zen irabazle, eta,kalifa izendaturik, Damaskon ezarri zuen hiriburua, eta661-750 bitarteanOmeiatar inperioaren erdigunea izan zen; hortikIberiar penintsula etaErdialdeko Asiaren tarteko lurrak gobernatzen ziren. 750. urtean, arabiar kalifenAbbastar dinastia Omeiatar dinastiari nagusitu zitzaion, eta harrezkero, kalifa herriaren hiriburuaBagdad izan zen, Damaskoren kaltetan, Siria kalifa herriaren probintzia bat besterik ez zela.
Wadi al-Khazandarko guduan (1299)mongolak nagusitu zirenmamelukoen aurka
X. mendeanAlepoko hamdaniarrek ez ziotenBizantzioren erasoari aurre egiterik izan. Geroago, turkiarseleukotarrek Damasko etaJerusalem hartu zituzten (1076-77). Leku santuak musulmanen mendetik askatzera egindakogerra joanaldietan (1099-1291) europar gurutzatuek Mediterraneo itsasoaren kostaldea hartu zuten, baina barnealdeko hiriek, Damasko eta Alepo, musulmanen eskuetan jarraitu zuten.1291n,egiptoarmamelukoek kristauak behin-betiko egotzi zituzten Mediterraneotik; halaber, sortaldetik sartu, eta1300ean Damasko hartu zutenmongolak egotzi zituzten. Hurrengo bi mendeetan,Tamerlan (Timur Lang) mongolaren inbasioa bitartean izan ezik (1400-01), nolabaiteko bakean bizi izan ziren mamelukoen mende.
Baina1516. urtean, turkiarotomandarren inperioa hedatzean,Selim I.a sultanak mamelukoak menderatu eta Siria hartu zuen. TurkiarrekLehen Mundu Gerra arte gorde zuten lurraldea,Mehmet Ali etaIbrahim Paxa aita-seme egiptoarren mendean egon zen urteetan izan ezik (1831-1840). Izan ere, Egiptoko agintariek Siria hartu zutenean hasi zen herrialdearen modernizazioa, baina Europako estatu nagusiek lurraldea Otomandar Inperioaren eskuetan uztera behartu zituzten egiptoarrak. Hala ere, Siria, sartaldeko kulturetara zabalik egon zen.
1920ko martxoan, Damaskoko Nazio KongresuakFaisal I.a emirra Siriako Arabiar Erresumako errege izendatu zuen, baina Frantziak ez zuen erregetza onartu. Faisalen erreinaldia 1920ko uztailean bukatu zen, Frantziako armada SirianNazioen Ligako mandatua indarrean ezartzera sartu zenean.Uztailaren 23an, Frantziako armadak Siriakoa garaitu zuen[6].
Frantziaren menpeko urteetan,sentipen nazionalista areagotu ahala, matxinadak bortizki erreprimitzen ziren. Nolanahi ere, ekonomiak gora egin zuen eta, azpiegituren aldetik, herrialdea modernizatu zen.[6] Lau barruti autonomotan zatitu zuten lurraldea: Damasko, Alepo, eta alawiarren eta drusoen lurraldeak.
Hainbatestatu-kolperen ostean,1949ko abenduanAdib Shishakli koronelak hartu zuen boterea.1951n bere burua presidente izendatu eta legebiltzarra bertan behera utzi zuen. BaiErresuma Batuak, baiAmeriketako Estatu Batuek laguntza handia eman zioten Adib Shishakliri. Era horretan,Palestinako gatazka amaitzea espero zuten. AEBek1948ko Arabiar-Israeli Gerrako palestinar errefuxiatuak Sirian kokatu nahi zituzten. Horretarako, 400.000.000 dolar ordaintzeko prest agertu ziren 1952an, 500.000 palestinarJazira lautadan kokatuz gero. Siriako ezkertiarrek,Arabiar Alderdi Sozialistak etaBaath Alderdi Arabiar Sozialistak, gogor kritikatu zuten akordio hori, palestinarren itzultzeko eskubidea saltzen ari zelakoan. Aipatutako bi alderdiek bat egitean, Shishaklik Mendebaldeko eskaintzei muzin egin behar izan zien.
Hala ere, batasuna ez zen luze irautekoa. Estatu-kolpe baten ondoren,1961ekoirailaren 28an, Siriak independentzia berreskuratu zuen. Egonkortasunik eza, berriz, ez zen amaitu, harik eta1963komartxoaren 8an Siriako armadako hainbat ofizial ezkertiarrek boterea hartu zuten arte,Baath Alderdi Arabiar Sozialistaren egitasmoei jarraikiz.
Aurreko hilabeteanIrakeko Baath alderdiak hango boterea bereganatu zuen. Siriako gobernu berriakEgiptorekin eta Baathek kontrolatutako Irakekin federazioa osatzeko aukeraz hausnarketa egin zuen. Hitzarmena1963koapirilaren 17an sinatu bazen ere, alderdien arteko desadostasunak areagotu ziren hurrengo hilabeteetan, eta federazioa ez zen gauzatu. Horrez geroztik, Siria eta Irak bat egitearen alde jardun zuten bi herrialdeetako Baath alderdiek. Baina1963ko azaroan Irakeko gobernua eraitsia izan zen.
1964ko maiatzean,Amin Hafiz presidenteak demokratizazioaren aldeko erreformak abian jarri zituen, baina1966kootsailaren 23an, alderdi bereko hainbat armada ofizialek estatu-kolpea eman zuten. Amin Hafiz espetxeraturik, behin-behineko konstituzioa bertan behera geratu zen. Gobernu horrek,Egiptorekin batera,1967ko ekainekoSei Eguneko Gerra egin zionIsraeli. IsraelekGolan kendu zion Siriari. Hori zela-eta, Siriako gobernua ahuldu zen.1970ekoazaroaren 13an,Hafez al-Assad defentsa ministroak hartu zuen lehen ministro kargua, estatu-kolpea emanda.
1973an,Yom Kippur Gerran,Golan berreskuratzen saiatu zen Siria alferrik. Harrezkero, Siria eta Israelen arteko mugan, salbuespenak salbuespen, su-eten iraunkorra dago indarrean.1976an,Libanoko gobernuak eskaturik, Siriako armada Libanon sartu zen, hangogerra zibila baretu nahian. Siriak bildu zituen borrokatzen ari ziren taldeak,Taif Hitzarmena sinatzeko.1990ekourriaren 13an gerra zibila bukatutzat jo zen arren, Siriako armadak Libanon jarraitu zuen2005ekoapirilaren 26 arte. Izan ere,Rafik al-Hariri Libanoko lehen ministroaren hilketa (2005ekootsailaren 14) zela-eta, Siriaren kontrako protestak hedatu ziren Libanon.
Barneko oposizioa gorabehera, Hafez Al Assad presidente karguan zegoela hil zen2000koekainaren 10ean. Hilabete bat geroago, haren semeBashar al-Assad aukeratu zuten presidente, hautagai bakarreko erreferendum baten bidez. 2011 baino lehen, Siriako biztanleen % 25ek nekazaritza zuen jarduera nagusi. Industria estatuaren eskuetan zegoen hein handi batean, eta herritarren % 20k ziharduen bertan. Artean, Siria larrialdi egoeraren pean zegoen legez eta, bertan, eskubide asko murriztuak zituen. Halaber, alahuiten komunitateak presentzia oso handia zuen armadako estatu nagusian eta segurtasun indarretan. Hafez Al Assadek ekonomia liberalizatu zuenean, batez ere haren ingurukoei egin zien mesede, hala nola Rami Majluf, herrialdeko sektore ekonomiko erabakigarrien inbertitzaile nagusi bihurtua.[7]
XXI. mendeko lehen hamarkadan, biztanleriaren % 20-25 langabe zegoen, eta % 30 pobrezian, batez ere gazteak.2006tik, lehorte batek gogor astindu zuen herrialdea, eta landa inguruneetako herritar ugarik, 1,5 milioi pertsonak, hiri inguruetara jo zuen aukera berrien bila. 2011ko udaberrian, Arabiar Uda deitutako errebolta piztu zenean, altxamendu baterako osagai guztiak elkartu ziren.Deraa herrian, ikasle batzuek errejimenaren kontrako aldarriak egin zituzten; segurtasun indarrek haien kontra jo, atxilotu eta torturatu egin zituzten. Horren berria herrialde osora zabaldu eta manifestazio gehiago egin ziren hainbat hiritan, oro har baketsuak. Aldiz, Bashar al-Assaden indarrekerrepresioa areagotu egin zuten herritar protestarien kontra, haiei tiro eginez ere.[7]
Manifestazio eta errepresio dialektika 2011 osoan luzatu zen. Turkiatik uztailaren 31n egindako bideo batean, Siriako Armada Librearen sorrera iragarri zen, herritarren kontra tiro egiteari uko egiten zioten militarrek osatua. 2012ko udarako,Alepoko auzo xumeen kontrola hartu zuen, Siriako bigarren hirian. Aldi berean,Herri Babeserako Unitatekurduak indartsu egin ziren Siria iparraldeko beren lurraldeetan eta, orotara, Siria iparraldea al-Assaden kontrolpetik kanpora geratu zen. Errejimena errepresiotik ekintza militarizatura pasa zen, tankeak, hegazkinak eta helikopteroak erabiliz eta oposizioko indarren eremuak bonbardatuz. 2012 eta 2013an, al-Assaden oposizioko indarrak Siria iparraldeaz eta ekialdeaz jabetu ziren. Errejimenak orduan arma kimikoak erabiltzeari heldu zion, bereziki Guta ekialdean, Damasko kanpoaldean, 2013ko abuztuaren 21ean.[7]
Jihadisten gorakada eta atzerriko gobernuen esku-hartzea
Siriako Armada Askea kohesioa eta baliabideak galtzen hasi zen eta haren lekua muturreko talde armatu jihadistek hartu zuten, hala nola Ahrar al-Sham, Yeish al-Islam,al-Nusra Frontea (Al Kaidaren adar siriarra), besteak beste; horiek Qatar, Turkia eta Saudi Arabiaren finantzaketa zuten. Gainera, talde jihadista horiek pertsona boluntario ugari erakarri zituzten aldameneko eta Europako estatuetatik. Koiuntura horretan,Estatu Islamikoak (Daesh izenez ere ezaguna) ordu arteko indar oreka hautsi zuen, Irak mendebaldean eta Siria ekialdean gailenduta etaKaliferri baten sorrera aldarrikatuta. 2014ko irailetik aurrera, Daeshen kontrako koalizio bat eratu zen AEB buruan zuela, Europako armada nagusiak ere tartean, baina baita Qatar, Saudi Arabia, Jordania, etab. Bada, 4.000 eraso egin zituzten 2014tik 2016ra. Gainera, Herriaren Babeserako Unitate kurduak zituzten aliatu. 2017ko urrirako kurduekAl Raqa hartu zuten, Daeshen Siriako hiriburua.[7]
Alabaina, Errusiak al-Assad babesten zuen, NBEn adibidez, eta koalizio bat antolatu zuen haren alde, horretarako Daeshen kontra ari zirela adieraziz: Hezbola eta Iranekin aliatu zen. Era horretan, gobernuaren indarrek arnasa hartu zuten berriz, eta galdutako zenbait gune estrategiko berreskuratu. Turkia beste eragile erabakigarri bat zen, ehunka kilometro baitzituen mugakide Siriarekin, eta jihadistei gerra eremuetara joateko bidea zelaitu zien. Errusiarekin bat egin eta armada eraman zuen gerra eremuetara, esanak esande facto kurduen kontra, kontrolpeko lurraldeetan eskualde autonomo bat eratu baitzuten.[7]
2018an, turkiarrekAfrin herria hartu zuten eta 2019an, AEBko tropek erretreta egin zutenean, turkiar indarrek beste eraso militar bati ekin zioten kurduen kontra. Ondorioz, al-Assaden indarrek eta aliatuek herrialdearen erdia baino gehiago zuten mendean 2020ko apirilean. Orduko milioi erdi pertsona hilak ziren, sarraskiak,gerra krimenak etagizateriaren kontrako krimenak ere tartean, batez ere Siriako gobernuaren indarrek eta Daeshek gauzatuak. Zazpi milioi siriarrek deserriko bidea hartu zuten, alegia, herritarren heren batek, batez ere estatu mugakideetara.[7]
2024ko abenduaren 8an, Hayat Tahrir al-Sham (HTS, Sortaldea Askatzeko Erakundea) muturreko talde armatu islamistaren inguruko koalizioa erresistentziarik gabe sartu zen Damaskora, 11 egun iraun zuenezusteko eraso bati esker. Koalizio politiko-militar horrek Al-Assaden erregimena azpiratu zuen, agintari horrek Siriatik hegazkinez ihes egin ondoren.[8] Hartara, amaitu egin zen 53 urtez (1971. urtetik) Siria gobernatu zuen Al-Assad dinastiaren agintaldia.[9]
HTS ez da Assaden erorketan parte hartu duen eragile bakarra. Siria iparraldeko erasoaldian parte hartu du Siriako Nazio Armadak (SNA), turkmeniarrek osatua (Siriako etnietako bat); eta Damaskoko hegoaldetik erasoa jo duten taldeek ez dute loturarik HTS eta SNArekin. Haien arteko batasun bakarra Assad botatzea zen. Aukera baliatuz,Turkiak etaIsraelek Siriako hainbat lurralde inbaditu dituzte; Turkiak Siriako iparraldean, Israelek hego-mendebaldean. Assad desagertuta eta Turkiaren esku-hartze armatu bortitzarekin,kurduen proiektu politiko autonomoa kinka larrian dago Sirian. Turkiak adierazi du alde guztiekin negoziatuko duela, salbu etakurduekin,PKKrekin loturak izatea leporatuta.[9]
Siria1963tik erregimen militar batek agindutako errepublika da.1973an, erreferendumean onartu zuten gaur egun duten konstituzioa. Bertan Siria errepublika demokratiko, herritar etasozialista moduan definitzen zuten. Legea, erlijio askatasuna eta propietate pribatua ziren oinarriak. Zazpi urtetatik aukeratzen da presidentea,musulmana izan behar duena. Herriaren Asanblada eta Ministroen Kontseilua, berriz, lau urtetatik aukeratzen dute. Konstituzioaren arabera, presidenteak jar eta ken ditzake presidenteordea, ministroak eta lehen ministroa. Horrezaz gainera, presidentea da armadaren burua,Baath Alderdi Arabiar Sozialistaren idazkari orokorra etaNazio Fronte Progresistaren burua. Herritarren Asanblada eta Herri Kudeaketa Kontseiluak dira organo legegileak.
2016an Siriak 17,185,170 biztanle zituen[1]. Gehienak sartaldean bizi dira, hiriburuan eta kostaldean batez ere, eta baita ipar-ekialdean ere,Eufrates ibaiaren ertzetan eta haren adarretan. Biztanleen erdia baino gehiago hirietan bizi da,Damaskon etaAlepon gehienak. Azken urteetan milioi bat siriar inguruLibanora eta Golkoko petrolio herrialdeetara joan dira lanera, eta langile horiek milaka milioi bidaltzen dituzte urtero Siriara. Populazioaren %31,9 gaztea da, 15 urtetik beherakoa.Ugalkortasun-tasa 2,55 seme-alaba emakumeko da, eta biztanleriarenhazkunde tasa %1,56 (2016)[1].2011ko martxoanSiriako Gerra Zibila hasi zenetik, 9,5 milioi siriar inguru lekualdatuak izan dira. Hauetatik, 4,8 milioik Siriatik kanpo hartu behar izan dute babes[10].
Siriako gizarte laguntzak nolabaiteko babesa ematen die zaharrei, ezinduei, lanean zaurituei eta eriei. Osasun zerbitzuak dohain dira zerbitzu pribatuak ordaintzerik ez dutenentzat, eta oro har, herrialdearen osasun egoera hobetzen ari da. Gaur egun, Siriako 15 urtetik gorako gizonezkoen %76 eta emakumezkoen %45 alfabetatuak daude. Politika ez ezik, osasuna eta irakaskuntza ere gudarostearen ardurapean daude; soldadutza nahitaezkoa da, 30 hilabetez.
Siriako ekonomiak,Hafez al-Assad lehendakariaren ezaxolakeria zela eta, ez zuen denbora askoan aurrera egin. Ekonomia sozialistaren garaian (1963-1970) herrialdea azpiegitura egokiez hornitu zuten. al Assad aginpidera iritsi zenean, berriz, inbertsioek hartu zuten lehentasuna (1970-1978). Baina ekonomia krisiarekin (1979-1988) agerian geratu zen sistemaren liberalizazioa ezinbestekoa zela.1991n hasi zen liberalizazioak barne merkatuaren beharrak gutxitu zituen, enpresa pribatuak sustatzen baitzituen. Hala ere, SiriaGolkoko herrialdepetrolio ekoizleen mende dago.Golkoko Gerran (1990-1991)Iraken kontrako nazioarteko koalizioan parte hartu zuen Siriak, eta horrek onura nabarmenak ekarri zizkion: arabiar herriekin zituen mila milioi dolarreko zorra ezeztatu eta bi mila milioi dolarreko laguntzak onartu zitzaizkion.
Gudarosterako aurrekontuak pisu handia izan du beti Siriako aurrekontu orokorrean, %8,7 gutxi gorabehera. Merkataritza harremanei dagokionez, Europar Batasuneko herrialdeekin bideratzen ditu batez ere gaur egun. Nekazaritzak BPGren %30 hartzen du. Herrialdeko bertako beharrak asetzen baditu ere, nekazaritza gaien ekoizpena nahiko apala da.Kotoia da ekoizten den gai nagusia. Petrolioari dagokionez, eguneko 600.000 upel inguru ustiatzen dira, eta horren erdia, gutxi gorabehera, esportatu egiten da.Gas naturaleko hobi garrantzitsu bat aurkitu daPalmirako eskualdean.Hidrokarburoek, bestalde, esportazioen %70 hartzen dute. Turismoa gorantz doan sektorea da.Nazioarteko Diru Funtsak etaMunduko Bankuak zenbait neurri jarri dute abian, helburu nagusia banku pribatuak zabaltzea eta zerga sistemaren erreforma bultzatzea dutenak.
.svg)
.svg)
_-_SYR_-_UNOCHA.svg)
.svg)
_(stars_variant).svg)
.jpg)
