| Puiu | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Herriko ikuspegia iparekialdetik | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Erriberri | ||||||||||
| Eskualdea | Erdialdea | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Tafalla | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Pueyo / Puiu | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Maria Rosario Guillen Guillen (Landerri) | ||||||||||
| Posta kodea | 31398 | ||||||||||
| INE kodea | 31207 | ||||||||||
| Herritarra | puiuar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°33′52″N1°39′38″W / 42.56432069°N 1.66051894°W /42.56432069; -1.66051894 | ||||||||||
| Azalera | 21,22 km² | ||||||||||
| Garaiera | 429-636 metro | ||||||||||
| Distantzia | 34,0 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 384 (2025:  23) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,18 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 23,16 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 43,48 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 90,48(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 9,94(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1847(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.pueyo.es | ||||||||||
Puiu[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Erriberriko merindadean etaErdialdea eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 34,0 kilometrora. Altuera 429 eta 636 metro artekoa da, eta 21,22 km²-ko azalera hartzen du. 384 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen.
Izena ematen dion mendiaren inguruan eraikita, herri izugarri hauOrbaibarreko sarreran dago, hegoaldetik, etaNafarroa menditsuaren hasieran. Bere karrika aldapatsuek eta orografia konplexuak herri berezia egiten dute, 500 metrotan 120 metrotik gorako desnibelari aurre egin behar baitio.Uxuerekin etaGalipentzurekin batera, Puiu izan zenNafarroako Erresumako defentsa lerro nagusiamusulmanen aurrean, nahiz eta bere garrantzia bertan behera geratu zen Erresumako mugak hegoalderantz egin zuenean.
Bertako biztanleakpuiuarrak dira.
Puiu toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Puiu izenak "muino" gutxi gorabehera esan nahi dunafar erromantzez,latinezkopodium hitzaren bilakaera izanik. Erromantze izenak diptongoa-ue- erakusten du,nafar-aragoiera hizkeren ezaugarria.Gaztelaniaz, etaNafarroako Erriberan,poyo erabili zen. Gaur egun,gaztelaniazkopueyo etapoyo ez dira erabiltzen, eta horien ordezcabezo jarri dute.Euskaraz,nafar erromantzeko hitza hartu etapuiu izatera pasa zen,Puiu Urraulbeiti edoPuiu Zarrakaztelu bezalako izen bereko herriek dioten bezala.
1964koBaionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendanpueio nolabait euskaratuta,[6] eta1979koEuskal Herriko udalen izendegian,EuskaltzaindiakHirigarai forma proposatzen zuen, eta1990eanPuiu aukeratu zuen arren.
Puiuko armarriak honako blasoi hau du:[7]
| « | Puiuko armarriaNafarroako armarria da, baina esmeraldarik gabe. | » |
Puiuko banderak Puiuko armarri dauka hondo gorri baten gainean.
PuiuErdialdea eskualdean dago,Orbaibar ibarrean.
 | Artaxoa | Garinoain | Leotz | |
| Tafalla |  | Leotz | ||
| ||||
 | ||||
| Tafalla |
PuiuOrbaibarrean dagoen herri bat da.IruñetikZaragozarako errepide nagusiaren (N-121) gaineko aldapatsua da, lehenengotik 29 kilometrora dago eta itsas mailatik 526 metrora. UdalerriaZidakos ibaiaren parean dago, iparraldetik hegoaldera zabaltzen den haranean. Orkamendi, Peñardin eta Solanoa muinoak nabarmentzen dira.
Udalerrian 4herri hustu daude guztira:Ariamain,Kaskallugaña,Lizartze etaOibar.
Puiuko klima mediterraneo-kontinentala da, ez Nafarroako hegoaldekoa bezain nabarmena, baina baiIruñerrikoa baino lehorragoa.Neguak euritsuak eta hotzak izaten dira, eta iparreko "zierzo" haize hotzak maiz jotzen du.Udak, berriz, lehorrak eta beroak izaten dira. Urteko batez besteko tenperatura 13 °C inguru da, eta urteko batez besteko prezipitazioak 500–600 mm inguru.
Klima mediterraneoari dagokion landaredia du herriak; zuhaitzetan, haritzak eta arte-basoak nabarmentzen dira.
Puiun ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Tafalla pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 430 metrora,Nafarroako Gobernuak1992n jarritako estazio meteorologikoa dago.[8]
 Datu klimatikoak (Tafalla, 1992-2021)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.3 | 21.0 | 26.4 | 29.9 | 35.9 | 41.0 | 39.6 | 41.2 | 36.0 | 30.4 | 23.2 | 18.3 | 41.2 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.4 | 11.2 | 14.8 | 17.3 | 21.7 | 26.6 | 29.2 | 29.4 | 24.7 | 19.5 | 13.0 | 9.5 | 18.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.6 | 6.6 | 9.5 | 11.7 | 15.6 | 19.8 | 22.1 | 22.2 | 18.6 | 14.4 | 9.1 | 5.9 | 13.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 2.2 | 2.6 | 4.8 | 6.6 | 9.9 | 13.6 | 15.8 | 16.2 | 13.3 | 10.0 | 5.6 | 2.7 | 8.6 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -5.8 | -6.7 | -8.1 | -1.9 | 0.9 | 4.2 | 8.6 | 8.4 | 5.1 | 0.0 | -4.6 | -8.4 | -8.4 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 42.1 | 39.6 | 50.3 | 59.8 | 52.6 | 45.7 | 28.1 | 22.6 | 42.7 | 58.9 | 61.6 | 42.8 | 546.9 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 56.1 | 49.9 | 50.5 | 51.8 | 49.7 | 72.0 | 100.2 | 47.4 | 85.2 | 55.4 | 42.8 | 41.6 | 100.2 |
| Eguzki orduak | 130.2 | 156.8 | 213.9 | 219.0 | 266.6 | 300.0 | 334.8 | 306.9 | 243.0 | 189.1 | 132.0 | 93.0 | 2585.3 |
| Hezetasuna (%) | 78.5 | 72.8 | 67.4 | 66.7 | 64.3 | 60.4 | 58.9 | 58.9 | 63.7 | 70.8 | 77.6 | 80.8 | 68.4 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[9] | |||||||||||||
Aurkitutako aztarnen arabera, Puiuko lehen bizilagunakhistoriaurrekoak dira. Izan ere, San Kriz edo San Kiriko baselizaren inguruan, kristo aurreko lehen milurtekoan Puiun bizi izandako biztanle haien arrasto ugari aurkitu dira.
Oibar herri hustuko monasterioaLeireko San Salbatore monasterioari eman ziotenIruñeko erreginaEstefaniak eta haren semeAntso IV.a Gartzeitzek1055ean. Puiu mugako herria izan da beti; horren erakusgarri, lekuekeuskal izenak dituzte.Tafallan, berriz, lekuekerdal izenak dituzte, erromantzeetatik eratorriak.
Antzinako jaurerri-jaurerria, zeinaren urteko petxaTafallako 400 kahitze gari eta garagarrekin batera kitatzen baitzen,Tibalt II.a Nafarroakoak1264an kontzejuari kasualitatezko hilketak eman zizkionean eta bere petxeroak koroaren ondaretik inoiz besterenduko ez zirela xedatu zuenean.Karlos Bianako Printzeak hiribildua Maria Armendaritzekoari bahituran eman zion1453an, eta gero,1457an, biziarteko tituluz, eman egin zion, jurisdikzio baxu eta ertainarekin eta bere bularrarekin, garai hartan 46 kahitze gari inportatzen zuena. HerritarrekIruñeko kabildoaren ganberako arkitanoaren aldekoJasokundeko Andre Mariaren elizako patronatuari uko egin zioten1310ean eta1322an.[10]
Puiu Irigoien izeneko gunean ezarri zen hasiera batean, baina gerora biztanleak gaur egungo Puiu dagoen muinora joan ziren, erasoei aurre egiteko segurtasun handiagoa ematen zuelako. Gotorlekua muinoaren gainean eraiki zen. Herria handituz joan zen heinean, auzo berriak eraiki ziren: Iriarte eta Iribarren.XVIII. mendearen amaieranherriko elizak bikarioa eta zazpi onuradun zituen, baina onuradunak ez ziren herritarrak. Bikarioaren aukeraketaIruñeko katedralak egiten zuen.1847an, herriak independentzia eskuratu eta udalerri bihurtzean, bi onuradun baino ez ziren geratu elizan.
Iberiar Penintsulako gerrapean,1809kourriaren lehen egunetan,Frantzisko Xabier Minak zuzendutako gerrilarien partida bat segada batean sartu zen Puiutik gertu. Berrogeita hamar gizonek osatutako posta frantziar bat pasa zen, eta gerrilariak haien gainera erori ziren, hogei baja eragin eta gainerakoei ihes eginaraziz,Tafalla ingururaino jazarriak izan zirelarik.1811koekainean, Frantziako zutabe bat, laurehun soldaduz eta hiru kanoiz osatua, Puiu ingururaino iritsi zen,Frantzisko Espotz Minaren gerrilarien partitzeko bi batailoiren eta zaldieriaren aurka erretiratuz. Baina Puiutik hurbil, Harispe eta Caffarelliren aginteko bi zutabe frantziar bikain agertu ziren gerrillarien fronte eta atzeguardiatik, bat lauzpabost mila gizonez eta bestea hiru mila oinezko eta laurehun zaldizkoz osatua. Gerrariak, etsaiez inguraturik, estutasun handian joan ziren, lehen batailoia Frantziako zalditeriaren artean sartu eta basoetan babestearen alde eginez, laurogei preso galduz. Bigarren batailoiaSoltxagara erretiratu zen, zutabe frantziarren artean zeharkatuz, eta hamalau hildako eta berrogeita hamar zauritu izan zituen, tartean bi ofizial.1812kourriaren 11an, Abbé jeneralaren zutabeak ale-konboi handi bat zeramanTafallatikIruñera, etaTafallatik goizeko seietan atera zen. Baina bideanFrantzisko Espotzen gerrilarien dibisioak eraso egin zion. Borroka Puiu etaTebas artean gertatu zen, gerrilariek tarte horretan frantziarrei jazarriz eta baja ugari emanez. Frantziarrak ezin izan zirenIruñera iritsi gaueko hamaikak arte, alearen zati handi bat bidean utzita, izan zituzten zauritu ugariei gurdietan ostatu emateko.1813kourtarrilaren 28an, Abbé jenerala, lau mila oinezko, berrehun zaldi eta lau kanoiren buru,Tafallatik irten zenIruñerako bidean.Espotz Mina zain zituen bere dibisioko 2., 4. eta 5. batailoiekin eta Puiu etaMendibil herrien arteko zalditeriarekin, eta azken herri horretako zubia moztarazi zuen. BorrokaBarasoain inguruan hasi zen eta etenik gabe iraun zuen goizeko bederatzietatik arratsaldeko ordu bata arte. Ordu hartan, Espotzek jakin zuenez, lehen batailoia abiada bizian zihoan laguntzera, borroka bertan behera uztea erabaki zuen, bere gizonei atseden emateko. Beste horrenbeste egin zuten frantziarrek ere. Arratsaldeko ordu bietan lehen batailoia agertu zenBarasoainen atzean eta borrokari ekin zitzaion berriro, gauera arte iraun zuena. Orduan frantziarrak, ilunpetan babesturik,Mendibilera iritsi ahal izan ziren, eta nekez konpondu ahal izan zuten zubia, eta, ondoren, basakeria handiz sartu ziren herrian.Mendibil AbbetikIruñean babestu zen, hildako ugari utzi zituen zelaian eta zauritu ugari eragin zituen; gerrilariek, berriz, behe mailako bajak jasan zituzten.[11]
PuiuOrbaibarren parte izan zen, udal gisa unitate administratibo horrek iraun zuen bitartean,XIX. mendearen lehen erdira arte. Hala ere,1835-1845eko udal-erreformekin udalerri gisa erabat bananduta geratu zen.
XIX. mendearen erdialden, herriak gari eskola,Zidakos ibaiaren ondoan eraikitako errota eta inguruko herriekin batzen zuten bideak zeuzkan.
384 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen Puiuk.[12]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 400 | 658 | 660 | 651 | 672 | 672 | 675 | 667 | 726 | 720 | 670 | 655 | 603 | 435 | 367 | 332 | 316 | 353 | 345 |
bertan egin dezakezu.
Nekazaritza etaabeltzaintza sektorean udalerriko biztanleria aktiboaren % 60 inguruk egiten ditu lanak, nahiz eta biztanleria landunaren % 17k bakarrik egiten duen zeregin nagusia.Zerealek,lekadunek etabazkek,mahatsondoak,olibondoak,almendrondoak etazainzuriek betetzen dituzte lehorrekoak. Beti zerealak eta mahatsondoak izan ziren garrantzitsuenak, baina filoxeraren aurretik lehorreko lurrak mahastiak baino bi aldiz gehiago egiten zuen, gero bai: 1014 eta 104 Ha1920an, 1076 eta 2051950ean, 1052 eta 2681970ean eta 1075 eta 168 Ha1983an. Ureztaketan,Zidakosek ongarritua eta 20 ha inguru hartzen dituena, barazkiak, patata eta fruta-arbolak nabarmentzen dira. Landa-mekanizazioaren ondorioz, azkar eta nabarmen murriztu da laborantzako abelburuen kopurua: horrela,1935ean, 2 behi-azienda, 52 zaldizko, 53 mandar-abelburu eta 67 asto-buru zeuden, eta1982an, bat ere ez, 5, 6 eta 11, hurrenez hurren. Gainerako azienda-moten artean, honako hauek nabarmentzen dira: artilea, iraganean baino garrantzi gutxiagokoa, txerri-azienda, eta, batez ere, hegaztiak.
1921ekoabenduaren 23an Nekazaritza Kooperatiba-Landa Kutxa sortu zen,1927koabenduaren 10eanUnión de Labradores sozietatea,1940kootsailaren 19anSantiago Upeltegi Kooperatiboa eta1951koekainaren 21ean izen berekoTrujal Kooperatiboa. Herri-lurrak ia 744 Ha hartzen ditu (udalerriko erroldatutako azaleraren % 36), eta larreen % 85, labore-lurraren % 17 eta baso-lurraren % 80 hartzen ditu. Bigarren sektorean 46 langile dituzten 7 establezimendu daude, uraren banaketan, lur egosien fabrikazioan, ardogintzako upeltegi kooperatiboan eta zurgintzako eta altzarigintzako industriako bi establezimendutan. Eraikuntzaren arloak zortzi langile hartzen ditu bi jarduera-zentrotan.[13]
Puiuko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean,Garinoaingo,Oloritzeko,Orisoaingo etaUntzueko Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Maria Rosario Teresa Guillen Guillen da,Landerriko hautagai gisa aurkeztu zena.
| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Landerri | - | - | - | - | 7 | 7 | 7 | - | 7 | 7 | 7 |
| Done Jakue | - | - | - | 7 | - | - | - | - | - | - | - |
| Arambero | - | - | 7 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafar Herriaren Batasuna | - | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Puiuko Independenteak | - | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | |
| 3 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | |
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
1955ean eraikitako eraikuntza modernoa da. Alboetan harlandua duten hiru solairuko udaletxeak margoturik dauka fatxada. Gaur egungo kokagunearen aurretik, eskolen eraikin berean egon ziren udal bulegoak.
Puiuko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Maria Rosario Teresa Guillen Guillen da,Landerri zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:
1979tik, Puiuk 9 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[14] | |
| Angel Maria Izurriaga Piudo[15] | 1979 | 1983 | Ezkerren Nafar Batasuna | |
| Jose Maria Guillen Subiran[15] | 1983 | 1987 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Francisco Jesus Guillen Gil[15] | 1987 | 1991 | Arambero | |
| Jesus Guillen Subiran[15] | 1991 | 1995 | Done Jakue | |
| Eduardo Guillen Gil[15] | 1995 | 2007 | Landerri | |
| Pedro Leoz Garcia | 2007 | 2011 | kudeaketa-batzordea | |
| Juan Cruz Edurza Lopez | 2011 | 2015 | Landerri | |
| Miren Nekane Salaberria Etxeberria[16] | 2015 | 2019 | Landerri | |
| Maria Rosario Teresa Guillen Guillen[17] | 2019 | jardunean | Landerri | |
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko322 eta330 lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bat duIruñerantz,Tafallarantz etaOlletarantz.
|
Autobus zerbitzuak lan egin dezan,330 linea eskariaren araberako linea baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.
Bertzalde,CondarenIruñea etaLodosa bitarteko lineak geltokia du herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da noranzko bakoitzean.
Herri honetako etxeak muino ("puiu") baten maldatik mailakatzen dira, enklabe bitxi bat osatuz.XVI. mendeko edobarroko garaiko eraikin ugari daude, harlanduxkako fatxadak erdi-puntuko atetzar zabaletan irekiak eta armarri itxurosoekin nobletuak.
XVI. mendearen amaieran (1587) lurralde euskaldunean sartuta zegoen. Bi mende geroago ere (1778) ohikoa zeneuskara.
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Puiu atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[18]
Koldo Zuazok,2010ean, Puiu ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[19]
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Puiu eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania zen.2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,82k zekieneuskaraz hitz egiten,2010ean % 6,89k eta2018n % 13,20k.
2008anNafarroako Ezker Batuak etaNafarroa BaikEuskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Puiu) proposamena aurkeztu zutenNafarroako Parlamentuan.Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean,Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[20]
2017koekainaren 22anNafarroako Parlamentuakeremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.
Datuak:Q1647418
Multimedia:Pueyo /Q1647418
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Puiu.svg)
