| Pitillas | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Pitillasko ikuspegia mendebaldetik | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Erriberri | ||||||||||
| Eskualdea | Erdialdea | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Tafalla | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Pitillas | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Pedro Jose Labari Elduaien (talde independente) | ||||||||||
| Posta kodea | 31392 | ||||||||||
| INE kodea | 31205 | ||||||||||
| Herritarra | pitillastar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°25′19″N1°37′16″W / 42.422°N 1.621°W /42.422; -1.621 | ||||||||||
| Azalera | 42,3 km² | ||||||||||
| Garaiera | 336-684 metro | ||||||||||
| Distantzia | 50,1 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 520 (2025:  −9) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 1,23 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 28,97 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 38,83 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 75,41(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 12,19(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu ez-euskalduna | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 2.9 + % 14.9 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | XIV. mendea(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.pitillas.es | ||||||||||
Pitillas[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Erriberriko merindadean etaErdialdea eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 50,1 kilometrora. Altuera 336 eta 684 metro artekoa da, eta 42,30 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 520 biztanle zituen.
Uxueko mendilerroaren azpian dagoen herri txiki bat da Pitillas,Zidakos ibaiak zeharkatzen duena. ZiurrenikXI. mendearen amaieran garatu zenUxueko jendearekin. Herri txiki honekTafallaldeko arkitektura tradizionala du, osorik harriz egindako etxeak ditu, baina beste eremu batzuetatik inportatutako estilo batzuk ere badaude,Erriberatik bereziki. PitillasenPitillasko aintzira nabarmentzen da,1987anNatura Erreserba izendatu zuten 250 hektarea baino gehiagoko hezegunea.
Bertako biztanleakpitillastarrak dira.
Pitillas toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Pitillas izen enigmatikoa da, jatorriari buruzko hainbat hipotesi sortu dituena.Julio Caro BarojakPetilla etaPitillas izenakPetelia bezalako "izen klasiko ezagunekin" lotzen ditu.Koldo Mitxelenak, uste handirik gabe, populazio horien izenakBetelu izenarekin lotzen ditu: «Kontuan hartu behar da, amaiera desberdinarekin (Betelu),XI. mendeanPetilla,Petiella ez ote dituen boteretuko, hemenPitella1139n, etaPitillas».PitillasNafarroan ez ezik,Pitellas ere badago,Aragoiko herri hustua,Erdi AroanPitellas,Pitiellas etaPitellis dokumentatuta.
1979koEuskal Herriko udalen izendegian,EuskaltzaindiakBitirieta forma proposatzen zuen,1990ean atzera egin etaPitillas aukeratu zuen arren.
Pitillasko armarriak honako blasoi hau du:[6]
| « | Armarri erdibitua: lehen hondo horri batez eta aurrean urrezko Done Petriko irudi eseria batez osatuta dago, bere ezkerreko eskuan bi giltza dituela, eta bigarren hondo urdin batez eta aurrean Ebanjelioen liburua irekia, haren gainean bere kolorezko bi esku, zin egiteko prest. | » |
Pitillasko banderak Pitillasko armarri dauka hondo gorri baten gainean.
PitillasTafallaldean dago,Nafarroako Erriberako eremu lauaren hasieran,Uxueko mendilerroaren mendebaldean.Zidakos ibaiak atzeratzen du.
 | Beire | Uxue | | |
| Erriberri |  | Uxue | ||
| ||||
 | ||||
| Murelu Konde | Santakara |
Herria,Nafarroa Garaiko erdialdean kokatzen da,N-121 errepidean,Erriberri-Tafalla norabidean.
Pitillas etaSantakara udalerrien artean dagoenPitillasko aintzirak, den 250 eta 300 hektarea arteko azalera dauka.1987. urtetik erretserba naturala da bertan babes hartzen duten ehunka hegazti espezie desberdinengatik. Neguan,Europatik barrena hegoalderantz datozen hegazti askoren negua igarotzeko tokia da aintzira.
Aintzirako ura euri uretik etaUxueko mendilerrotik barrena datozen erreketatik dator.
Pitillasek, klima emiterranear-kontinentala dauka, aldaketa termiko handia (urtaro batzuetan hogei gradurainokoa), etauda nahiko sargori eta lehorrekin. Urteko batez besteko tenperatura 13-14 gradukoa eta prezipitazioak 450 eta 550mm bitartekoak dira. Prezipitaziorik ugarienakudazken etaudaberrian izaten dira, 70 bat egun urtero, eta ekaitzak maiz izaten diramaiatzean etaekainean.
Landarediari dagokionez, birlandatutako pinuak (Pinus halepensis), etaZidakos ibaiaren ondoko sastraka eta zuhaixkak baino ez dira mantentzen. Landatutako pinuakN-121 errepidearen ertzean ikus daitezke batez ere.
Pitillasen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Erriberri pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 389 metrora,Nafarroako Gobernuak1931n jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Erriberri, 1981-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.2 | 22.5 | 27.0 | 29.5 | 35.0 | 39.0 | 40.0 | 39.5 | 37.5 | 29.5 | 25.0 | 19.5 | 40.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.2 | 11.3 | 14.9 | 16.9 | 21.4 | 26.1 | 29.1 | 28.8 | 24.9 | 19.2 | 13.1 | 9.7 | 18.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.5 | 6.8 | 9.9 | 11.8 | 15.9 | 20.1 | 22.6 | 22.5 | 19.2 | 14.5 | 9.2 | 6.1 | 13.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.7 | 2.4 | 4.8 | 6.7 | 10.3 | 14.0 | 16.2 | 16.2 | 13.5 | 9.7 | 5.4 | 2.4 | 8.6 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -9.0 | -8.0 | -7.0 | -1.5 | 0.9 | 3.0 | 8.5 | 5.5 | 4.0 | -1.0 | -7.5 | -10.0 | -10.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 29.8 | 27.4 | 34.3 | 58.0 | 46.5 | 39.7 | 21.0 | 25.1 | 38.8 | 52.7 | 51.1 | 37.9 | 462.3 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 44.3 | 25.5 | 40.6 | 61.5 | 37.3 | 49.5 | 55.4 | 48.0 | 66.0 | 50.0 | 52.3 | 34.8 | 66.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 9.7 | 8.9 | 8.3 | 10.2 | 9.8 | 6.5 | 4.9 | 4.5 | 6.7 | 9.8 | 10.1 | 9.9 | 99.1 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.4 | 1.3 | 0.8 | 0.3 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 0.8 | 4.6 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Joangartzia izeneko muinoanBurdin Aroko etaerromatarren garaiko aztarna ugari aurkitu dira, bai netamiliarri baten zati bat,Nafarroako Museoan gordeta dagoena. Gaur egungo herriaXI. mendetik aurrera garatu zen,Uxueko biztanleriak berpopulaturiko herri gixa. Pitillas mende askotan zeharUxueren menpe izan zen, nahiz etaXIV. menderako izaera propioko udalerria izan zen. Herria Piarres Santxitz Mendizorrotzekoa jaunaren jaurerri izan zen, eta1281. urtean honen seme-alaba Juan eta Milia Santxitzek fidantza moduan jarri zuten udalerriaJoana I.a Nafarroakoa erreginaren aurrean.
1349an, herritarrek,Sabasango aintziraren uren gaineko eskubidea lortu zuten Joan Conflans gobernadorearen eskutik. Horrez gain, animaliek aintzira uhaska moduan erabiltzeko pribilegioa ere lortu zuten.XVIII. mendean Ospitalea sortu zen, San Pedroko kofradiak zuzenduta. Hala ere,XX. mendearen hasieran, diru falta zela eta, ospitalea saldu eta lortutako dirua, herriko behartsuen beharretarako erabili zen.1802an herria erregeordeak berretsi eta herritarrek proposaturiko alkate batek gobernatzen zuen, horrez gain, udaleko erregidoreak herritarrek izendatzen zituzten.1835 eta1845 urteetako erreformen ondorioz, Pitillas udalerri independiente bihurtu zen, urteetako jaurerriari amaiera emanez.
1847an herrian bi eskola zeuden bata mutilena eta bestea neskena. Mutilen eskolan esaterako, 36 haur zeuden, eta 36 errobo gariz dohaiturik zegoen. Herriko eliza, abadea eta bi onuradun zeuden, bata erregearen ordezkaria eta besteaIruñeko katedraleko ordezkaria.XX. mendearen hasieran,goardia zibilaren koartela, txokolatea ekoizten zuten bi lantegi eta olio errota bat zeuden Pitillasen.
2025 urteko erroldaren arabera 520 biztanle zituen Pitillasek.[9]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 533 | 617 | 714 | 751 | 932 | 1046 | 1048 | 1320 | 1401 | 1308 | 1237 | 1242 | 1080 | 796 | 707 | 658 | 541 | 544 | 532 |
bertan egin dezakezu._-_Foto_de_Emilio_Pliego_(La_Avalancha%2c_1911).png)
Herritar gehienek nekazaritzarekin zerikusia duten iharduerak egiten dituzten arren, biztanler aktiboaren % 40a baino ez da aritzen lehen sektorean. Biztanle gehienentzako, nekazaritza, bigarren mailako iharduera da, lanbide nagusiaren osagarri.
Sekain landaketa nagusi den arren, lurren %10, lur ureztagarriak dira, batez ere, zerealak, ardoa eta olibondoak landatzeko erabiliak.XIX. mendearen amaieratik aurrera, herrian landutako lurren azalera asko handitu zen, ubideen hobetzeari esker.1907koirailaren 15ean,Nafarroako nekazal aurrezki kutxak sustaturiko koperatiba sortu zen,1946komartxoaren 30ean San Isidro Koperatiba, eta1939komaiatzaren 1ean Uxueko Andra Mariren Upategi Koperatiba. Lur amankomunek udalerrian landu daitezkeen lurren % 95,5 zirenXX. mendearen amaieran.
Pitillasko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean,Beireko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Pedro Jose Labari Elduaien da,Pitillasko Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
XVII. mendeko harlanduzko eraikuntza da.XX. mendearen amaieran berriztu zuten, arkudun portiko txikia dauka, eta erdi puntuko arkua duen balkoia.
Pitillasko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Pedro Jose Labari Elduaien da,Pitillasko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:[10]
1979tik, Pitillasek 4 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[11] | |
| Jesus Sagardoi Sagues[12] | 1979 | 1983 | Pitillasko Demokrata Independente Hautagaitza | |
| Jesus Sagardoi Sagues[13] | 1983 | 1987 | Pitillasko Talde Independentea | |
| Rafael Esparza Hernández[13] | 1987 | 1991 | Zinegotzi Independenteen Elkartea | |
| Rafael Esparza Hernández[13] | 1991 | 1999 | Pitillasko Demokrata Independente Hautagaitza | |
| Rafael Esparza Hernández[13] | 1999 | 2003 | Pitillasko Talde Progresista Popularra | |
| Amador Jimenez Herrero[14] | 2003 | 2011 | Pitillasko Talde Independentea | |
| Amador Jimenez Herrero[14] | 2011 | 2019 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Pedro Jose Labari Elduaien[15] | 2019 | jardunean | Pitillasko Talde Independentea | |
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko324 linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak bi autobus geldialdi du zeharkarrikan: batFigarolerantz eta beste batTafallarantz.
|
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Pitillas ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[16]
Koldo Zuazok,2010ean, Pitillas ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[17]
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Pitillaseremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania zen.2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,94k zekieneuskaraz,2010ean % 0,86k eta2018n % 5,80k.
Datuak:Q671053
Multimedia:Pitillas /Q671053
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Pitillas
