| Orotz-Betelu | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
.jpg) Erdiguneko aireko ikuspegia hegoaldetik | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Zangoza | ||||||||||
| Eskualdea | Pirinioaurrea | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Bidausi | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Oroz-Betelu / Orotz-Betelu | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Javier Larrea Reta (Berraburu) | ||||||||||
| Posta kodea | 31439 | ||||||||||
| INE kodea | 31199 | ||||||||||
| Herritarra | oroztar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°54′23″N1°18′06″W / 42.90639052°N 1.30169486°W /42.90639052; -1.30169486 | ||||||||||
| Azalera | 23,46 km² | ||||||||||
| Garaiera | 586-1383 metro | ||||||||||
| Distantzia | 49,3 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 143 (2025:  0) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,06 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 16,79 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 45,45 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 6,07(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1845(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.oroz-betelu.com | ||||||||||
Orotz-Betelu[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Zangozako merindadean etaPirinioaurrea eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 49,3 kilometrora. Altuera 586 eta 1383 metro artekoa da, eta 23,46 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtaen 143 biztanle zituen.
Artzibartar herri honek, ibarrak ez bezala,Pirinioetako arkitektura du,Aezkoa ibarretik hurbilago dagoena, fatxada zuridun etxeak, harrizko ukituak eta egurrezko dekorazioak dituena. Erabilitako harria bertako harria da, grisaxka eta errosazeo arteko tonuarekin, nahiz eta lehenengotik hurbilago egon.Irati ibaiak zeharkatzen du,izen bereko oihanetikItoitzeko urtegira doan bidean. Ibar itxia da, sakona, urak ateratzen duena. Horren erakusgarri daIñarbeko arroila,Nafarroa osoarekin komunikatzen duen korridore naturala.
Artzibarrena da geografikoki, baina ez administratiboki1845etik, udalerri independente batean sortu zenetik. Bertako biztanleakoroztarrak dira. Bere mugarteanOlaldea auzoa dago.
Orotz-Betelu beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Orotz-Betelu zalantzazko jatorria duen toponimoa da, nahiz eta ziurrenikOr izeneko pertsona baten jabetzakoa izan. Lehenengo elementua identifikatu gabeko pertsona-izena da, eta bigarrena, berriz, propietatea adierazten duen atzizkia. Interpretazioaren mesedetan,-oz hizkian amaitutako populazio-izenen multzo handia dago,Mendiorotzen errepikatzen bada ere. Hala ere,oro elementua daraman izen multzoa ere ugaria da, hitz arrunta izan dela dirudien elementua, gaur egun ezagutzen ez dena:Orbaibar,Orbaitz,Orbaitzeta,Orokieta,Oronoz,Orontze,Oro,Ororbia,Orozko...
Hona hemen eskaini diren itzulpen batzuk: "oloren lekua", "eskorten lekua", "isurialdea", "hurritza", "otsoen korta", "oloen arteko sasitza" edo "etxearen inguruko lurren tokia", guztiak aditu gehienek ezetsiak.Benito Urtasun Villanuevaren azalpena ez da batere zientifikoa, ederra bada ere: « herria muino batzuen gainean eraikita eta sakonune nabarmenean mendi handiagoz inguratuta egoteak Orotze "mendiak" Betelu "sakonunea" izena ekarri zuen, herriaren benetako kokapen topografikoarekin bat datorrena ».Euskaraz, ezorotze hitzak ez zuen esan nahi "mendia" eztabetelu "sakonunea" ere.
Orotz-Beteluko armarriak honako blasoi hau du:[6]
| « | Hondo gorri batez eta aurrean urrezko bi galburu gurutzatutaz osatuta dago | » |
Orotz-Beteluko banderak Orotz-Beteluko armarria dauka hondo gorri baten gainean.
Orotz-BeteluArtzibarrean barruan dago geografikoki, baina, administratiboki, udalerri independente da. Ibar hauPirinioetako ibarra da,Erroibar etaUrraulgoiti ibarren artean. Ibarra zeharkatzen dituUrrobi etaIrati ibaiak, baina Orotz-BeteluzIrati bakarrik; biekAragoi ibaiaren adarrak.
 | Garralda | | ||
| Artzibar |  | Garaioa | ||
| ||||
 | ||||
| Artzibar |
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan,Zaraitzu etaErronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldeaPirinioetakoa da, eta hegoaldePirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga horiLarrogain,Elke-Pausaran,Peñas Baxas etaLareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.
Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, etaErdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu,Irati etaUrrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu batGurpegi errekaren inguruan.
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiereudaberrian etaudazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, etaazarotikapirilera ohikoa da elurra jaustea.
Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ereAustriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.
Orotz-Betelun dagoen, itsasoaren mailatik 619 metrora,Nafarroako Gobernuak1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Orotz-Betelu, 1993-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.0 | 21.0 | 25.0 | 27.0 | 31.0 | 39.0 | 38.0 | 39.0 | 34.0 | 28.0 | 22.0 | 17.0 | 39.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.2 | 9.1 | 11.9 | 15.1 | 18.5 | 23.5 | 26.2 | 26.4 | 22.6 | 17.8 | 11.8 | 8.8 | 16.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.4 | 4.8 | 7.2 | 10.2 | 13.3 | 17.5 | 19.9 | 19.7 | 16.5 | 12.8 | 7.9 | 5.0 | 11.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 0.7 | 0.5 | 2.5 | 5.3 | 8.1 | 11.5 | 13.7 | 13.0 | 10.4 | 7.8 | 4.0 | 1.1 | 6.5 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -9.0 | -10.0 | -11.0 | -2.0 | 0.0 | 2.0 | 5.0 | 6.0 | 1.0 | -3.0 | -7.0 | -10.0 | -11.0 |
| Pilatutakoprezipitazioa (mm) | 157.6 | 130.4 | 121.0 | 114.7 | 89.9 | 64.5 | 45.8 | 50.3 | 81.4 | 111.3 | 162.7 | 141.3 | 1270.9 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 75.0 | 72.0 | 65.0 | 62.0 | 45.0 | 65.0 | 58.0 | 140.2 | 97.0 | 98.0 | 72.0 | 91.0 | 140.2 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 14.4 | 12.9 | 11.9 | 13.4 | 11.8 | 7.6 | 5.9 | 6.7 | 8.4 | 11.2 | 14.1 | 13.1 | 131.4 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 2.8 | 3.8 | 2.0 | 0.9 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 1.0 | 1.9 | 12.6 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Artzibarko historiaurreari buruzko ia daturik ez zegoenerromatarren garaira arte, baina urte batzuetatik hona, inguruko ikertzaile Juan Mari Martinez Txoperenaaurizperriarrak egindako landa-ikerketek fruitu garrantzitsuak eman dituzte. Jarraian ematen diren datuetan Orotz-Betelu lurraldean sartzen da.Artzibarrek gaur egun hogeita battrikuharri,tumulu bat,zista bat, biharrespil eta hirumenhirra ditu sailkatuta. Horri hiru herrixka protohistoriko gehitu behar zaizkio:Biskaxun, Peña (kokapen ezezaguna) etaAdasa.[9]
2011n Asibarren,Aurizperrierroibartar kontzejuan,Lusarretaren ondoan, hirumiliario etagaltzada erromatarreko hiru kilometroko harriak aurkitu ziren,IV. mende hasierakoak, eta horrek erakusten zuenUrrobi ibaiaren ibilbideari jarraituz galtzada erromatar bat egon zitekeela zioen tesi ahula. Txoperenaren ikerketei esker,1985-1989anOrreagako lautadan erromatarren aztarna dezente aurkitu ziren.2012-2013an indusketa berriek argi utzi dute erromatarren garaiko enklabe garrantzitsu bat zegoela,Iturissa bezalako antzinako iturrietan aipatutakoerromatar-baskoi gune ezaguna izan zitekeena. Galtzada erromatar hori, teorianCaesaraugusta (egungoZaragoza) hiritikAgoitzetik etorriko zena, etaUrrobi ibaiaren ondotikAuritzeko zelaietaraino iritsiko zena,Ibañetatik jarraitzen du, galtzada erromatarreko trazadura berri batekin,Luzaideko ibarretik jaisten dena. Horri guztiari gehitu behar zaio2012ko urte bereanArtziko jauregitik gertu zegoen erromatar populazio bat aurkitu izana. GaltzadatikIturissatik 15 km ingurura, erromatarrek galtzadak kontrolatzeko eraiki ohi zuten tarteko geltokia izan zitekeen, atsedenerako salmenta gisa, zaldiak aldatzeko, etab., eta bi herri garrantzitsuren artean kokatu ohi ziren.[10][11]
Mende dezente atzera itzuliz, historiaurrean bazegoen inguruko baliabideak aprobetxatzen zituen giza talde bat. Denborarekin, zenbait giza talde finkatu ziren herrixka gotortu txikietan, erromatarrek baskoiak konkistatu zituztenean aurkitu zituztenakK. a. I. mendean.Nafarroa BeherekoDonazaharren (Orotz-BetelunDonazar deitua) etaIturissanI-V mendeen artean kokaleku erromatar garrantzitsu bat sortu izanak, eremua kontrolatzeko balio izan zuen, bi funtzio garrantzitsu izango zituena. Alde batetik meatzaritza ekoizpen osoaren zentralizazioa, duela ez urte asko uste zena baino askoz garrantzitsuagoa,Aldude etaAezkoa ibarretan mendeetan zehar ezagutua izan dena eta erromatarrekErroibarko etaArtzibarko meatzeak ere ustiatu zituztela uste duguna. Bestalde,PirinioetatikIberiar Penintsulara igarotzeko defentsa eta kontrol lanak egiten zituen, lehen mailako bi galtzada gurutzatuz,Pompaelo (egungo Iruña) hiriara zihoana,Mezkiritz etaErro mendateetatik, eta, bestetik,Zaragoza galtzada aurkitu berria. Horretarako, tarteko geltoki bat sortu zuten,Artziko jaurerriaren inguruan egindako salmenta bat, non, ziurrenik, Peña etaAsnotz herrixketako biztanleak bizitzera jaistera behartu zituzten, herrixka bat sortuz, indusketa arkeologikoei jarraitu ahala, ezusteko bat baino gehiago eman dezakeena.[12][13]
Agoitz-ArtzibarretikIbañetara doan erromatar galtzadaren aurkikuntzak, eta hortikLuzaidera doanak,778. urtekoOrreagako guduaren kokapenari buruzko hipotesi guztiak aldaraziko ditu.778. urtea inflexio-puntua daNafarroako eta, oro har,euskal historian. Garai hartan munduko armadarik onenari,Karlaundiri, eraso egiteko antolaketa on baten beharraz hitz egiten da, eta, beraz,baskoiak uste baino antolatuago zeudela uste da.635ekofrankoen aurkako borrokak, ZuberoakoBasabürüan,Ibañetatik 33kilometro ekialdera, erakunde oso bat inplikatzen zuen, aditzera emanez euskal gizartean bazegoela egitura sozial eta administratiboren bat, urte batzuk geroagoIruñeko Erresuman sortu zena. Garai berean, bizitza monastikoaren berpiztea gertatu zen, neurri bateanLeireren bultzadari esker, eta, ondorioz, dokumentuen ugaritzearen hasiera, zeinetatik abiatuta lehen pertsona, herri eta ibarraren izenak agertzen baitira.Artzibar egitura konplexuko harana da, eta, beharbada,Erdi Aroko mende ilun hauetan, hainbat fasetan eta motibo lausoengatik sortu zen. Hasiera giza talde ongi definitu eta trinkoa izango zen, bere egitura propioa sortuko zuena, eta, ondoren, agian, lurraldeak edo jauntxofeudalen edo eliz jauntxoen domeinuak batuko zitzaizkion, geografikoki zaila zen haran bat sortuz. Horrela, ibarretik urrun bi herri geratu ziren,Galdurotz (egungoArraisgoitin) etaAmokain (egungoEguesibar),Artzibarko noble garrantzitsu baten kontzesioa izan zitezkeenak, eta, horregatik, ibarrari atxikita geratu zenXIX. mendearen erdialdera arte. Dirudienez,Artzibar,Goi Erdi Aroko hasierako mendeetan,VIII-XII. mendeetan, laborategi bihurtu zen, bertan bizitzeko hainbat leku probatzeko. Lehenik,arabiarren presioak, gero izurriteek eta goseteek, baita lurraren eta naturaren kalitateak ere, eragina izan zutenXI-XIV. mendeen artean jendea bizi zen hainbat gune agertu eta desager zitezen. Leku batzuk, ia baserri sakabanatuak, jendez husten ari dira:Irizar,Saratsu,Orai,Ekieta, eta, oro har, ez dute populaziorik berreskuratzen, inguruko herrietako bordak edo nekazaritza eta abeltzaintza ustiapenak egiteko gune gisa geratuz. Dokumentazioan beste berri batzuk agertzen dira:Arizkuren, bi Hiriberri (egungo Hiriberri etaHiriberri Saratsu).[14]
Biztanleria-mugimenduaren beste faktore posible bat kokagune batzuen jabetza da.Orreagako kolegiata eta noble batzuk hainbat herriren jabe dira, eta kolonoak galtzean, batzuetan, kosta egiten zaie errentari berriak erakartzea, aldi batzuetan inguruko herrietako bizilagunei alokatuz, ez bizitzeko, eta hutsik geratzen dira luzaroan, baiErdi Aroan, bai ondorengo mendeetan.
IX. mendetik dokumentuak ugaritzearekin batera, biztanleen, herrien eta haranen izenak agertzen dira, eta, aldi berean, zergak kobratzeko lehen kontrol administratiboak, etab. Neurria sutean oinarritzen zen, eta sua etxe kopuruaren antzekoa zen, baina ez berdina. Oro har, etxeak baino gehiago ziren suak, baina alde txikiarekin. Suagatik ordaintzen zitzaien erregeari, nobleei edo erlijiosoei:Orreaga,Leire. Mende hauetarako, batez beste, 4,5-5 pertsona sutatik kalkulatzen da, nahiz etaPirinioetan zertxobait handiagoa izan.Artzibar, zenbaketen arabera, emeki-emeki handitzen joango da, epidemiak direla eta, aldi gogorretan. Ibarra1366. urteko 127 suen artean mugituko da, eta1819. urteko 210 suen artean.[15]XIII. mendean, zergen ordainketen lehen zerrendekin, egitura berezi bat ikusten da,Artozkibar, zeinaren hedadura besterik ez dakigun,Artzibarko zenbait herri, Orotz-Betelu barne. Artozkibar testu baten arabera osatzen zuten, besteak beste,Artozki,Arizkuren,Uliberri,Saratsu,Txipua,Orai,Azparren, Orotz-Betelu,Olaldea,Otsa,Usotz,Muniain etaUrdazi herriek. Ez dakigu ibar independentea edo banaketa administratiboa zen,XIX. mendeko bidezidorraren antzekoa, zergak biltzeko balio zuena. Antzeko kasu bat gertatzen da ondokoUrraulgoitin, iparraldeko zatia garai bereanAietxuibar deitzen zena, eta gero ibarrean integratu zena, baina hasierako uneetan independentea ere izan zitekeen.[16]
Ibarreko familia batzuk erresumako garrantzitsuenak bihurtu ziren,Artzeko jauna etaUritzekoa nabarmenduz.XIV. etaXV. mendeetan, beste familia noble batzuekiko aliantzak beste familia handiago batzuetan desegiten joan ziren. Horrela Uritzarrak Artiedatarrekin edo Artzitarrak Urtubiarekin. Nafarroako gerra zibilean,XIV-XV. mendeetan,agaramondarren etabeaumontarren artean,Artzibarrek eta Orotz-Beteluk, Uritz-Artiedatarrak buru zituela, beaumontarren alde egin zuen.
Pobrezia eta baliabide eskasia ziren nagusi. Badirudi ehiza etxeko dietaren osagarri garrantzitsua zela. Hartza, otsoa edo azeria ehizatzea saritzen zen, baina oreina hainbat urtez debekatuta egon zen, nobleei eta erregeei ematen baitzitzaien ehiza hori.1556an oraindik debekatuta zegoen oreinak ehizatzea, eta sarritan isunak jartzen zitzaizkien herriei. Urte horretan, oreinak ehizatzeagatik ehizatutakoen zerrenda luzea zen. Orotz-Beteluk,Garaioak etaGarraldak uxaldi bateratua egin zuten, Beteluko hariztian 18 orein harrapatu zituztela imajinatu genuen. Urte bereanArtzibarko jendea ere hartu zuten oreinekin, eta1599an artzibartarrak itzuli ziren isun bat ordaintzera haiek ehizatzeagatik. Gehienetan, basurdea eta erbia ehizatzen zituzten, eta denbora batez janari ona emango zuten. Mendeetan, suzko armak urriak ziren eta ia ez ziren ehizarako erabiltzen, oso zehaztugabeak baitziren; beraz, zepoak, uxaldiak, txakurrak edo usoaren kasuan, sareak maiz erabiltzen ziren.1568an, Artzibarreko bizilagunekArtiedako jauregiarekin adostu zuten ordaintzen zizkioten zergak kentzea. Berrerospenaren zenbateko osoa ehun aldiz ezarri zen, hau da, 4 580 urrezko dukat. Kopuru hori bizilagunen artean banatu zen. Gastu handi horrek,1570aren ondorengo uzta txarrekin batera, ibarra pobrezia sakonean murgildu zuen.[14]
Frantziako Iraultzak gerra garai baten hasiera markatu zuenArtzibarren, nonNafarroako Pirinioak eszenatoki nagusietako bat izan ziren:Konbentzioaren Gerra,Iberiar Penintsulako Gerra,Erregezaleen matxinada,Karlistaldiak...Konbentzioaren Gerran inguru hartako gogorrena izan zen. Herri asko erre zituzten, baiNafarroa Garaian, baiNafarroa Beherean.
Artzibarreko zati izan zen, administrazioaren ikuspegitik,1845 arte, non banandu egin baitzen, herri eta udaletxe gisa. Abeltzaintza, bigarren mailan nekazaritza eta metalurgia, baso-aprobetxamenduez gain, Orozen zeregin nagusiak izan dira.XVIII. mendearen amaieran, behi-, ardi- eta txerri-buruak hazten ziren, eta garia, oloa, zekalea, artoa eta liho pixka bat biltzen ziren. Metalgintza,XIV. mendean dokumentatua, hurrengo mendeetan nahiko jarduera nabarmen gisa mantendu zen.1800. urtearen inguruan burdinola bakarra zegoen Iratiren gainean, Orozen, baina herritik legoa erdira, eta 29 lagunek egiten zuten lan bertan. Independentziako gerraren eta karlistaren gorabeherak jasan behar izan zituen,1845ean udalerriak berreraiki baitzuen,Nafarroan izan zen lehen labe garaietako bat instalatuz. Izan ere,XIX. mendea izan zen bere garairik oparoena metalurgiari esker.
Egurraren aberastasuna oso garrantzitsua izanik, udalerriko populazio txikiaren zati handi bat ez zuen mantenduXX. mendera arte.XIX. mendeko azken urteetan, paperaren fabrikazioan,La Navarra etaLa Papelera Española bata bestearen atzetik joan ziren, bere garaianIberiar Penintsulako faktoria nagusia izan zen bateanAtarrabiakoarekin.1914an itxi zuten. Paper-fabrikak berak xurgatu zituenElectra Oproz, etaElectra Olaldea,Iratiren aprobetxamendu hidroelektrikoa inauguratu zutenak.1917an, ibarretikItoitzeraino jaisten zen errepidearen irekiera onartu eta hasi zen, nonAgoitz-Auritzekoarekin elkartzen zen.[17]
1860tik aurrera, ibarra jendez husten hasi zen,Iruña landa-bizitza baino aukera erakargarriagoa baitzen artzibartar askorentzat. Jaitsiera hori gutxi gorabehera egonkorra izan zen1960ra arte, artean 535 pertsona bizi baitziren udalerrian. Hala ere,hurrengo hamarkadarako, kopurua 386ra jaitsi zen,1980an 316 izango zirelarik. GehienakTxantreairuindar auzoan amaitu zuten. Joerak, gero eta motelago bada ere, beheranzkoa izaten jarraitzen du.[14]
Itoitzeko urtegia eraiki ondoren2000ko hamarkadan,Artzibarren hegoaldeko zati handi bat urez bete zen,Artozki etaMuniain herriak urperatuz, eta, zati batean bada ere,Nagore etaArtzi. Ibarreko beste hainbat herritan ere eragin handia izan zuen, nahiz eta horiek ez ziren hainbeste nabaritu Orotz-Betelun, nahiz eta urtegia herrian amaitu. Gehien aldatu zena errepide berri baten eraikuntza izan zen,Nafarroako gainerako lurraldeekiko komunikazioa nabarmen hobetu zuena etaIñarbeko arroilaren uholde partziala.
2025 urteko erroldaren arabera 143 biztanle zituen Orotz-Beteluk.[18]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 386 | 569 | 623 | 538 | 506 | 580 | 594 | 894 | 619 | 643 | 594 | 540 | 535 | 386 | 316 | 232 | 210 | 162 | 139 |
bertan egin dezakezu.XIX. mendea hasieran, biztanle gehienak nekazaritzan aritzen ziren, zerealak eta lihoa bilduz. Haritz eta pago mendiak zituen, eta haien ikatzarekin eta bertan ateratako burdin mearekin 29 pertsona arduratzen ziren burdinola batean lan egiten zuen.1972ko nekazaritza-erroldaren arabera, udal honetan 54 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hala ere, Orotz-BeteluNafarroako Pirinioetako herririk industrialena izan da.Olaldea auzoan, erdigunetik 3 kilometrora, zentratu da industria historian zehar. Herri industriala denez, bere historiako une batzuetan populazio dezente izan du,1910ean maximo historikora iritsiz 894 biztanlerekin, ia erdiaOlaldea auzoan,paper fabrika handia ixten ari zirenean.
Orotz-Beteluko udaletxea erdialdean dago, eta idazkaria, era berean,Artzibarko etaLongidako udaletako idazkaria da. Udalbatza ibarreko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Javier Larrea Reta da,Berraburu hautagai gisa aurkeztu zena.
| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Berraburu | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 5 |
| Urrizkain | - | - | - | 4 | - | - | - | 5 | 5 | - | - |
| Irati Talde Independentea | - | - | - | 3 | 4 | - | - | - | - | - | - |
| Adasa Talde Independentea | - | - | - | - | 1 | - | - | - | - | - | - |
| Orotzeko Zazpi | 7 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| UNAI | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
1979an,Orotzeko Zazpi taldea nagusitu zen udaleko zazpi zinegotziekin. Baina hurrengo hauteskundeetan, ez zen zerrendarik aurkeztu, eta, beraz, Miguel Jose Arcelus Garralda aurreko alkatea izendatu zuten kudeaketa-batzordeko presidente, eta kargu hori errepikatu egin zen1897an, kasuistika beragatik.1991rako bi zerrenda aurkeztu ziren,Urrizkain etaIrati Talde Independentea. 4 eta 3 zinegotzi lortu zituzten, hurrenez hurren, Fernando Lecumberri Villanuevarenmakilak.
1999an eta2003an, berriz ere ez zen hautagairik izan, Jose Maria Arcelus Lusarreta kudeaketa-batzordeko presidente zelarik.2007anUrrizkainzerrendak bost eserlekuen latotalitatea lortu zuen,2011n berriz ere bere garaipena errepikatuz, Ainhoa Mendia Orradre alkate zela.2015erako ere ez zen hautagairik aurkeztu, eta, beraz, Javier Larrea Retak bete zituen alkate-lanak kudeaketa-batzordeaz geroztik.2019rako, alkate ohia zerrenda propio batean aurkeztu zen,Berraburu, eta eserleku guztiak lortu zituen.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza etaudaletxea erdialdean dago.
Orotz-Beteluko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Javier Larrea Reta da,Berraburu zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:[19]
Orotz-Beteluko Udalan 7 batzorde ditu:[19]
1979tik, Orotz-Beteluk 6 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[20] | |
| Miguel José Arcelus Garralda | 1979 | 1983 | Orotzeko Zazpi | |
| Miguel José Arcelus Garralda | 1983 | 1991 | kudeaketa-batzordea | |
| Fernando Lecumberri Villanueva | 1991 | 1995 | Urrizkain | |
| Melchor Turrilas Arana | 1995 | 1999 | Irati Talde Independentea | |
| José María Arcelus Lusarreta | 1999 | 2007 | kudeaketa-batzordea | |
| Ainhoa Mendia Orradre | 2007 | 2015 | Urrizkain | |
| Javier Larrea Reta | 2015 | 2019 | kudeaketa-batzordea | |
| Javier Larrea Reta | 2019 | jardunean | Berraburu | |
Nafarroako Autobus Konpainiak Orotz-BeteluIruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Luis Luziano Bonapartek,1869an,Artzibarko herri guztiak, Orotz-Betelu ere bai, sailkatu zituen,hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian,Pirinio ibarretikEsteribar etaErroibar ibarrekin hitz egiten zena.[21]
Koldo Zuazok,2010ean, Orotz-Beteluk atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[22]
Udalerri honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daArtzibarrera azpieuskalkian (Iparartzibartar aldaera).Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren, Orotz-Beteluko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
.jpg)
Datuak:Q1647421
Multimedia:Oroz-Betelu /Q1647421
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Orotz-Betelu
