| Orontze | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Herriko ikuspegia mendebaldetik | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Zangoza | ||||||||||
| Eskualdea | Pirinioak | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Ezka-Zaraitzu | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Oronz / Orontze | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Iera Aranburu Alonso (Andrasoroa) | ||||||||||
| Posta kodea | 31451 | ||||||||||
| INE kodea | 31198 | ||||||||||
| Herritarra | oronztar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°52′32″N1°04′04″W / 42.87560461°N 1.06770652°W /42.87560461; -1.06770652 | ||||||||||
| Azalera | 11,1 km² | ||||||||||
| Garaiera | 703-1237 metro | ||||||||||
| Distantzia | 79,4 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 51 (2025:  0) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,05 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 21,53 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 0 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 0,81(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1846(independentzia) | ||||||||||
Orontze[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da etaNafarroa Garaia lurraldean kokatuta dago.Zangozako merindadean etaPirinioak eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 79,4 kilometrora. Bere udalerriaren eremuko altuera 703 eta 1237 metro artekoa da, eta 11,10 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 51 biztanle zituen.
OrontzeZaraitzu ibaxaren erdian dagoen herri txiki bat da. Ia pasabide hutsa da, bere tamaina txikiari etxaldea bitan banatzen duenZaraitzuko errepidean (NA-178) duen kokapena gehitu behar baitzaio. Hala ere, badu gasolindegia, bakarra ibaxa osoan, eta hainbat hoteleko establezimenduak. Bere arkitektura zaraitzuar tradizionala da, altuera handikoa izan eta nabarmenagoak dira teilatuak, lau isurialde baitituzte. Ibaxa oso estua denez, etxeak elkarren ondoan daude eta altuera ezberdinak dituzte. Hormak zuriak dira, harri grisaxkaz apainduta daude eta zurezko elementuak dituzte, hala nola leihatilak edo habeak.
Zaraitzu ibaxan kokatuta da,Errartea kiñoian, baina1846tik udalerri independentea da. Bertako biztanleakorontzearrak dira.
Orontze toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Orontzeko armarriaZaraitzuko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:[6]
| « | Hondo gorri batez eta aurrean otso beltz batez osatuta dago, urrezko azazkalekin eta ahoan arkume zuri batekin, urrezko adar eta apatxekin. | » |
Orontzeko banderaZaraitzuko bandera da. Armarria, gaineankasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Azkenean konta" goiburua duela ere. Bandera honekZaraitzuko armarri eskuinerantz biratzea dauka San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez inguratua. Bandera hau bera daZaraitzu osatzen duten herri guztientzat,Otsagabiarentzat izan ezik; izan ere, herri honek bandera bera erabiltzen du, baina hiruki urdinak ditu.
OrontzeZaraitzu ibaxan barruan dago. Ibar hauPirinioetako ibarra da,Aezkoa etaErronkaribar ibarren artean. Ibarra zeharkatzen duZaraitzu ibaiak,Irati ibaiaren adarrak.
 | Ezkaroze | | ||
| Jaurrieta |  | Bidankoze | ||
| ||||
 | ||||
| Espartza |
OrontzeZangozako merindadearen ipar-ekialdean kokatzen da. OrontzeNA-178 errepideak zeharkatzen du,Ezpartza etaEzkaroze udalerrien artean. Udalerriak dituen 11 kilometro koadroetatik 575hektarea inguru larre moduan erabiltzen dira, eta gainontzekoak pinu basoek osatzen dituzte. Horrez gain, udalerriaren ekialdeanharizti batzuk ageri dira. Herriko mendirik altuenak 1237 metroko Monterria eta 1042 metroko Ilarregia mendiak dira.
Orontzek klima atlantiko eta mediterraneoaren ezaugarriak dauzka, zenbat eta iparralderago edo hegoalderago egin tenperatura eta prezipitazioak gehiago aldatzen dira. Urteko batez besteko tenperaturak 6 eta 10 gradu bitartekoak dira, eta prezipitazioak 1.400 eta 1.800mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira.
Zaraitzun dagoenEzpartza udalerrian, itsasoaren mailatik 695 metrora,Nafarroako Gobernuak1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Ezpartza, 1974-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 23.0 | 25.0 | 28.0 | 32.0 | 36.0 | 38.0 | 38.0 | 35.0 | 29.0 | 23.0 | 21.0 | 38.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.2 | 9.6 | 12.6 | 14.2 | 18.7 | 23.5 | 26.8 | 26.6 | 22.6 | 17.4 | 11.7 | 8.6 | 16.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 3.4 | 4.3 | 6.8 | 8.7 | 12.6 | 16.6 | 19.2 | 19.1 | 15.6 | 11.6 | 6.8 | 4.1 | 10.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -1.3 | -1.0 | 1.0 | 3.2 | 6.6 | 9.7 | 11.5 | 11.5 | 8.5 | 5.8 | 2.0 | -0.4 | 4.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -17.0 | -14.0 | -13.0 | -4.0 | -2.0 | 1.0 | 3.0 | 0.0 | 0.0 | -3.0 | -10.0 | -13.0 | -17.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 106.8 | 99.9 | 88.5 | 124.4 | 101.6 | 64.1 | 45.4 | 51.2 | 79.7 | 122.1 | 136.5 | 139.0 | 1159.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 63.5 | 51.0 | 55.7 | 45.4 | 42.7 | 53.0 | 57.4 | 82.0 | 76.0 | 111.2 | 77.0 | 74.2 | 111.2 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 13.4 | 11.7 | 12.1 | 15.5 | 15.9 | 10.1 | 7.7 | 8.4 | 10.1 | 14.2 | 14.6 | 13.8 | 147.5 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 4.8 | 5.2 | 3.7 | 2.7 | 0.5 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 1.9 | 4.1 | 23.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Bertako bizilagunek lekuko gisa parte hartu zutenJaurrietako Done Joanes Bataiatzailearen monasterioaLeireko abadiari dohaintzan1068an, eta 7Orhiko mendian kubilare batzuk1072an besterendu zituztenean. Gizarte-egoera bilauko biztanleekZaraitzu ibaxako gainerakoekin batera ematen zuten beren urteko bularra, harik eta honek1469ankaparetasun pribilegio kolektiboa lortu zuen arte.[9]
1793komartxoanFrantziako Konbentzioak gerra deklaratu zionEspainiako Erresumari. Urte bereko udanZaraitzu ibaxan liskarra izan zen.1794kourriaren 16an frantziarrak berriro sartu ziren, tropa asko zeramatzatela. Eskualdea Cagigal koronelak babesten zuen, baina erasoa gertatu zenean erretiratu egin zen,Hiriberri Aezkoara zihoala esanez. Egun bereko arratsalde erdian frantziarrakOtsagabia etaItzaltzu okupatuak zituzten. Herrikideak Orontzeraino erretiratu ziren, eta han gau tragiko bat igaro zuten elikagairik gabe eta hiltzeko zain. Baina hurrengo goizean frantziarrakOtsagabira atzera egin zutela ikusi zuten.Hilabete bereko 28an, mugatik kanpora erretiratu ziren, eskualdea suntsituta utziz, eta 1000 gizon hurbildu ziren salaxenkoei laguntzera.[10]
Ibaxaren barruan,Errartea kiñoian integratu zenBehe Erdi Aroan.1846an ibaxa banandu egin zen eta Orontze banandutako udaletxe bihurtu zen. Elizbarrutiari dagokionez, herritarrek zuten parrokoa aurkezteko eskubidea,XIX. mendean oso sartua oraindik.
1847an, herriak zazpiehun errealeko eskola zuen; ferra-bidea zuen onena,OtsagabitikIrunberrira zeramana. Irin-errota batek funtzionatzen zuen.
2025 urtean 51 biztanle zituen Orontzek.[11]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 169 | 155 | 125 | 172 | 135 | 115 | 116 | 111 | 108 | 119 | 120 | 130 | 126 | 75 | 70 | 57 | 56 | 52 | 49 |
bertan egin dezakezu.Orontzeko jarduera ekonomiko nagusianekazaritza da. Lurren ehuneko bera abelburuak elikatzeko larretarako erabiltzen da. Basogintzak ere garrantzia handia izan du historikoki, ibaxako beste udalerrietan bezala. Gaur egun, herriko basoetan pinuak daude batez ere.
Orontzeko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean,Ezkarozeko etaJaurrietako Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotziak osatzen dute. Egungo alkatea Iera Aranburu Alonso da,Andrasoroa hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
Orontzeko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Iera Aranburu Alonso da,Andrasoroa zerrendakoa. Zinegotziak 2 daude:
1979tik, Orontzek 6 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[12] | |
| Alejandro Iriarte Garcia | 1979 | 1983 | Orontzeko hautesle-elkartea | |
| Javier Azkoiti Cabodevilla | 1983 | 1987 | Orontzeko hautesle-elkartea | |
| Luisa Maria Peña Ardanaz | 1987 | 1995 | Orontzeko hautesle-elkartea | |
| Tomasa Iriarte Napal | 1995 | 2011 | Orontzeko Talde Independentea | |
| Tomasa Iriarte Napal | 2011 | 2015 | kudeaketa-batzordea | |
| Cecilia Peña Aznarez | 2015 | 2019 | Orontze Taldea | |
| Maitane Oihana Eslaba | 2019 | jardunean | Andrasoroa | |
Nafarroako Autobus KonpainiakZaraitzuIruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Luis Luziano Bonapartek,1869an,Zaraitzuko herri guztiak sailkatu zituen, ekialdekobehe-nafarrera euskalkian, hegoaldekoPirinio ibarretik bakarra.[13]
Koldo Zuazok,2010ean,Zaraitzuk atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[14]
Ibar honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daZaraitzuera azpieuskalkian.Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren,Zaraitzuko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite.2007koudazkenean, 2zaraitzuerazkoeuskaldun behintzat bazirenOtsagabian etaJaurrietan, 93 eta 86 urtekoak.
Ohiko janzkerari dagokionez, Zaraitzu ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta.Nafarroako artxiboan dagoen1817. urteko dokumentu baten arabera, Zaraitzu ibaxako bizilagunak eta bertakoak berenjantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.
1860tik aurrera,Erronkaribar etaZaraitzu ibarretako neskekZuberoakoMaulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuenMaule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.
Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekineuskaraz komunikatzen ziren,euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.
Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzukGabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez zirenJaurrietara iritsi, eztaMaulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi.Abodi mendilerroa,elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da.Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denakAbodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.[15]
Ogi bedeinkatuaren tradizioa,Zaraitzun, antzina-antzinakoa da, eta oraindik bizirik dirau ibaxako herri batzuetan (Otsagabia,Ezpartza,Jaurrieta,Ezkaroze, Orontze, etab.). Igandero, herriko familia batek eramaten du ogia xerratan moztuta igandeko mezara. Ogia, herriko etxe bakoitzetik astero txandakatzen joango den egurrezko artesa batean lekualdatzen da. Ogi hau mezaren sagaratzean bedeinkatzen da eta honen ondoren fededun bakoitzari banatzen zaio. Duela urte gutxi arte,Otsagabian, ogia gizonei bakarrik banatzen zitzaien, baina udalaren erabaki batek tradizioa aldatzea eragin zuen eta, gaur egun, gizonen eta emakumeen artean banatzen da. Ogia sagaratu ondoren, salacenkoek ekitaldiari buruzko abesti bat abesten dute. Ohitura da, halaber, ogi honen zati bat etxe bakoitzera eramatea. Entregatzeko unean, honela zioen bere artean: "Bakea eta ogia izan itzazu urte osorako".
Hildakoen argia duela urte gutxi arte mantendu den tradizioa da, ibaxako herrietan.Zaraitzuar baten hileta-egunean, familiakmaindire zuri bat jartzen zuen elizaren albo batean. Bere gaineanargizaiolak jartzen ziren, handiak eta txikiak. Argizari horiek oihal beltz batean bildutako egur zati bat -hildakoa heldua bazen behintzat- edo zuria -hildakoa haurra bazen ere- ziren, argizarizko kordoia biltzen zuena. Heriotzaren hurrengo urtean, senide batek egunero eraman behar zuen mezatara argizari txikia.Gantzudura Santuaren garaian ere, gaixoaren senide hurbilenek hildakoen argizaria edo argia eraman behar zuten.[16]
Datuak:Q2329544
Multimedia:Oronz - Orontze /Q2329544
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Orontze
