| Orkoien | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Iturgain plazararen ikuspegia | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Iruñea | ||||||||||
| Eskualdea | Iruñerria | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Orkoien | ||||||||||
| Alkatea | Alejandro Lopez Orejuela (PSN) | ||||||||||
| Posta kodea | 31160 | ||||||||||
| INE kodea | 31906 | ||||||||||
| Herritarra | orkoiendar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°49′26″N1°41′57″W / 42.823888888889°N 1.6991666666667°W /42.823888888889; -1.6991666666667 | ||||||||||
| Azalera | 5,26 km² | ||||||||||
| Garaiera | 450 metro | ||||||||||
| Distantzia | 6 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 4.098 (2025:  1) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 375,2 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 22,15 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 80,47 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 86,15(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0,03(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 12,02(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 14.9 + % 16.3 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.orkoien.com/ | ||||||||||
Orkoien[4] ([oɾko.ien])Nafarroa Garaiko erdialdekoudalerri bat da,Iruñerrikoa. 2014. urtean 3.743 biztanle zituen.
Orkoien izenaren esanahia ezezaguna da, baina Luis Michelena hizkuntzalariak "en"-en ere amaitzen diren Nafarroako beste herri batzuen izenekin lotzen du,Labaien,Ituren,Ihaben edo Lozen kasu, baina zalantzan dago "en" Euskal genitiboa ote den. Ramón Menéndez Pidalek, aldiz, pertsona izenarekin lotzen du, Orcuius, zeinari "en" atzizkia gehitzen zaion, mundu iberiarrean oso hedatua. "Urkiak", "Larreak" edo "gailur isurialdea" bezala itzuli izan da.
Historian zehar, Nafarroako Euskal Izendegian (NEN) jasotzen den bezala, herriaren izena modu ezberdinetan idatzi da; Orcheia edo Orcheian1097 eta1109 urteen artean,1099 eta1153 urteen artean Orcheien edo Orcheyen bezala agertzen da1366an Orcoyen bezala,1099 eta1153 artean Orkeian edo Orkeien bezala,1226an Orqueienco bezala,1350 eta1366 artean Orqueyan bezala,1345 eta1393 artean Orqueyen bezala eta1244an Orquoyen bezala.[5]
Herriaren izen ofiziala Orcoyen izan zen, gutxienez1842tik,Espainiako Estatistika Institutua lehen errolda argitaratu zenetik (non1842ko eta1857ko errolden artean udalerri gisa agertzen den) Orkoienagatik aldatu zen arteNafarroako Gobernuak onartu ondoren.
Orkoien honako armarria dauka:
| « | Gurutzean zatitutako armarria: 1. Urrea eta hiru makilak. 2. Urrezkoa, hiru gorriz egina. 3. Urrezkoa eta azurezko bi zerrenda ondatuak. 4. Gulez eta zilarrezko chevronez egina, urrezko hiru panelez lagunduta. Erdian, kuartelatutako ezkutu bat: Nafarroako 1. eta 4. armak, eta azur eta urrezko 2. eta 3. fuselatuak. | » |
Armarri hau Charles Artiedakoa Orkoieneko jauna izandakoari dagokio.
Herriko bandera2017an ofizialdu zen. Bandera Marian Fernandezek, Txema Lestonek eta Jose Osetek egin zuten 1988an egin zen lehiaketa publiko baterako. Ofiziala ez izan arren, bandera1990ekoGure Jokoa frontoi zaharreko hormetako batean margotuta zegoen. Banderak hiru zerrenda ditu, bat urre nagusi kolorekoa, guztizkoaren bi heren hartzen dituena eta mies irudikatzen duena, eta beste bi zerrenda berdin; bat berde kolorekoa, herria inguratzen duten zelaiak irudikatzen duena, eta bestea gorri kolorekoa,Nafarroako kolorearen gisa. Ezkerreko aldean kolore zuriko irudi poligonal bat ere badago, barruan urrezko galburu bat duena,Oltza zendeako kontzejuen ikurra. Kontzeju horietakoa izan zen independizatu eta udalerri propio bihurtu aurretik. Azkenik, banderaren erdialdean armarria dago.
Orkoienek 5,26 kilometro koadro ditu.Iruñeko metropoli-eremuaren ipar-mendebaldean dago,Iruñetik sei kilometro mendebaldera.
| Ipar-mendebalde:Itza (Itzako kontzejua) | Ipar:Berriobeiti (Lotzako kontzejua) | Ipar-ekialde:Berriobeiti |
| Mendebalde:Itza (Itzako kontzejua) |  | Ekialde:Iruñea |
| Hego-mendebalde: Oltza Zendea(Aratzuriko kontzejua) | Hegoalde:Oltza Zendea (Aratzuriko kontzejua) | Hego-ekialde:Iruñea |
Orkoienek klima azpi-mediterraneoa dauka,udaberri etaudazken euritsu etauda lehorrekin. Oro har, klimaIruñerriko beste herri batzuetan baino hotzagoa eta euritsuagoa da. Urteko batez besteko tenperatura 10-12 gradu ingurukoa eta prezipitazioak 900 eta 1.000 mm bitartekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak 100 dira.
| Iruñeko aireportuko behatokiaren erregistro historikoak (1971-2000)[6] | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1975-2000 | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtea |
| Batez besteko tenperatura (°C) | 5,0 | 6,5 | 8,6 | 10,2 | 14,0 | 17,5 | 20,7 | 20,9 | 18,0 | 13,6 | 8,6 | 6,0 | 12,5 |
| Batez besteko gehieneko tenperatura (°C) | 8,9 | 11,1 | 14,0 | 15,5 | 19,8 | 23,9 | 27,6 | 27,8 | 24,4 | 18,7 | 12,8 | 9,7 | 17,8 |
| Batez besteko gutxieneko tenperatura (°C) | 1,2 | 1,9 | 3,3 | 4,9 | 8,2 | 11,2 | 13,7 | 14,0 | 11,7 | 8,4 | 4,3 | 2,4 | 7,1 |
| Precipitazioak (mm) | 63 | 52 | 52 | 77 | 74 | 47 | 40 | 43 | 43 | 74 | 80 | 75 | 721 |
Orkoieni buruzko historiako lehen aipamenaXIII. mendekoa da, Orkoiengo AndreakLeireko monasterioari eginiko dohaintza bat, alegia.Erdi Aroan zehar,Karlos III.a Noblea erregeak San Migel eta San Esteban basilikak konpontzeko laguntzak eman zizkion herriari.[7]
XVIII. mendearen hasieran, Independentzia GerratearenGasteizko borrokaren ondoren, Wellington jeneralaren armadaren egoitza nagusia Orkoiengo "Apaizaren etxean" izan zen,Iruñeko konkista prestatzen zuen bitartean.
GeografikokiOltza zendean dago; zenbait urtez,1857ko errolda arte, bere udalerria izan zuen, gero beste hainbat herrirekinOltza zendea osatu zuena.1970eko hamarkadatik aurrera, biztanleria izugarri hazi zen,Iruñerriaren industrializazio prozesuaren barnean.1973. urtean Orkoienek 273 biztanle zituen, eta1981. urtean 1.091. Hazkunde horrek eragin zituen aldaketak -eta beharrak- herriaren desanexioa ekarri zuen1992an.
Ekonomian ere aldaketa nabarmena izan zen, nekazaritzatik industria eta zerbitzuetara igarotzean. Industriaren alorrean etaVolkswagen automobilgintza enpresarenLandabengo fabrikarekiko hurbiltasuna dela eta, autoen osagaiak ekoizten dituzten enpresak garatu dira.
2011ko biztanleria-piramidearen datuak honela laburbil daitezke:
Orkoiengo populazioaren bilakaera1900etik goranzko joera izan du, baina1980ko hamarkadatik aurrera hazkunde demografiko handiena gertatu zen.1900tik2017era hazkundea %267,3koa izan zen.1970 eta1981 artean % 35,97koa eta 1981 eta 2017 artean %26,51koa.
Azken 17 urteetako udal-erroldak modu orokorrean aztertuz gero, populazioa %20,86 igo dela ikus daiteke2000 eta2017 urteen artean.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 243 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %9,69 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
| Urtea | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Biztanleria | 1 222 | 1 213 | 1 217 | 1 250 | 1 260 | 1 278 | 1 267 | 1 327 | 1 492 | 1 683 | 1 885 | 2 109 | 2 251 | 2 508 | |
| Urtea | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | ||
| Biztanleria | 2 947 | 3 320 | 3 511 | 3 637 | 3 696 | 3 716 | 3 743 | 3 770 | 3 802 | 3 910 | 3 996 | 4 057 | 4 145 |
bertan egin dezakezu.| Alderdi Politikoa | 2019[8] | 2015[9] | 2011[10] | 2007[11] | 2003[12] | 1999[13] | 1995[14] | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | |
| Euskal Herria Bildu (EH Bildu) | 33,46% | 4 | 35,74% | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Unión de Izquierdas de Orkoien (UIO) | 25,97% | 3 | 30,17% | 4 | 35,17% | 5 | 47,26% | 6 | - | - | - | - | - | - |
| Navarra Suma (NA+) | 23,35% | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafarroako Alderdi Sozialista(PSN-PSOE) | 15,13% | 1 | 8,52% | 1 | 5,81% | 0 | 14,29% | 2 | - | - | - | - | - | - |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | - | - | 18,70% | 2 | 14,51% | 2 | 14,14% | 1 | - | - | - | - | - | - |
| Partido Popular (PP) | - | - | 2,84% | 0 | 3,87% | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Orkoien Egunero | - | - | - | - | 26,86% | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Bildu (Bildu) | - | - | - | - | 11,33% | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafarroa Bai (Na-Bai) | - | - | - | - | - | - | 16,38% | 2 | - | - | - | - | - | - |
| Eusko Abertzale Ekintza (ANV) | - | - | - | - | - | - | 6,59% | 0 | - | - | - | - | - | - |
| Ezker Batua (IUN-NEB) | - | - | - | - | - | - | - | - | 51,19% | 5 | 72,61%% | 7 | 70,65% | 7 |
| Agrupación Independiente de Orkoien (AIO) | - | - | - | - | - | - | - | - | 38,99% | 4 | - | - | - | - |
| Euskal Herritarrok (EH) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 19,53% | 2 | - | - |
| Herri Batasuna (HB) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 22,59% | 2 |
1991n udalerri bihurtu zenetik Orkoiengo kolore politikoak ezaugarri berezia du: zenbait agintalditanNEBk izan duen alkatetza bakarra izan da.
1991tik2011 arte alkatea Casimiro Larrea Ruiz izan zen.2007 arte NEBren barruan aukeratuta baina etxebizitza promozio batekin egondako salaketak direla eta gertatutako eztabaida izan zela eta, urte horretan alderdia utzi etaUnión de Izquierdas de Orkoien (Orkoiengo Ezkerren Batasuna, UIO) taldea sortu zuen[15].2007an UIOk sei zinegotzi lortu zituen,Nafarroa Baik bi zinegotzi,PSNk bi zinegotzi,UPNk zinegotzi bakarra etaEusko Abertzale Ekintzak bat ere ez.
Baliogabeko botoak 9 izan ziren (emandako guztien %0,65) eta 18 boto zuri izan ziren (botoen %1,30). Abstentzioa %23,48koa izan zen.
2011ko udal hauteskundeetan ere UIO izan zen nagusi, baina 5 zinegotzirekin gehiengo osoa galdu zuen; Casimiro Larreak alkatetza utzita, kargua Carlos Arróniz Loiolak hartu zuen.Nafarroa Bain oinarrituta eratutako[16]Orkoien Egunero taldea (3 zinegotzi) eratu zen;UPNk etaBilduk ere ordezkaritza lortu zuten,PSNk zuena galdu egin zuen etaPPk ere ez zuen hautetsi bat ere erdietsi.
| 2019- | Carlos Arróniz Loiola | UIO |
| 2015-2019 | Carlos Arróniz Loiola | UIO |
| 2011-2015 | Carlos Arróniz Loiola | UIO |
| 2007-2011 | Casimiro Larrea Ruiz | UIO |
| 2003-2007 | Casimiro Larrea Ruiz | Nafarroako Ezker Batua |
| 1999-2003 | Casimiro Larrea Ruiz | Nafarroako Ezker Batua |
| 1995-1999 | Casimiro Larrea Ruiz | Nafarroako Ezker Batua |
| 1991-1995 | Casimiro Larrea Ruiz | Nafarroako Ezker Batua |
Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zaborra biltzeaz, ura hornitzeaz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz,Iruñeko metropolitar guneko beste hainbat herritan bezala.
Haur hezkuntzarako (0-3 urte), herrian Ostadar Haur Eskola dago, 2002ko urriaren 11n inauguratu zena etaG (gaztelania) etaD (euskara) hizkuntza-eredua eskaintzen duena[17]. Haur eta Lehen Hezkuntzarako (3 urtetik 12 urtera), Orkoiengo San Miguel Ikastetxe Publikoa,G (gaztelania) etaA (gaztelania) hizkuntza-ereduak eskaintzen dituena eta Auzalar Ikastetxe PublikoaD eredua eskaintzen dituena daude.[18]
Udal futbol zelaia
2011ko martxotik, Orkoien udal futbol zelai berri bat dauka, belar artifizialarekin eta harmaila batekin. Kanpoaldean, kirol-pista libre bat eta aparkaleku bat ere baditu.
Mendikur Kirol Gunea
2000ean, kiroldegiaren ondoan, neguko eta udako igerilekua, saunak, gimnasioa, berdegunea eta taberna-jatetxea dituen kirol-gune bat eraiki zen.
Udal pilotalekua
1990ean frontoi berri bat eraiki zen 1951ko estali gabeko frontoi zaharraren ordez. Honek, udal kirol jarduerak eta pilota eskola bat biltzen zituen. Kanpoaldean ere kirol-pista libre bat zuen. Gure Jokoa frontoi zaharrak 12 dutxa zituen, eta harmailetan 240 lagunentzako lekua zeukan harmaila finkoa zeukan. Frontoi horrek, izan ere, taberna txiki bat zuen goiko eskuinaldean.
1990eko Gure Jokoa frontoia, 2016ko urtarrilaren 11n inauguratu zuten frontoi berri batengatik ordezkatu zen. Gaur egun, pista handiago bat, haurrentzako parke bat eta belarra duen eremu bat dauka.
Orkoien udalerria Nafarroako iparraldeko I. Osasun Eremuan eta Orkoiengo Oinarrizko Osasun Eremuan dago. Azken eremu horrek honako udalerri hauek hartzen ditu barnean: Orkoien,Oltza,Etxauri,Bidaurreta,Goñerri,Ziritza,Zabaltza,Ollaran,Etxarri,Belaskoain etaItza udalerrikoItza etaLete kontzejuak. Orkoienen osasun-zentro bat dago.[19]
Orkoiengo osasun-zentroa 1989an inauguratu zen, eta 2006an birmoldatu zen, oinarrizko eremuko biztanleriaren gorakada nabarmenak agerian utzi zituen behar berrietara egokitzeko. 4.673 osasun-txartel ditu esleituta, eta hiru mediku orokor, pediatra bat, lau erizain, bi administrari eta gizarte-langile batek osatutako plantilla dauka.[20]
Orkoien Iruñeko eremuan dago, eta, bertan, hirugarren sektoreko 2 ospitale orokor daude: Bideko Ama Birjina Ospitalea eta Nafarroako Ospitalea. Biak Iruñean daude, eta Nafarroako Ospitale Gunean daude. Ortopediako eta errehabilitazioko ospitale monografiko bat, Elkanon dagoen Ubamin klinika eta laguntza espezializatuko lau zentro anbulatorio dauka (horietako 3 Iruñean eta bat Tafallan).[21]
Udalerri honetanEskualdeko Hiri Garraioaren 2 linea daude:
 Eskualdeko Hiri GarraioaOrkoien | |||||
|
| ||||
Horrez gain,La Pamplonesa autobus konpainiak OrkoienIruñea eta inguruko herri txikiagoekin batzen ditu. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Konpainia beraren beste linea batek,Iruñea etaIbero bitartekoa, honako ibilbidea egiten du:
Orkoiengo jaiakekaineko azken aurreko asteartean hasten dira, eta sei egun irauten dute. Horrez gain, urtean zehar bestelako jaiak ere antolatzen dira, besteak beste, Kupueta auzoko jaiak,maiatzaren 1ean San Jose langilearen jaia, etairailaren 29an San Miguel, herriko patroia dena.
Datuak:Q1767914
Multimedia:Orkoien /Q1767914
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Orkoien
