| Odieta | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Iruñea | ||||||||||
| Eskualdea | Ibarrak (Iruñerria) | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Iruñea | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Odieta | ||||||||||
| Alkatea (2011-2027) | Alberto Jose Urdaniz Elizondo (independenteak) | ||||||||||
| Posta kodea | 31799 | ||||||||||
| INE kodea | 31186 | ||||||||||
| Herritarra | odietar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°55′59″N1°38′34″W / 42.93303019°N 1.64268369°W /42.93303019; -1.64268369 | ||||||||||
| Azalera | 24 km² | ||||||||||
| Garaiera | 473-920 metro | ||||||||||
| Distantzia | 18,1 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 367 (2025:  −11) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 15,29 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 18,08 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 48,78 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 78,85(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 8,18(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Oharrak | www.odieta.es | ||||||||||
Odieta[4][a] ⓘEuskal Herriko udalerri eta ibar bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Iruñeko merindadean etaIruñerria eskualdekoIbarrak azpieskualdean dago,Iruñea hiriburutik 18,1 kilometrora. Altuera 473 eta 920 metro artekoa da, eta 24,0 km²-ko azalera hartzen du. 367 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen.
OdietaUltzamaldean dagoenNafarroa Garaiko iparraldeko ibar txiki bat da.Iruña etaUltzama artean dagoen pasabide ez oso ezaguna da. Ibaiaren erdiko tarteari dagokio,Orgiko basotikOlaibarreraino.Ultzama ibarra, muino ugariko lautada zabala, etaOlaibar,Euskal Herrian ohikoa den ibar estu eta malda handikoa, arteko trantsizio-eremua da. Odietak ordoki txiki bat du erdian, muinoekin, baina hurbiletik inguratzen duteTxutxurru etaAldaun mendiek, hegoaldean, eta Extingo eta Belogain mendiek, iparraldean.
Bertako biztanleakodietarrak dira. IbarburuaErripa kontzejua da, non udaletxea da.
Odieta beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Odieta izenaren etimologia gardena daeuskaraz:odi (sakan) +-eta (kopurua adierazten duen atzizkia). Hau da, "sakanen lekua". Apelazio hau Odietaren forma bereziari dagokio, ibar bat izan arren, erdian lautada txiki bat duena. Baina lautada hau ez da laua, baizik eta muino ugariz osatua dago, elkarren artean amildegiak eratzen dituztenak, eta hortik datorkio izena.
Izen hauSakana ibarraren antzekoa da, nahiz eta mendebaldeko eskualdeak bere euskalki bertsioa erabiltzen duen ("sakan"),gipuzkeraz, ibarra honekhegoaldeko goi-nafarreraz gauza bera egiten duen bitartean ("hodi").
Odietako armarriak honako blasoi hau du:[6]
| « | Hondo gorri batez eta aurrean bi urrezko zerrendez osatuta dago. | » |
Odietako bandera bere armarriaren egokitzapen bat da, eta, beraz,Nafarroa Garaiko udalerri gehienetan ez bezala,Nafarroako banderan bezala, armarria sartu beharrean, banderaren azalera osoa ulertzeko zabaltzen den armarria gehitu behar da. Horrela, urrezko bi zerrenda dituen oihal gorri bat da, armarrian bezalaxe.
Iruñeko merindadearen ekialdean dago,Nafarroako Mendialdean.
 | Ultzama | | ||
| Atetz |  | Anue | ||
| ||||
 | ||||
| Txulapain | Ezkabarte | Olaibar |
OdietaIruñeko merindadearen iparraldean kokatzen da,Iruñerriko gune metropolitarraren iparraldean, etanafar hiriburutik 18,6 kilometrora. Herrira heltzekoN-121-A errepidea hartu behar daIparraldeko norabidean, eta Ostizko gurutzabidean ezkerrera hartuNA-411 errepidetik.
IbarrakUltzama ibaiaren erdiko ibilgua hartzen du, baitaGaskueraldeko behealdea ere,Atezdik datorrena,Gaskue zeharkatzen duena eta Ultzamarekin bat egiten duenaLatasatik gertu. Gainera,Eltzarrain ibaiaAnuetik dator Ultzaman ere isuritzeko, baina oraingoanOstitz baino lehen.
Geografikoki, ibarra ez dator guztiz bat udalerriarekin; izan ere,Ezkabarteko ibarrean dagoenAnotz herria geografikoki Odietan dago, bertako urak Aingeruiturriko errekara isurtzen baitira, eta, ondoren,Anotzibar etaZiaurritz zeharkatzen ditu, etaUltzamako erdiko tartean amaitzen da. Ezkabarteko gainerako herrietan ez bezala, bertako urak Ultzamako behealdera isurtzen baitira, hego edo hego-ekialderantz baitute, eta ez iparralderantz, Aingeriturrikokoak bezala.
Ibarraren muga geografikoak istripu geografikoek markatzen dituzte.Ultzama ibarra atzean geratzen daArkil etaUltzama ibaiek bat egiten duten tokian, etaOlaibarko pasabidea, berriz, Sarroa eta Mendigoien mendien arteko meharrean.
Odietak klima atlantiarra dauka, urteko batez besteko balioek erakusten duten moduan. Urteroko prezipitazioak 1.000mm eta 1.400mm bitartekoak dira, eta tenperaturak 10 eta 13 gradu artekoak. Egun euritsuak 120 inguru izaten dira. Euria urte osoan zehar egiten badu ere,uda garaian hilabete bateko lehortea izan ohi da.
Prezipitazio ugariek eraginda, landaredia eta basoak ugariak dira. Basa pinuak, pagoak eta beste hainbat zuhaitz espezie daude Olaibarreko basoetan.
Udalerriko 2.410 hektareetatik, erdia inguru baso eta zuhaitzek hartzen dute (1.149 hektarea), eta beste erdia larreen (969 hektarea) eta laboreen artean banatzen da; 1984an bazka, zerealak, patatak eta barazkiak ziren batez ere, baita mahasti batzuk ere. Pixkanaka-pixkanaka, labore horiek abandonuan erori dira, nahiz eta herri batzuetan oraindik artoa landatzen den.
Abeltzaintzak garrantzi handia izan zuen bere garaian; gaur egun, esnetarako behien ustiategi handian aritzen diren etxalde gutxi batzuetara mugatzen dira. Garrantzi txikiagoa dute haragitarako behien, zaldien edo ardien ustiategi txikiek, bailaran banatzen diren ehundaka batzuk baino ez.
Eremu honen interes geologikoa erliebe hau osatzen duten substratu mineralek eta bertan ematen diren formazioek ezaugarritzen dute. Kareharrizko tuparriak dituzten flysch ozeanikoak dira batez ere,Ziaurritz etaGaskue arteko antiklinalean ikus daitekeen bezala.
Odietan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Anue pareko udalerrian, estazio bat dagoenOlague kontzejuan, itsasoaren mailatik 577 metrora,Nafarroako Gobernuak1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Olague, 1975-2022)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 22.0 | 26.0 | 28.5 | 33.0 | 40.0 | 39.0 | 40.0 | 36.0 | 29.0 | 23.0 | 18.0 | 40.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.3 | 9.5 | 13.1 | 15.1 | 19.1 | 23.2 | 25.6 | 26.5 | 22.5 | 17.7 | 11.8 | 9.0 | 16.8 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.2 | 4.6 | 7.4 | 9.4 | 12.9 | 16.6 | 18.8 | 19.2 | 15.7 | 12.1 | 7.4 | 4.7 | 11.1 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 0.0 | -0.3 | 1.8 | 3.7 | 6.8 | 10.0 | 11.9 | 12.0 | 9.0 | 6.5 | 2.9 | 0.5 | 5.4 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -11.0 | -12.0 | -9.0 | -5.0 | -3.0 | 1.0 | 3.0 | 3.0 | 0.0 | -5.0 | -10.0 | -14.0 | -14.0 |
| Pilatutakoprezipitazioa (mm) | 134.2 | 115.5 | 114.3 | 119.5 | 97.5 | 75.4 | 44.8 | 43.5 | 73.0 | 110.9 | 163.9 | 132.2 | 1224.6 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 88.0 | 54.0 | 52.0 | 56.5 | 49.0 | 85.7 | 48.2 | 90.8 | 67.5 | 69.0 | 80.5 | 86.6 | 90.8 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 14.4 | 12.6 | 12.9 | 14.8 | 13.3 | 9.3 | 7.7 | 6.9 | 9.9 | 12.4 | 15.2 | 14.3 | 143.6 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 2.3 | 3.7 | 2.1 | 1.1 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 1.3 | 1.7 | 12.3 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Odietak 8kontzeju ditu:
Gainera, besteherri hustu bat ere bada, hala nola:
Odieta ibarra izan zenXII. mendetikXIX. mendera, eta noblezia eta Elizaren jabetza izan zen. Herriaren sorrerari buruzko albisterik ez dago, bainaErdi Aroan bazirenJerusalengo San Joan ospitale ordena etaIruñeko katedraleko erlijiosoen sailak Odietako kontzejuetan.957. urteanAntso Gartzia I.a erregeak Ziaurrizko San Krutz elizaDonemiliaga Kukulako monasterioari eman zion eta1071n Erripako San Migel monasterioa Leireko San Salbadorren jabetza bihurtu zen.
OdietakAntso Azkarraren eskutik jaso zuen forua, eta horrek erregeari ordaindu beharreko zergak ezarri zizkien odietarrei. Herriko ordezkariak herritarrek proposatzen zituzten baina erabakia erregeordearen eskuetan zegoen beti. Hala bada,halako batean,Gelbentzuko kontzejuko biztanleek, bi hautagai proposatu zituzten, Juan Erripakoa eta Juan Gaskuekoa. Erabakia hartzeko, elizbarrutiko epaimahai bat osatu zen. Eta bi hautagaiek elkar iraintzeari ekin ziotenXVI. mende hasierakoGaztelaren inbasioaren inguruko gertakariak gogoraraziz.
Tradizioz esan izan da atzeguardia, alemanek eta frantsesek eramandako eta gipuzkoarrek okupatutako hamabi artilleria-piezak zihoazen tokia,Belateko mendatean gertatu zela, eta bertatik nekez saiatzen zirela muga irabazten,Iruñea etaNafarroako Erresuma birkonkistatzeko ahalegin porrokatuaren ondoren. Juan Gaskueren arabera, gertakaria Garragana izeneko parajean gertatu zen, Orin edo Ozin mendian, eta bertan aktiboki parte hartu zuen Juan Erripak, alemaniarren eta frantsesen sarraskian parte hartu zuten gizon talde baten buru, lortutako harrapakina banatuz. Albiste horren arabera, ekintza militarra Odieta ibarreko lurretan etaErripatik gertu gertatu zen.
Odieta ibarraren gainean diputatu batek agintzen zuen, eta herri bakoitzean errejidore bat izendatzen zen.XX. mendearen hasieran, irina ehotzen zuten hiru errota zeuden herrian, Latasan, Erripa-Gendulainen eta Ziaurritzen.
Ostitz udalerri independentea izan zen1927 arte.
367 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen Odietak.[9]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 969 | 924 | 867 | 798 | 734 | 687 | 691 | 750 | 682 | 733 | 622 | 590 | 518 | 352 | 328 | 318 | 318 | 359 | 362 |
bertan egin dezakezu.La Burundesa autobus konpainiarenDonostia etaIruñea bitarteko lineak geltokia dauka Odietakoostitz kontzejuan. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxienez bi zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbidea egiten du:
Odietako alkateaOdietako Elkarte Independentea (AIO-OEI) herri ekimeneko Alberto José Urdanitz Elizondo da2007ko udal hauteskundeez geroztik. Hauteskundeetara talde bakarra aurkeztu zen eta aukeratzen ziren zazpi zinegotziak lortu zituen hortaz. Zuri emandako botoak 27 izan ziren (emandako boto guztien %22,31). Eta baliogabeko botoak 10 izan ziren (emandako botoen %7,63)
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| AIO-OEI | 96 | 7 |
2011ko udal hauteskundeetan ereOdietako Elkarte Independentea (5 zinegotzi) izan zen garaile eta Urdanitzek alkatetza gorde zuen.PPk ere zerrenda aurkeztu zuen eta 2 hautetsi erdietsi zituen.
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| AIO-OEI | 149 | 5 |
| PP | 61 | 2 |
| 2007-2011 | Alberto José Urdanitz Elizondo | Odietako Elkarte Independentea |
| 2011-2015 | Alberto José Urdanitz Elizondo | Odietako Elkarte Independentea |
Santxo Eltso, apaizlatasarrak,katixima bat idatzi zuen gaztelaniaz eta euskaraz, orain arte aurkitu ez dena, eta harekin historiara pasatu zen, euskaraz idazten zuen hegoaldeko lehen euskaldun zelako. 1561ean argitaratu zuen, eta haren izenburuaren, inprimatzeko lekuaren eta urtearen berri dugu, liburuen inbentario bati esker, nahiz eta ez den alerik aurkitu.
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Odietako herri guztiak sailkatu zituen,hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.[12]
Odietan, 1870 urtean 633 biztanle zeuden, eta horietatik 590ek euskaraz hitz egiten zuten, hau da, % 90ek. Euskararen galera, beraz, XX. mendekoa da.Iruñeko Gotzaindegiak 1904an egindako eliz gida baten arabera,Ultzama,Anue, Odieta,Atetz,Txulapain etaOlaibar ibarrak hartzen zituen Anueko Artzapeztegian erantzuna baiezkoa da. 1935ean, ibar horiek guztiak euskaldunak ziren oraindik.
1960ko hamarkadako Nafarroako industrializazioak benetako landa exodoa ekarri zuen hirietako fabriketara.Despopulatze horrek batez ere gazteei eta emakumeei eragin zien. Zalantzarik gabe, euskarari ere eragin zion. Odieta ibarrean oso handia izan da hiriburuaren eragina, jendea bertara joan ohi baita. Ibarra honen erdalduntzea egitate bat da. 1972ko datuen arabera, 60 urtetik gorakoentzat zegoen gordeta euskara, eta oso gutxitan egiten zuten.
1996ko erroldaren arabera, Odietan 324 biztanle zituen; horietatik 79 (% 24) euskaldunak ziren eta 70 (% 22) ia-euskaldunak; gainerakoak, 175 (% 54) erdaldunak. 2001. urtean 318 biztanle zeuden, 81 euskaldun (elebidunak) 75 ia-euskaldun eta, beraz, 162 erdaldun.[13]
Koldo Zuazok,2010ean, Odieta ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[14]
Ibar honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daOlaibarreraz.Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren, Goñerriko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Odieta eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu.2010ko erroldaren arabera, herritarren %25k zekieneuskaraz hitz egiten eta2018n % 35,20k.
Odietaren kondairarik ezagunenaAnotzibarreko sorginena da. XVI. mendean, Mari Juana, berrogeita hamar urtetik gorako ezkongabea; Martiniko eta Migeliko, hamar eta zazpi urteko ilobak; Migel Zubiri eta Graxi, berrogei urte pasatxoko emaztea, bizilagunek salatu zituzten. Akusazioa Nafarroako Gorte Nagusian aurkeztu zuen Pedro Esain Ziaurritz eta Anotzibarko abateak, mutilen gurasoek eta Maria Larraintzar amonak, emakume gaizto batek bere seme-alabak eta bilobak ito eta sorgindu zituela zioten adierazpenak zirela eta. Txakurraren, katuaren eta beste animalia batzuen itxurarekin etxeetara hegan sartzea leporatzen zieten. Zelaiak hondatzen zituzten, elizetan sartu eta Gurutzeari eta santuei iseka egiten zieten. Bizilagunengandik ereindako lur asko galdu egiten ziren "illiortia" izeneko gaixotasun batengatik, baina sorginen lurrek uzta onak ematen zituzten.
Esaten zutenez, sorginek gizon bat ere hil zuten, Pedro Migel, herrira arratsalde euritsu batean iritsi zenean. Maria Larraintzarrek esan zuen bere hiru seme oso ondo oheratu zirela gauean, eta hurrengo eguerdirako hilda zeudela. Graxi anderea mezatara ez joatea leporatu zioten, baina emakumeak sei urte zeramatzan gaixorik. Ohean jakin zuen sorginduta zegoela. Mari Juanaren aitak apaiz bat eraman zuen semeari konjuruak egiteko. Gero urdaiazpiko bat oparitu zion, baina etxera zihoala Mari Juanarekin eta bere lagun sorginekin topo egin zuen. Apaiza izutu egin zen eta handik egun gutxira hil zen urdaiazpikoa probatu gabe. Baina Mari Juanak esan zuen apaiz hark aitaren poltsa eta sukaldea husten zituela eta horregatik hil zela.
Mari Juana eta Migel oinaze-zaldian torturatu zituzten eta suaren oinazea sutontzi batean ezarri zieten, oinak olio irakinez igurtziz eta aitorpen lotsagarri batzuk kenduz. Gartzelako ahuleziaren grazia, ia abandonatua. Hogeita hamabortz urte lehenagoEspartzako sorginei urtebeteko deserrira kondenatu zituzten. Odietarenek, ordea, ez zuten errukirik izan. Herritik gertu, Aingeru Iturriren iturburua dago, eta haren urak sendatzeko propietateak dituela esaten da.[15]
Ibarreko tradiziorik garrantzitsuenaGaskuekoSanturbe baselizarako erromeria da. Santurbe Odietako ibarreko bizilagunen nortasun kolektiboaren ikurra da, maiatzaren azken igandean ospatzen den erromerian islatzen den bezala, nahiz etaUrbano eguna maiatzaren 25a izan, egun horretan santua ermitan meza batekin gurtzen baita.
Sorrerako legendaren arabera, baselizatik gertu elorri bat zegoen, eta, tradizioaren arabera, elorri horren gainean agertu zen Urbano. Ustezko gertaera mirakulutsua garai urrun eta zehaztugabeetan gertatu zen, dei egiten zion artzaintxo baten eskariz, zeinaren hanka elbarritua santuak sendatu baitzuen. Antzeko beste mesede batzuen ondoren,Gaskueko jaunek, haien morroiek eta herriko bizilagunek urtero, maiatzaren 25ean, agertu zen lekura joateko botoa eman zuten, San Urbano izendatzeko baseliza bat eraikiz. Herri-sinesmenak erreumaren gaineko sendatzeko bertuteak ematen dizkio Santuari.
Santutegiak eremutar euskalduna zuen. Urtean zehar, bere betebehar nagusia baselizaren mantenimenduaz arduratzea zen. Abuztuaren 16tik aurrera etaGarizumara arte, ermitaua herriz herri ibiltzen zen postulatzen, santutegiko zainketetarako, behor baten gainean jarri eta alforjan Santurberen irudia zuen kapera txiki bat zeramala.[16]
Datuak:Q635755
Multimedia:Odieta /Q635755
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Odieta| Nafarroa Garaiko eskualde tradizionalak | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mendialdea |
| ||||||||
| Erdialdea |
| ||||||||
| Erribera |
| ||||||||
