| Murillo el Fruto Murelu Hautsi | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Herriko enparantza,Andre Maria elizarekin | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Erriberri | ||||||||||
| Eskualdea | Erdialdea | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Tafalla | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Murillo el Fruto | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Arantxa Murillo Tanco (talde independente) | ||||||||||
| Posta kodea | 31313 | ||||||||||
| INE kodea | 31179 | ||||||||||
| Herritarra | murillotar, mureluar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°23′54″N1°27′57″W / 42.39838156°N 1.46577658°W /42.39838156; -1.46577658 | ||||||||||
| Azalera | 33,4 km² | ||||||||||
| Garaiera | 325-634 metro | ||||||||||
| Distantzia | 67,6 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 665 (2025:  1) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 1,99 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 18,89 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 36,5 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 79,27(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 12,08(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu ez-euskalduna | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 2.3 + % 5.0 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | www.murilloelfruto.es | ||||||||||
Murillo el Fruto[4][a] edoMurelu Hautsi[b]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Erriberriko merindadean etaErdialdea eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 67,6 kilometrora. Altuera 325 eta 634 metro artekoa da, eta 33,40 km²-ko azalera hartzen du. 665 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen.
Herri hauAragoi ibaiaren eskuinaldean dago.Raimundo Lanas garai guztietako joterorik onenaren jaioterria, Murillo edo MureluUxueko mendilerroaren azpian dago, mendi eta ibaiaren artean,Aragoiko Erriberako hasieran.Nafarroako hegoaldeko herri tipikoa da, hedadura handi samarra du, solairu bat edo biko etxez osatua,Erriberako eskema tradizionalari jarraituz.
Bertako biztanleakmurillotarrak edomureluarrak dira.
Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Murillo el Frutogaztelaniatzatutako bertsioa etaMurelu Hautsi bertsioeuskaratuaMuriello Freitonafar erromantzetik datoz.
Murillo lehen ertzak,Nafarroako beste hainbat harresik bezala,harresi batekin du zerikusia, eta ziurrenikherriko gazteluari egingo dio erreferentzia. GazteluaIX. mendeko gotorleku garrantzitsua izan zen, hiribilduaren iparraldeko muino baten gainean eraikia, eta1516anCisneros kardinalaren aginduz eraitsi zuten arte iraun zuen,Nafarroako konkista berriari eusteko. Hormen eta dorrearen aztarnak geratzen dira.
Hain zuzen ere, izenaren bigarren zatiak,Fruto edoHautsi izenak, suntsitua, eraitsia edo hautsia izateari egiten dio erreferentzia. Erromantze bertsioalatinezkoFRACTUS hitzetik dator,nafar-aragoierako fonetikari jarraiki eboluzionatu zuena,FreitoGoi Erdi Aroan eta FruitoBehe Erdi Aroan.Nafar erromantzea desagertu zenean,gaztelania inposatu ondoren, jatorrizko nozioa galdu zen, etaFruito izen tradizionalaFruto (fruitu, igali)gaztelaniazko hitzarekin parekatu zen.Murelu Hautsi neologismoaren sorrerarekin, bigarren izen horren jatorrizko esanahia jaso zen.
1964koBaionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendanMurillo Frutuko nolabait euskaratuta,[6] eta1979koEuskal Herriko udalen izendegian,EuskaltzaindiakMuruhielu forma proposatzen zuen, eta1990eanMurillo el Fruto aukeratu zuen arren.
Udalerri horren izen ofizialaMurillo el Fruto da,eremu ez-euskaldunean dagoenez,gaztelaniazko izena baino ez baita ofiziala.Euskaraz,Euskaltzaindiak dio euskarazko arauzko izenaMurillo el Fruto dela. Hala eta guztiz ere, euskaldunen sektore handi batekMurelu Hautsi forma erabiltzen du. Izan ere, herriko UdalakMurelu Hautsi forma erabiltzen dueuskarazko herri honi dagokiona bezala,Euskaltzaindiak proposatutakoaren ordez.
Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi herriko armarriak honako blasoi hau du:[7]
| « | Hondo gorri batez eta aurrean urrezko harresi batez osatuta dago, ate batekin, eta bere gainean hiru dorre, erdikoa alboetakoak baino handiagoa, dorre bakoitzaren erdian bi leiho dituena. Bi lantza garai daude erdiko dorrea inguratzen, eta beste bi txikiagoak multzoa inguratzen, guztiak ere urrezkoak. | » |
Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi herriko banderak herriko armarri dauka hondo gorri baten gainean. Armarriakkasket bat du gainean.
Murillo el Fruto edo Murelu HautsiErdialdea eskualdean dago,Aragoiko Erribera eremu naturalean.
 | Uxue | Galipentzu | | |
| Santakara |  | Zarrakaztelu | ||
| ||||
 | ||||
| Zarrakaztelu |
HerriaErriberriko merindadearen hego-ekialdeko muturrean dago,Zangozako merindade etaTuterako merindadearekin duen mugan. Murillo edo MureluIruñea euskal hiriburutik 68 kilometrora dago.
Geografiaren aldetik,Aragoiko Erribera eskualdean dago, hau da,Aragoi ibaiaren ibilguaren behereneko aldean.[8][9]
Murillo edo Murelu herriko klimaren ezaugarriaknegu hotzak,uda beroak, prezipitazio eskasak eta irregularrak urte osoan zehar, iparrekozierzo haizea, etauda garaiko lehortea dira. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradu artekoa eta prezipitazioak 500 eta 600mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 70 izaten dira.
Landaredia udalerriak duen klima mediterraneoaren ondorio da, eta jatorrizko zuhaitzek eta landareek gizakiaren eta nekazaritzaren eragin handia izan dute, oraindik ere pinu eta mota batzuetako zuhaixkak geratzen dira.
Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi udalerrian ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Zarrakaztelu pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 343 metrora,Nafarroako Gobernuak1929n jarritako estazio meteorologikoa dago.[10]
 Datu klimatikoak (Zarrakaztelu, 1937-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.5 | 22.0 | 27.0 | 30.0 | 36.0 | 38.5 | 41.5 | 40.5 | 37.0 | 30.5 | 24.6 | 20.0 | 41.5 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.6 | 12.0 | 15.7 | 17.9 | 22.8 | 27.6 | 30.5 | 30.1 | 25.5 | 19.9 | 13.6 | 9.8 | 19.6 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.5 | 6.9 | 9.9 | 12.0 | 16.3 | 20.5 | 22.9 | 22.7 | 18.9 | 14.5 | 9.1 | 5.9 | 13.8 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.3 | 1.8 | 4.0 | 6.0 | 9.9 | 13.4 | 15.3 | 15.4 | 12.3 | 9.0 | 4.6 | 2.0 | 7.9 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -8.2 | -9.0 | -6.5 | -3.0 | 0.6 | 4.4 | 5.4 | 5.2 | 2.0 | -1.9 | -8.5 | -10.0 | -10.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 28.9 | 25.2 | 31.6 | 54.7 | 44.9 | 36.1 | 25.1 | 22.8 | 41.7 | 56.9 | 46.7 | 43.0 | 457.5 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 25.3 | 17.9 | 37.0 | 48.5 | 30.0 | 70.0 | 48.2 | 43.0 | 83.0 | 57.0 | 55.6 | 38.6 | 83.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 8.6 | 7.4 | 7.5 | 9.1 | 8.7 | 5.7 | 4.1 | 4.1 | 5.6 | 8.6 | 9.3 | 9.8 | 88.5 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 0.7 | 0.8 | 0.4 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.5 | 2.4 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[11] | |||||||||||||
.jpg)
Herriaren sorrerari buruz ezer gutxi dakite historialariek, baina herria gaur egun dagoen gunetik gertu,musulmanenar-Qastil izeneko lekua izan zen ("gaztelua").860. urtean,Muhammad I.a izeneko emirkordobarra gazteluaz jabetu zen,Abd ar-Rahman III.akIruñaren aurkako borroketan suntsitu zutena,924an. Tuyibi Abd ar-Rahman ibn Yahyàren aurkaRamiro Gartzeitzek eginiko jazarpenean ere aipatzen da gaztelu hori,Estercuelgo975eko topaketaren ondoren. Historialari batzuen ustez, gaztelu hura da gaur egungo herriaren hasierako gunea.
1102anPetri I.a Santxitz erregeak Medinaceliko forua eman zien murillotarrei. Herria jaurerri izan zen eta1207anAntso VII.a Nafarroakoa erregeak 400 soldatatan neurtu zuen herriaren gaineko petxa. Antso VII.ak forua ere eman zien herritarrei urte hartan.1266anTibalt II.a erregeak herrian zituen larre, etxe, mahasti eta bestelako guztiak eman zizkien herritarrei, eta ordainetan gari, garagarra eta urteroko ehun soldata itzuli behar zioten.1269an, berriz,Olibako monasterioariZarrakaztelu etaSantakara bitarteko lur batzuk saldu zizkiola jakinarazi zien murillotarrei.
1271nHenrike I.a Nafarroako erregeak baso batzuk eman zizkion Olibako monasterioari, dohaintzan, aurretik Tibaltek bere anaia izandakoak hartutako erabakia berretsi zuen eta Murilloko edo Mureluko biztanleriari baso horien jabetza errespetatzeko agindu zuen.1331n EvreuxkoFilipe III.a Nafarroakoak Murilloko foruak berretsi zituen, aurreko errege guztiek egin bezala.XII. mendearen amaieran, herriko alkaidea Martin Martinitz Uritzekoa zen, eta1291angazteluan eginiko lanak burutu zituen.1337kourrian,Petri IV.a Aragoikoa etaFilipe III.a NafarroakoarenMaria alabaren arteko ezkontza zela eta, Nafarroako erregeak,Argeta,Santakara,Galipentzu eta Murillo el Frutoko alkateak deitu zituen.
1402an,Karlos III.a Nafarroakoak bahituran jarri zuen herria,Martin I.a Aragoikoa erregearen mesedetan, honen semeMartin I.a Siziliakoa,Zuria I.a Nafarroakoarekin ezkondu zenean. Zuria,Joan II.aren etorkizuneko emaztea etaBianako printzearen ama zen.1407koapirilaren 10ean,Karlos III.a erregeak,Erriberri aukeratu zuenErriberriko merindadeko hiriburu, eta momentu hartara arteZangozako merindadeko herri izandako Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi,Erriberriko merindadeko herri bihurtu zen.
1423. urtean,Karlos III.a erregeak, murillotarren edo mureluarren egoera ekonomiko larria zela eta, koroari ordaindu beharreko zergen herena barkatu zien. Barkamen hura, hamar urtez luzatuko zen. Filipe Nafarroakoa, Leonelen seme, etaKarlos III.aren sasiko umea, etaAzkoiengo Juanaren, Mosen Pierres Zaharraren alaba, arteko ezkontzan,1424ean, Karlos III.ak 3500florin eskaini zizkien eta Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi,Santakara etaPitillasko udalerriek zor zuten diruarekin ordainduko zirela agindu zuen. Dena den, Filipek ez zuen petxa haietaz gozatzeko aukerarik izan, Bianako printzeak1447an Beaumonteko Juani eman zizkiolako. Dena den,1450an Filiperen alarguna zenJoanak, dirua berreskuratzea lortu zuen.
1516an,Gaztelako armadakNafarroako Erresuma konkistatzean,Cisneros kardenalak,hiribilduko gaztelu historiduna eraistea agindu zuen.1528anAndre Maria eliza eraikitzen hasi ziren, aurreragoko elizaaurregotiko baten arrastoen gainean. Elizaren eraikuntza lanak,1582. urtean amaitu ziren. Eliza barruko erretaula nagusia bestalde Arzeizko Pedrok egin zuen1558an, eliza oraindik amaitzeke zegoenean.
XVI. mende etaXVII. mendean Murillo el Frutok hainbat liskar izan zituenCortesko markesekin, ordaindu beharreko zergak zirela eta. Herritarrek, erregeak aginduriko jaurerrira bueltatu nahi zuten, etaKarlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa erregeak halaxe egin zuen1552an, baina jaurerria berreskuratzeko markesen ahalegina zela eta, gatazkek jarraitu egin zuetn1689. urterarte. Urte hartan, koroa eta markesak akordio batera ailegatu ziren, eta herritarrek markesei urtero ordaindu beharreko diru kopurua ezarri zen. Murillotarrek1845. urtera arte ordaindu behar izan zuten, jaurerriak bertan behera geratu arte alegia.
1781an herriko lehen zubia eraikitzen hasi zen,Santos Angel Otxandategiren bitartez. Honek, 112 753 errealeko gastua aurrikusi zuen. Lanak amaitzear zeudela,1787ko Zangozako uholde famatuek, zubia birrindu egin zuten.1903ra arte, ez zen zubirik eraikiko, eta ordura arte, txalupaz igaro behar ziren herritarrakZarrakaztelura joan ahal izateko.
665 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi herriak.[12]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 554 | 748 | 741 | 732 | 789 | 843 | 864 | 988 | 1165 | 1360 | 1345 | 1319 | 1450 | 1206 | 935 | 837 | 740 | 683 | 665 |
bertan egin dezakezu.Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi herriko udaletxea herriko enparantzan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Arantxa Murillo Tanco da,Murilloko Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea herriko enparantzan dago.
UdaletxeaXVIII. mendeko oinarri karratuko harrizko eraikuntza da. Elizatik gertu dago eta beheko solairua eta horren gainean eraikitako beste bi solairu dauzka. Fatxada harlanduzko harriarekin eraikia dago. Aipagarriena barrualdeko eskailera eta hegoaldeko fatxada dira. Fatxadak harlanduzko dobela arkuak eta arku errematea duten bost leiho dauzka.XX. mendearen amaieran berrikuntza lanak egin ziren barrualdea eta kanpoaldea berrizteko. Lanek 26,4 milioi pezetako aurrekontua izan zuten eta Nafarroako Gobernua]]k diruz lagundu zuen udalerria.
Murelu Hautsiko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Arantxa Murillo Tanco da,Murilloko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:
1979tik, Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi udalerriak 6 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[13] | |
| Jesus Napal Lanas[14] | 1979 | 1983 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Juan Manuel Alfaro Fernandez[14] | 1983 | 1987 | Alianza Popular | |
| Gregorio Jurio Lanas[14] | 1987 | 1999 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Javier Garriz Gabari[15] | 1999 | 2011 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Javier Garriz Gabari[15] | 2011 | 2015 | Murilloko Herriaren Batasuna | |
| Juan Carlos Gabari Sanz[15] | 2015 | 2019 | Murilloko Talde Independentea | |
| Arantxa Murillo Tanco[16] | 2019 | jardunean | Murilloko Talde Independentea | |
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko324 linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak bi autobus geldialdi du zeharkarrikan: batFigarolerantz eta beste batTafallarantz.
|
Etxeak muino baten hegalean daude, eta gaur egun desagertuta dagoengaztelu zaharraren hesiari egokitzen zaizkion bihurgune zabaletan kokatzen dira kaleak.XVI. mendeko etxe ugari daude, burualde zabalez eta erdi-puntuko portale handiaz artikulatutako harlanduzko gorputz batzuk dituztenak; giltzarri batzuek garai hartako edoXVIII. mendeko armarriak dituzte, eta horien arteanErronkaribarreko etaArradako armak daude. Udaletxearen eraikina ere interesgarria da, barroko estilokoa, garai hartako eskailera zabal bat eta fatxadan armarrierrokoko bat gordetzen dituena.
1400. urtearen inguruko liburu batean,Nafarroako Artxiboan gordeta etaMurillo el Frutoko petxak izenburupean, orduko murilloar edo mureluarren bizitza arruntari buruzko informazioa agertzen da. Lanak ez du datarik, ezta sinadurarik ere, baina Gil Lopitz Saratsakoak,Erriberriko notarioak, idatzi behar izan zuen1400. urte inguruan. Haren aurrean, Murillo el Frutoko laurogei bizilagunek zituzten lurrak eta horiengatik ordaintzen zuten uztaren zatia (petxa) deklaratu zituzten. Lan horretan deigarria daeuskarazko izenen ugaritasuna:Aitzurieta,Areatzea,Baratzealzinea,Baratzeberrieta,Baratzebideta,Baratzetako hodia,Buztina,Legazpea,Txorrota,Odia,Uarte,Erteko erregua,Uarteko hodia,Garipentzuko zaldua... Egia da, halaber, herrikoekMalpuent,elParral edolaTranca bezalako toponimoerromantzeak aipatzen zituztela, oraindik ere kontserbatzen direnak. Baina atentzioa ematen duenaeuskaldun lehenak ziren, ugarienak izan arren, ia bat ere gorde ez diren horietakoak.Patxi Salaberrik euskaltzainakErriberako zonalde honetako toponimiari buruzko ikerketa bat egin zuen, baita orduko bizilagunen izenei buruzkoa ere, ezizen euskaldunak baitzituzten: Johan Biperr, herriko alkatea1396an, Maria Garizu, Per Arceiz Lucea, Salvador Ederra edo García Zalduna.[17]
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[18]
Koldo Zuazok,2010ean, Murillo el Fruto edo Murelu Hautsi ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[19]
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Murillo el Fruto edo Murelu Hautsieremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania zen.2001eko erroldaren arabera, herritarren % 1,51k zekieneuskaraz,2010ean % 1,47k eta2018n % 1,00k.
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak:Q1773026
Multimedia:Murillo el Fruto /Q1773026
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Murillo el Fruto
