| Luzaide | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Elizaldea auzo nagusiko ikuspegia, zeharkarrikan | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Zangoza | ||||||||||
| Eskualdea | Garazi(geografiki eta historiki) Pirinioak(administratiboki) | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Bidausi | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Luzaide / Valcarlos | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Nicolás Camino Caminondo (kudeaketa-batzordea) | ||||||||||
| Posta kodea | 31660 | ||||||||||
| INE kodea | 31248 | ||||||||||
| Herritarra | luzaidar, luzeidar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 43°05′30″N1°18′05″W / 43.0917°N 1.3013°W /43.0917; -1.3013 | ||||||||||
| Azalera | 44,06 km² | ||||||||||
| Garaiera | 217-1501 metro | ||||||||||
| Distantzia | 63,1 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 336 (2025:  27) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,08 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 23,08 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 13,16 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 75,51(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 2,16(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu euskalduna | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 64.3 + % 14.2 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | XVI. mendea(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.luzaide-valcarlos.net | ||||||||||
Luzaide[4][a] (behe-nafarreraz:Luzeide)[b]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Zangozako merindadean etaGarazi eskualdean dago geografiki eta historiki, bainaPirinioetan administratiboki,Iruñea hiriburutik 63,1 kilometrora. Altuera 217 eta 1501 metro artekoa da, eta 44,06 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtea 336 biztanle zituen.
Luzaidegaraztar herri tipikoa da, bainaNafarroa Garaian dago. Egitura deszentralizatua du, auzotan banatuta, eta horien arteanElizaldea udalburua nabari da, handiena eta garrantzitsuena:udaletxea, eliza eta frontoia hantxe daude.Arnegirekiko mugaren ondoanPekotxeta dago, biNafarren arteko erromesen bidegurutze gisa duen garrantzi historikoagatik nabari dena. Iparralderago dagoen auzoa,Pertole, komertzialena da,Garazibaxenabartar eskualdeko merkataritza-gune nagusia baita, eta bentak eta denda ugari hartzen baititu.
Bertako biztanleakluzaidarrak (behe-nafarreraz:luzeidarrak) dira.
Luzaide edo Luzeide beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Luzaidek tradizio bikoitza du bere izenean,erromantze bat etaeuskara beste bat, erabat desberdinak direnak. Historikoki,Valcarlos erromantze izena bakarrik izan da ofiziala, etaeuskarazko izena eremu ez-ofizialetara baztertuta geratu da. Hala ere,1989kourtarrilaren 31tik aurrera bi toponimoak koofizialak izatera pasa ziren.
Euskal izenak,Luzaide, "bide luzea" esan nahi du,luza ("luzea") etaide (bide = "bide").Jean-Baptiste Orpustaneuskal filologo ustez, lekuizenakNafarroa Behereko artzainek ibarra zeharkatzen ari zirenean beren artaldeekin egin behar izaten zuten ibilbide luzeari egiten dio erreferentzia, ibarran populazio-gune egonkor bat ezarri aurretik.
Udalerriarenerromantze izena,Valcarlos edola Val de Carlos,Karlaundiaren irudiarekin,Errolanen kantuarekin etaOrreagako gudu mitikoarekin lotu izan da tradizioz.XII. mendean lurralde horiek zeharkatu zituenAymeric Picaud erromesfrantziarrak testu bat utzi zuen idatzita Luzaideri buruzCodex Calixtinusen. Haren arabera, ibarrakerromantze izena eman zion herriari, lehenla Val de Carlos (Karlosen ibarra; Karlos = Karlaundi = Karlomagno) baitzen, han kanpatu baitzenKarlomagno bere armadekin,ErrolanOrreagan hil zenean.
Luzaideko armarriak honako blasoi hau du:[6]
| « | Armarri xakeatua: hondo zuri batez eta aurrean xake taula batez osatuta dago, koadro zuri eta beltzekin. | » |
Luzaideko banderak Luzaideko armarria dauka hondo gorri ilun baten gainean. Armarria, gaineankasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da.
Luzaideizen bereko ibaiaren ibarran barruan dago geografikoki, baina, administratiboki, udalerri independente da. Ibar hauPirinioetako ibarra da,Aldudeko etaBeherobiko ibarren artean. Ibarra zeharkatzen duLuzaide ibaiak,Errobi ibaiaren adarrak.
 | Lasa | | ||
| Banka |  | Arnegi | ||
| ||||
 | ||||
| Auritz | Orreaga | Orbaizeta |
UdalerriaPirinioen iparraldeko isurialdean dago. Egoera horrek, orografia gorabeheratsu baten erdian,Ibañetaren oinean eta altuera handiko mendiz inguraturik,Iruñarekin komunikatzea zailtzen du, errepide bihurgunetsu eta korapilatsu batean barrena egiten baitira. Klima epela eta hotza da. Luzaiden prezipitazio nabarmenak daude,Nafarroako gainerako zonalde piriniar ozeanikoan bezala. Hilabeterik lehorrenean ere euri asko egiten du. Hemengo klima Cfb gisa sailkatzen da Köppen-Geiger sistemaren bidez. Urteko batez besteko tenperatura 10,7°C da. Urtebetean, prezipitazioa 1 577 milimetrokoa da.
Luzaiden dagoen itsasoaren mailatik 320 metroraNafarroako Gobernuak1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Luzaide, 1974-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 24.0 | 26.0 | 29.0 | 32.0 | 35.0 | 39.0 | 39.0 | 40.0 | 36.0 | 33.0 | 25.0 | 24.0 | 40.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 11.1 | 12.0 | 14.5 | 16.1 | 19.8 | 22.7 | 24.7 | 25.0 | 23.0 | 19.3 | 14.2 | 11.7 | 17.8 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 7.2 | 7.8 | 9.9 | 11.3 | 14.8 | 17.6 | 19.6 | 19.8 | 17.6 | 14.7 | 10.2 | 8.0 | 13.2 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 3.4 | 3.6 | 5.2 | 6.5 | 9.8 | 12.6 | 14.6 | 14.7 | 12.1 | 10.0 | 6.2 | 4.3 | 8.6 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -13.0 | -9.0 | -8.0 | -2.0 | 1.0 | 4.0 | 7.0 | 5.0 | 3.0 | -2.0 | -7.0 | -8.0 | -13.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 159.8 | 146.5 | 145.5 | 171.0 | 123.9 | 85.6 | 72.5 | 93.9 | 103.2 | 136.7 | 188.6 | 160.2 | 1577.4 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 78.6 | 83.5 | 93.1 | 65.4 | 63.7 | 68.0 | 62.0 | 56.5 | 87.9 | 98.7 | 92.3 | 75.0 | 98.7 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 14.6 | 13.9 | 14.7 | 17.7 | 17.5 | 15.3 | 13.6 | 14.4 | 12.8 | 15.2 | 15.4 | 15.3 | 180.2 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.4 | 2.1 | 1.0 | 0.5 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.3 | 0.9 | 6.2 |
| Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
| Luzaideko auzoen mapa |
Luzaide pixka bat aldentzen daNafarroako Pirinioetako errepidearen alboetako etxeen ohiko kokapen linealetik (herri-kale), eta herriaren erdian kokapen hori beste biztanlegune sakabanatu batzuekin uztartzen du,Baxe Nabarren gertatzen den bezala,Euskal Herriko tipikoena baita. Izan ere,PirinioetakoNafarroa Garaiko gainerako herrietan ez bezala, Luzaide 300 metro baino gutxiagora dago, eta, beraz, elurteak ez dira hain ohikoak eta sendoak izaten. Goian, isolamendua eta janari eskasia saihesteko, baserri guztiak leku berean (herriak) biltzen ziren, baina ez hemen.
Udalerriak bederatzi auzo ditu:
LuzaidenUrepel-Ibañetako trikuharri-geltokiaren zati bat dago;Lauriñagako trikuharria, besteak beste. Han historiaurreko aztarna ugari aurkitu dira, ibar horietan zehar gizakiaren presentzia adierazten dutenak.
ArabiarrekNafarroaren gehiena717 konkistatzean, ez zuten interes berezirik izanOrreaga etainguruko lautadarekin, beharbada, bertan elikagaien edo bestelako materialen ekoizpenak garrantzirik ez zuelako.KarlaundiIruñeari erasota,Pirinioetatik pasatzen ari zela,baskoiek eraso jo zuten, eta haren ilobaErrolan,Bretainiako Marmako dukea, hil zuten.Orreagako gudua esaten zaio horri. Esaten denez,KarlaundiLuzaideko ibarran zegoen bitartean,ErrolanIbañetan hiltzen zen. Horregatik, ibarrakVallis Caroli ("Karlaundiren ibarra") izena hartu zuen, etala Val de Carlos izan zennafar erromantzez etaValcarlosgaztelaniaz.[9]
814. urtetik aurreraCompostelako Donejakue erromesak jasotzen hasi zen, apostoluaren hilobiaren aurkikuntzaren ostean.XII. mendearen lehen erdian bultzada handia izan zuen bertarako erromesaldiak. Aspaldi horretatikOrreagaDone Jakue bidearen Nafarroako lehenengo puntu nagusia daIpar Euskal Herria etaFrantziatik etorrita, Luzaide bidez, eta horren lekuko diraOrreagako kolegiata bera eta inguruko eraikinak, erromesak arduratzeko sortuak hein handi batean.
Luzaidek hainbat establezimendu izan zituen bidaiariei eta erromesei arreta emateko, hala nolaIrauzketa (Donibane Irauzketa),Donejakue Bidearen ekialdeko ertzean kokatua, elizaren aurrean,Leireko monasterioaren mende1271 arte eta ondorenOrreagakoa. Honen ondoanKapairon edoTxapiron izenaen aterpetxea egon zen.Gaindola auzoan,Luzaideko kanpaiko aterpetxea.XIII. mendetik aurrera,Giltzapetukoa buruzko dokumentazio ugari dago. Azkenik,Zaldi Zuriaren ostatu-etxeak, Migel Santxitz Aurizperrik1342an eraikiak. Azken hori izan ezik, denakOrreagako kolegiataren mende egon ziren.[10]
Mugan zegoenez (Gaskoiniarekin muga egiten zuenXI. mendera arte), LuzaidekErdi Aroan, pasabidea defendatzen zuen dorre bat izan zuen,Etxegaztelu izenekoa, etaZangozako merindadeko errege-gazteluen nominanGuarda bezala agertzen zena. Dokumentazioak ondorengo alkateak erregistratzen ditu.1280an Lope Martinez Uritzek zuen haren ardura;1290 eta1316 bitartean Gartzea Lopitz Leiunek.1318an Martin Nasek hartu zuen haren lekua, eta1325ean Martin Enekoitz Urtsuak.XIV. mendearen erdialdean Beñat Lüküze alkaidea zen,1360an Gilen Arnalt Irunberrik ordezkatu zuena, hurrengo urtean Gaillart Lüküze ordezkatu zuena. Pellot Lüküze izan zen haren oinordekoa, eta1374an Migel Etxautzek ordezkatu zuen alkatetzan. Hurrengo urteetan Gartzea Nas1378an agertzen da. Martin Larramendi (1380), Juan Oliver Mitxelko,Zaldi Zuriaren etxeko jauna1381an.1388an,Karlos III.a Nobleanafar erregeak Juan Oliver berretsi zuen bere postuan.1393an Martin Etxaitzek hartu zuen haren lekua, eta1419an Arnaut Etxaitzek. Zuria andreak1437an Juan Peretze Ureta izendatu zuen, eta haren ondorengoa izan zen1450ean Pero Gartzea Uhalde. Urte horretan bertan,Lüküzeko jaunaren tropek gaztelua okupatu eta suntsitu zuten.[11]
IX etaXI. mendeen arteanLeireko monasterioak Luzaiden izan zituen jabetzak.1271nOrreagako kolegiatari saldu zizkioten;1406an, koroak, era berean, Luzaideko lurraldean zituzten jabetzak prioreari eman zizkion.XIV. mendearen erdialdean,Baionako apezpikutzak Luzaideko elizaren gaineko eskubideak argudiatu zituen, baina horretarako izendatutako arbitraje-batzordeak ukatu egin zituen. Hala ere,1566ra arte egon zen baionarren orbitan, nonPio V.akIruñeko apezpikutzari esleitu zion,Baionakotik bereiziz,Nafarroa Beherean eragin kalbinistaren ondorioz. Hala eta guztiz ere,Baionako autoritatearen interferentziak eta eragina berreskuratzeko saiakerakXX. mendearen hasierara arte luzatu ziren.
Karlos III.ak1406anErroibarreko bizkonderria sortu zuenean, hainbat errenta eta jabetza esleitu zizkion eraketarako, horien artean Koroak Luzaiden zituenak,XVI. mendearen erdialdera arte Erroibarko alkatearen jurisdikziopean egon zena, Etxegazteluko mugako gaztelua mantentzeaz arduratzen zena. Gainera, urte honetako errege ediktu baten bidez,Bortuz Bestaldeko Lurraldetik banandu zen, etaZangozako Merindadearekin bat egin.[12]
Fernando Katolikoak Nafarroa konkistatu ondoren, Luzaideren historia bere mugako izaera berriak baldintzatuko du, bere lurraldea eta eskubideak murrizten ikusiz. Luzaidek, ordea, komunikaziorako bide nagusitik kanpo iraun zuen, errege-bideaDonibane GarazitikGaraziko gainetatik baitzihoan, Altobiskar ingurutik, zuzeneanIbañetara jaisteko. Egoera horrek arazo ugari sortu zizkion, esate baterako, muga-zergen ondorioetarako inportatzaile eta esportatzailetzat hartutako biztanleak izatea, eta1883-1884 urteetan zabaldu zen mendateaArnegiko mugarekin lotzen duen errepidea.
Banaketa motelagoa izan zen elizaren jurisdikzioan. Hasiera batean, Luzaideko elizaBaionako elizbarrutikoa izaten jarraitu zuen, eta jendeaAzoletatikIbañetaraino etaEiheralarreko bidetikBaigorriko gailurretaraino hartzen jarraitu zuen,Arnegi etaOndarrola auzoak barne, horietako lehenabaxenabartar zibilagatik zelarik, geroagofrantziarra,1856ko muga askoz ere berantiarragoaren ondorioz bigarrena izango zen bezala. Jurisdikzio-arazo horretatik kanpo, muga hispanofrantsesa ezartzeak beste ondorio batzuk ekarriko lizkioke Luzaideri, batez ere bere lurraldea eta eskubideak murriztea,Ondarrolaren kasuan bezala,Frantziari atxikita geratu baitzen.
1521eanNafarroa birkonkistatzen saiatu eta 4 urtera,1525ean,Auritzen sorginkeria-prozesu bat izan zen, Balanza lizentziadunak parte hartu zuelarik. Luzaideko etaOrreagako auzipetuak ziren. Luzaidekoak Graciana de Esnoz, María del Caballo Blanco, María la Abadesa, Graciana de Ceztau, Martin delako bat eta bertzeren bat ziren. Beharrezko ikerketak egin ondoren, ez zen sorginkeria-jardueren aztarnarik aurkitu. Akusatuek, bestalde, ezkutuko hainbat jardunbidetan aritu zirela adierazi zuten. Hasteko, enkarterriei ondasun guztiak bahitu zitzaizkien. Ez da behin betiko epaia ezagutzen, baina jasota dago 8 sorgin erre zirela.[13]
Florentzio Idoate IragikNafarroako historiaren txokoak bere liburuan aipatzen duLuzaideko ibarrak (Luzaide bakarrik)1723anNafarroako Foru Aldundiari1720koizurritearen ondorioz egindako gastuengatiko konpentsazioa eskatu ziola. Luzaidarrek azaldu zuten beren pertsonekin mugan ezarritako osasun-kordoian parte hartu zutela, eta, gainera, abeltzainen konpainia bati eutsi ziotela, guztira 6 000 erreal gastatuz. Hala ere,Nafarroako Gorteek ez zuten aintzat hartu erreklamazio hori.
1793koekainaren hasieran, Luzaidarrek Altobizkarreko bidea irekitzeko eskaintza egin zuten,Ventura Caro jeneralespainiarraren tropek zeharkatu eta Château-Pignon postu estrategikora iritsi ahal izan zezaten.1794koapirilean, Luzaidek su hartu eta arpilatua izan zen,Alduden postutik tropa konbentzionalen erasoaldietan.XVIII. mendearen amaieranburdinola bat, batan bat eta irin-errota bat zituen. Beren etxe gehienak ia erabat hondatuta zeudenKonbentzioaren gerraren barruko gertakari hartaz geroztik.[14]
1834-1835eko udal-erreformekin, Luzaideko "ibar eta hiribilduaren" administrazio-batasuna mantendu zen arren, udal-agintaritza araubide komunaren arabera arautu zen orduz geroztik. Ordura arte, erregeordeak hiribilduak proposatuta izendatutako alkate batek eta herritarrek aukeratutako errejidoreek administratzen zuten.
XIX. mendearen erdialdean, bestalde,Done Jakue eliza parroko batez eta onuradun batez baliatzen zen, biakOrreagako kabildoa edo erregea hornitzeaz, hutsik geratzen zen hilabetearen arabera. Eskola bat zegoen, urtean 2 880 erreal zituena, eta ferrazko hiru bideDonibane,Orreaga,Banka etaAldude herrietara joateko. Arrullandetako burdin meategia ustiatzen ari ziren,Orbaizetako ola hornitzen zuena, eta bi iltze fabrika, bat ondua eta hiru errota zeuden.XIX. mendearen bigarren erdialdean,Ibañetatik herrira jaisten zen errepidearen eraikuntzak nabarmen aldatu zituen komunikazioak.1920. urte aldera, egunero autobusak zeudenAgoitzera alde batetik etaDonibane Garazira bestetik, eta herriaEspainiar etaFrantziar Estatuen arteko sarbidearen aldaketa horren ondorioz bihurtu zen.[10]
Ordurako, hiru irin-errotez gain, bi iltze-fabriketako batekoak eta ondutakoetakoak, txokolate-fabrika bat eta establezimendu hidroterapiko bat zeuden; Familia Santuaren komentua eta bi eskola zeuden.
Luzaideko elizaren ondoan ospitale-etxe bat zegoen,Konpostelarako erromesentzat atseden hartzen zuenaOrreagako ospitale nagusira iritsi aurretik.Orreagarena zen.1601ean, Orreagako Andre Mariaren Errege Etxeko priorraren eta kabildoaren eta Luzaideko Ibarreko Kontseiluaren artean auzi bat zegoela jasotzen da, azken hori ospitale-etxe horretaz jabetu zelako.
2025 urteko erroldaren arabera 336 biztanle zituen Luzaidek.[15]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 962 | 1007 | 996 | 907 | 1015 | 933 | 973 | 1048 | 850 | 880 | 940 | 818 | 823 | 686 | 595 | 540 | 427 | 395 | 320 |
bertan egin dezakezu.Luzaideko muga-egoerak eragin du historian zehar aduanaren presentziari lotutako ekonomia garatzea (merkataritza,kontrabandoa). Gaur egun, lanbide tradizional asko desagertu ondoren, herriko ekonomia nekazaritza eta abeltzaintzako ustiapenetan eta merkataritza eta zerbitzuen sektorean oinarritzen da.
Abeltzaintza batez ere ardi-azienda (latxa arrazakoa) eta behi-azienda (Pirinioetako arrazakoa) da. Neurri txikiagoan ematen dira zaldi-azienda (behorrak), eta ahuntzak, idiak eta astoak pixkanaka desagertzen ari dira. Gainerako animaliak (txerriak, oiloak eta abar) familien kontsumorako hazten dira. Ustiategi txikiak: etxea, bordak, laborantza-lurrak eta larreak, eta herri-lurren aprobetxamendua (iratzeak, gaztainondoak). Gero eta ustiategi gutxiago, lan-baldintza zailak eta horietako batzuen errentagarritasun txikia direla eta, gazteek beste bizimodu batzuk aukeratu dituzte.
Industria sektorea gazta egiteko artisau-industria txiki baten moduan dago, baita zuraren sektorean ere. Era berean, gaur egun, hiru zentral hidroelektriko daude: Txirriskin, Luzaide eta Arrollandieta. Horiek herriaren aberastasun hidrologikoa aprobetxatzen dute, eta haren indarra areagotu egiten da malda handietan behera egin duelako.
Hirugarren sektoreak presentzia oso zabala du eta tokiko beharrak gainditzen ditu. Batez ere, mugak jokatzen duen paperari zor zaio, bai eta Luzaidetik administrazio bereko biztanle-gune hurbilenera dagoen distantziari ere (Orreagatik 24 km), eta horrek eragotzi egiten du zenbait zerbitzu, hala nola osasun-zerbitzuak, eta abar, herritik kanpo kontzentratzea. Sektore horren barruan honako jarduera hauek daude: Merkataritza txikia, merkataritza handia, garraioa, ostalaritza, finantzaketa eta kudeaketa, ile-apaindegiak, osasun-zerbitzuak, administrazio-zerbitzuak, etab. Establezimendu gehienakPertole auzoan daude, "Luzaideko bentak" izenekoak,Garazi,Baigorri etaOrtzaizeko biztanleriaren zati handi bat zerbitzatzen dutenak.
Luzaideko udaletxeaElizaldea auzoan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Nicolás Camino Caminondo da, kudeaketa-batzordeak izendatua.
1999ko hauteskundeak arte, zinegotziak bi alderdi ezberdinetakoak izan ziren beti (1991 izan ezik, guztiakNekazari Independenteak alderdikoak zirelako, eta1987 eta1995, alderdi gehiago egon zirelako).2003. urtean anomalia bat gertatu zen, ez baitzen zerrendarik aurkeztu alkate gisa. Horrela, Juanjo Camino Camino kudeaketa-batzordeko zinegotziburua izendatu zen hurrengo hauteskundeetara arte.
2007ko hauteskundeetarako bi zerrenda aurkeztu ziren:Luzaidegatik (5/7) etaNafarroa Bai (2/7);2011n zerrenda bakarra izan zen (Luzaidegatik). Hala ere,2015ean berriro gertatu zen anomalia: ez zegoen hautagairik. Fernando Alzón Aldabe,Luzaidegatik zerrendako alkate ohia, izendatu zuten kudeaketa-batzordeko zinegotziburua.2019an, hirugarren aldiz gertatu zen. Kasu horretan Nicolás Camino Caminondo zinegotziburua izan zen.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza etaudaletxeaElizaldea auzoan dago.
Luzaideko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Nicolás Camino Caminondo da, kudeaketa-batzordeak izendatua. Zinegotziak 4 daude:[16]
1979tik, Luzaidek 7 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[17] | |
| José Bazo Lavilla | 1979 | 1983 | Luzaideko Independenteak | |
| Luis Liberal Flamarique | 1983 | 1991 | Herriarekin | |
| Juan Pedro Arrosagaray Falxa | 1991 | 1995 | Nekazari Independenteak | |
| Ana Isabel Elizondo Ainciburu | 1995 | 2003 | Luzaidegatik | |
| Juanjo Camino Camino | 2003 | 2007 | kudeaketa-batzordea | |
| Fernando Alzón Aldabe | 2007 | 2015 | Luzaidegatik | |
| Fernando Alzón Aldabe | 2015 | 2019 | kudeaketa-batzordea | |
| Nicolás Camino Caminondo | 2019 | jardunean | kudeaketa-batzordea | |
PLM konpainiakIruñea etaDonibane Garazi arteko linea operatzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Luzaide sailkatu zituen,behe-nafarrera euskalkian,Baigorri,Arberoa etaOrtzaize ibarretan hitz egiten zena.[18]
Koldo Zuazok,2010ean, Luzaideknafar-lapurtera euskalkian sailkatu zuen.[19]
Luzaidekofolklorearen ikur nagusiabolantak dira, ikusgarri eta dotore jantzitako dantzariak alegia,Pazko Igandean agerraldia egiten dutenak. Festa honen jatorriainauterietatik dator, eta egindako dantzek "bolant-iantzak" izena hartzen dute, jauziak, kalapita-iantzak eta makilarienak barne.
Pertsonaia artean ziratepekoak, gorriak, zapuriak, makilariak eta bolantak eurak dira, eta hauen guzien atzetik "atxo ta tupinak" joaten dira.
Jantziei dagokienez, txapel gorria, espartinak, atorra zuria eta kotoizko prakak, urrezko eskubandak, kaskabiloak eta zinta hori eta gorriak eramaten dituzte bolantek.
Luzaideko plater tipiko batzuk honako hauek dira:[20]
Datuak:Q524479
Multimedia:Luzaide-Valcarlos /Q524479
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Luzaide
