LurraEguzki-sistemako hirugarrenplaneta da,dentsoena etabizia duenplaneta ezagun bakarra.Datazio erradiometrikoa erabilita eta beste ebidentzia iturri batzuk hartuta, Lurra orain dela 4.500 milioi urte baino gehiago sortu zen[22][23][24][25].Lurraren grabitateak[26] espazioko beste objektu batzuekin elkarrekintza du, berezikiEguzkia etaIlargiarekin, Lurraren satelite natural bakarra. Lurrak Eguzkiaren inguruan bira bat ematen du 365,26 egunean behin,urte gisa ezagutzen den denbora. Denbora honetan zehar Lurrak bere buruari 366,26 bira ematen dizkio[oh 2].
Lurraren biraketa-ardatza bere plano orbitalarekiko okertua dago,urtaroak sortuz[27]. Ilargiaren eta Lurraren artekograbitazio elkarrekintzakitsasaldiak sortzen ditu, Lurra bere ardatzean egonkortzen du eta biraketa abiadura geldotzen du[28]. Lurra da Eguzki-sistemako planetarik dentsoena eta lauplaneta telurikoen artean handiena.
Lurrarenlitosfera milioika urtetan gainazalean zehar higitzen diren plaka tektoniko[29] izeneko hainbat atal zurrunetan banatuta dago. Lurraren gainazalaren % 71urez estalita dago[30]. Beste guztia kontinente eta uharteak dira, bertako aintzira eta ur-ibilguak kontuan hartuta.Poloak gehienbatizotzez daude estaliak,itsas-izotzak etaAntartikako izotz-geruza barne. Lurraren barnea oraindik ere aktibo dago,burdinazko barne-nukleo solidoarekin, eremu magnetikoa eragiten duen kanpo-nukleo likidoarekin etamantu osatzen duen geruza lodi eta nahiko solidoarekin. Geruza hauekplaken tektonika eragiten dute.
Lurraren historiako lehen mila milioi urtetan,bizia agertu zen ozeanoetan, etaLurraren atmosfera eta gainazala eraldatzen hasi zen, organismoaerobiko etaanaerobiko ugari sortuz. Ebidentzia geologikoaren arabera,biziaren jatorria orain dela 4.100 milioi urte eman zen, gutxienez. Hortik aurrera, Lurrak Eguzkiarekiko duen distantziak, ezaugarri fisikoek eta historia geologikoak baimendu du biziareneboluzioa eta garapena. Lurrekobiodibertsitatea milioika urtetan garatu da, era jarraituan hedatuziraungipen masiboetan izan ezik[31]. Lurrean bizi izan diren espezieen % 99 baino gehiago iraungita dago[32][33][34]. Gaur egun zenbat espezie bizi diren eztabaidarako gaia da[35][36][37], espezie gehienak ez direlako oraindik deskribatu[38]. Lurrean 7.600 milioigizaki bizi dira, harenbiosferaren etamineralen mende[39]. Gizakiekgizarte etakultura ezberdinak garatu dituzte;politikoki, Lurrean 200estatu burujabe baino gehiago daude.
Lur hitzaren jatorriaren inguruan eztabaida dago.Joseba Lakarrak bere erro monosilabikoen teorian kokatzen du jatorria, eta*dur errotik datorrela dio[40]. Beste etimologia batek diozelta jatorrikoa dela, eta «gainazala» edo «zorua» esan nahi zuen[41];irlandera zaharreanLár esaten zen[42] edogalesezllawr. Hitz hauekaitzinbritonieratik datoz,*lọr[43]. Hitz honetatik hainbat eratorri daudehizkuntza zeltatan:lorbretoiera zaharrean etaleur bretoieraz zeinkornubieraz, edolaur aitzinako galesez; guzti hauen esanahia «zorua» da[44].Aintzinzelterazko*ɸlārom hitzetik dator eta hauaitzinindoeuroperako*pleh₂rom edo*ploh₂rom hitzetatik.*pleh₂- erroak «laua izatea» esan nahi du[45]. Hitz horretatik eratortzen dira erelatinezkoplautus (oskoen 𐌐𐌋𐌀𐌅𐌕𐌀𐌃 hitzetik; «laua», «zabala»),plānus («laua») etaplanta («landare») hitzak[46]. Latinezko hitz hauen jatorri berberekoak dira euskarazko «laua», «leun» eta «landare».
Lurrarensinonimo bezala hainbat hitz erabiltzen dira. Horietako batludi da,Sabin Aranak asmatutakoneologismoa,lu- hitzari-di atzizkia gehituta[47]. Beste batmundu da (gaztelaniaz:mundo,frantsesez:monde), latinekomundus hitzetik eratorria eta hauetruskotik (𐌌𐌖𐌈) edo aitzinindoeuroperatik (*mh₂nd-). Jatorrian «garbia» edo «edertua» esan nahi du (alderatu aurkakoinmundizia hitzarekin)[48][49].
Termino zientifikoak erabiltzen direnean, latinezkoterra etatellūs hitzak etaantzinako grezierakoγῆ (gē) ere erabiltzen dira.Terra hitzaterraformazio bezalako hitzetan erabiltzen da, eta aitzinindoeuroperako*ters- hitzetik eratorria da, «lehorra»;tellus hitzateluriko bezalako hitzetan erabiltzen da, aitzinindoeuroperako*telh₂-o- hizetik («zorua»); grezierazkoγῆ hitzageologia bezalako hitzetan erabiltzen da; bertatik dator ere Lurra izendatzeko sinonimoa denGaia.
Eguzki-sisteman aurkitutako materialik zaharrenak 4.567,2±0,6 milioi urte ditu[50]. Orain dela 4.540±40 milioi urte Lurraren lehen egitura osatu zen[51][52].Eguzki sistemaren sorrera eta garapena aldi berean eman zen. Teorian,nebulosa edodisko protoplanetario batetik sortzen dira planetak.Grabitatearen ondorioz disko hori biratzen hasten da, eta biraketarekin lauago egiten sortu berria denizarraren inguruan. Planetak disko horretan ere sortzen hasten dira, grabitazioaren ondorioz.Nebulosa horretangasak,izotza etahautsa daude. Teoria nebularraren arabera,planetesimalak sortzen diraakrezioz, eta Lurra bezalako planeta batek 10 eta 20 milioi urte artean behar izan zituen osatzeko[53].
Ilargiaren sorrera ere Lurraren sorrerarekin batera ikertzen da. Ilargia orain dela 4.530 milioi urte inguru sortu zen[54]. Hipotesi nagusiaren araberaMarteren tamaina zuen objektu batek,Tea izenekoa,Lurraren aurka jo zuen eta kanporatutako materialaren akrezioa sortu zen Ilargia[55]. Ikuspegi honen arabera Theia Lurraren masaren % 10 inguru zuen[56], eta bere masaren zati bat Lurrean barneratu zen[57]. Orain dela 4.100 eta 3.800 milioi urte arteanasteroide kopuru handi batek Lurra eta Ilargiaren aurka jo zuen,Bonbardaketa Handi Berantiarra deitu den fenomenoan. Lurraren inguruan eragin handia izan zuen, baina bereziki Ilargiarenean.
Lurraren kanpoaldean zegoenmagma urtua solidotzen hasi zen geruza bat sortuz. Bi eredu daude gaur egun prozesu hau azaltzeko[61]: batean lur lehorreko masak pixkanaka sortu ziren gaur egungo formara iritsi arte[62]; bestean, probabilitate handiagoarekin, sorrera hori azkarra izan zen[63] Lurraren historiaren lehen uneetan, eta ondoren mugimendurik gabeko egoera kontinental egon zen[64][65].Kontinenteakplaken tektonikaren ondorioz sortu ziren, Lurraren barnealdearen bero galeraren ondorioz. Ehunka milioi urte pasa eta gero,superkontinenteak sortu eta bereizi dira behin eta berriz. Orain dela 750 milioi urteRodinia izeneko superkontinentea hautsi zen. Ondoren berriro elkartu ziren,Pannotia izenekoa sortzeko orain dela 600-540 milioi urte artean. Hau berriro apurtu etaPangea osatu zen, orain dela 180 milioi urte hautsi zena[66].
Hainbat alditan glaziazioak egon dira, adibidezNeoproterozoikoania-ia lur osoa izotzez estali zen[67][68]. Gaur egungo izotzaren distribuzioa orain dela 40 milioi urte inguru hasi zen, eta izotza orain dela 3 milioi urte hasi zen handitzen.Latitude garaiko eremuetanglaziazio ezberdinak eman dira ziklikoki hortik aurrera, 40.000 eta 100.000 urtean behin. Azken glaziazio kontinental handia orain dela 10.000 urte amaitu zen[69].
Neoproterozoikoan, orain dela 750 eta 580 milioi urte, Lurraren gehiengoa izotzez estali zen.Elur-bola Lurra deitu den hipotesi hau oso interesgarria da ondoren gertatutakoKanbriarreko leherketa aztertzeko, fosilizatzen ziren lehenengo animalia eta landareak azkar konplexuago egiten hasi baitziren[81]. Kanbriarreko leherketaren ostean, orain dela 535 milioi urte, bostiraungitze masibo izan dira[82]. Horietatik azkenaorain dela 65 milioi urte gertatu zen,Kretazeo etaTertziarioa bereizteko balio duenmeteorito batekdinosauroak eta beste hainbat animalia hil etaugaztunei bidea utzi zienean. Ugaztunak orain dela 66 milioi urte hasi ziren dibertsifikatzen, eta hainbat milioi urte beranduagoOrrorin tugenensis izenekoprimate batek zutik ibiltzeko gaitasuna eskuratu zuen[83]. Honek tresnen erabilera etakomunikazioa bultzatu zuen,burmuina gehiago estimulatuz,giza eboluzioaren oinarrian. Duela 20.000 urte,gizakiaknekazaritza garatu zuen,Neolitoko iraultzan, eta harekin batera lehenengo zibilizazioak sortu ziren orain dela 10.000 urte: horrek Lurraren itxura guztiz eraldatu zuen[84].
Lurraren etorkizun urruna Eguzkiaren etorkizunari lotuta dago. Hurrengo 1.100 milioi urtetan, eguzkiarenluminositatea % 10 handituko da, eta hurrengo 3.500 milioi urtetan % 40 inguru[85]. Lurrazaleko tenperatura etengabe igoko da,karbonoaren ziklo inorganikoa bizkortuz eta kontzentrazioa gutxituz,landareentzat hilgarria den punturaino (10 ppmC4 fotosintesirako) iritsiz hemendik 500-900 milioi urte inguru barru[86]. Landare gabeziak atmosferakooxigenoa galtzea ekarriko du,animalien bizia ere ezinezko eginez[87]. Beste mila milioi urte pasata, lurrazaleko ur guztia desagertuko da, eta batez besteko tenperatura globala 70 °C inguru izango da[88]. Puntu horretatik aurrera, Lurrean bizia egon daiteke beste 500 milioi urtez, edo 2.300 milioi urte atmosferatiknitrogenoa kentzen bada[89]. Eguzkia egonkorra balitz ere betirako, hurrengo mila milioi urtetan ozeanoetako uraren % 27mantura jaitsiko da, ozeano erdiko gandorretan ez delako nahikoa lurrun aterako[90].
Eguzkiaerraldoi gorria izango da hemendik 5.000 milioi urte ingurura. Ereduek aurreikusten dute Eguzkiaren tamaina handituko dela UA 1 izan arte (150 milioi kilometro), gaur egun baino 250 aldiz handiagoa[91][92]. Lurraren patua zein izango den ez dago hain argi. Erraldoi gorri gisa, Eguzkiak bere masaren % 30 inguru galduko du, berazitsasaldien efektuen ondorioz Lurra 1,7 UA ingurura urrunduko da (250 milioi kilometro) Eguzkiak bere erradio maximoa duenean.Izaki bizidunik egongo balitz, ia guztia (edo agian guztia) desagertuko litzateke Eguzkiaren argitasuna handitu delako (gaur egun duena baino 5.000 aldiz distiratsuagoa izango da)[85].2008an egindako simulazio batek erakutsi zuen Lurraren orbita erortzen joango dela, pixkanaka, Eguzkiaren grabitazioaren tiraldiaren ondorioz.Kromosferan sartzen den unean Lurra lurrundu eta desagertuko da[91].
Lurraren formaesferoide oblatu batena da.Errotazioaren ondorioz, Lurra zanpatua dagopoloetan eta zabalduagoekuatorean[94]. Lurraren diametroa ekuatorean poloetan baino 43 kilometro handiagoa da. Beraz, Lurrarenmasa zentrotik urrunen dagoen puntuaEkuadorren dagoenChimborazo sumendia da[95][96][97][98]. Esferoidearen erreferentziarako batez besteko diametroa 12.742 kilometro da.Topografia lokalak esferoide idealizatutik urruntzen du Lurraren forma, nahiz eta eskala global batean desbideraketa hauek txikiak dira Lurraren erradioarekin alderatuta: desbideraketa maximoaMarianetako itsas hobian ematen da, % 0,17,itsas-mailaren azpitik 10.911 metrora daudenak;Everest mendia 8.848 metrora dago itsas-mailatik, eta bere desbideraketa % 0,14 da[oh 3].
Ekuatorekozirkunferentzia 40 091km-koa da,diametroa aldiz, ekuatorean 12 756 km-koa den bitartean, poloetan 12 730 km-koa da. Erreferentziazko bataz besteko diametroa 12 742 km ingurukoa da, gutxi gorabehera, 40 000/π. Garrantzitsua da jakitea, metroa definitzeko ekuatoretikIpar Polora dagoen distantzia hartu zen ardatz gisa,Parisetik (Frantzia) pasata. Aipatutako distantziaren bat hamar milioirenek metro bat osatzen dute.
Lur planetaren tamainaren lehen neurketaEratostenesek egin zuen, K. a. 240 urtean. Garai haietan Lurra itxura biribileko gisa irudikatzen eta onartzen zela esan beharra dago. Eratostenesek kalkulu konplexu hau egitekoEguzkiaksolstizioan zegoenean argitzen zuen lur eremuaren angelua neurtu zuen,Alexandriatik etaSienatik, bi hiri hauen arteko distantzia 750 km-koa izanik. Egindako kalkuluei esker eskuratu zuen neurria 12 000 km-ko diametroa izan zen eta 40 000 km-ko zirkunferentzia, gaur egungo datuetatik oso hurbil egon zen, izan ere, % 6-ko akatsa baino ez zuen egin.
Urteak pasa eta handik mende bat ingurura,Apameako Posidoniok, helburu berdinarekin, kalkuluak egiten hasi eta emaitza ezberdinak atera zitzaizkion. Haren arabera, 29 000 km-ko zirkunferentzia eduki beharko luke gure planetak, gaur egungo datuak begiratuz gero, zehaztasun gutxikoak direla jakingo dugu.Ptolomeok balio hau onartu zuenez, hurrengo mendeetan zehar erabilia izan zen, Eratostenesenak erdi ahaztuta geratu ziren bitartean. 1521eanMagallaesek gure munduariitzuli osoa eman zionean, Eratostenesen neurria berrezarri zen.
Lurraren egitura, beste planeta teluriko guztietan bezala, geruzatan bereizia dago. Geruza hauek izan daitezke kimikoak edo fisikoak. Bi eredu daude lurraren barnealdea azaltzeko, eredu geoestatikoa eta geodinamikoa. Lurraren egitura mekanikoa aztertzen badugu, eredu geodinamikoa izango dugu;erreologia bakarrik aztertzen badugu, geoestatikoa. Eredu batean mantua dena eta bestean mesosfera denaren barnealdean nukleoa dago. Nukleoaren kanpoaldeanbiskositate oso baxua duen zona likido bat dago, eta barruan solidoa den barne nukleoa[103]. Barne nukleoak planetak baino pixka bat azkarrago biratzen du, 0,1-0,5º inguru gehiago urtean[104]. Barne nukleo honen erradioa lurraren bosten bat da.
Mantua: lurrazalaren eta nukleoaren artean dagoen geruza da. 2900 km.ko sakonerara iristen da. Mantua batez ereperidotitaz osatua dago. Lurrazalaren eta Mantuaren arteko banaketaMohorovičić etenunean egiten da. Mantua goi eta behe mantuan bana daiteke. Biak ezberdintzen diren puntuaRepettiren etenunea da.
Nukleoa: 3.475 kmko lodiera duen geruza da. MantutikGutenberg etenuneak bereizten du. Burdina eta Nikelez osatutako aleazio batez osatuta dago etaeremu magnetikoa sortzen den lekua da. Barne eta kanpo nukleoan bereiz daiteke. Barne nukleoa solidoa dela uste da eta kanpo nukleoalikidoa da. Bien arteko ezberdintasunaLehman etenunean ematen da.
Lurraren barne-beroaakrezio planetarioak sortutako hondar-berotik (% 20) etadesintegrazio erradioaktiboak sortzen duen berotik (% 80) dator.[105] Lur planetaren kasuan, bero gehien ekoizten dutenisotopoak hauek dira:potasio-40,uranio-238,uranio-235 etatorio-232.[106] Planetaren erdigune edo nukleoan, tenperatura 7000ºK-etara etapresioa 360GPa-ra iritsi daiteke.[107] Lur planetaren bero-iturri nagusia isotopoen desintegrazio erradioaktiboan oinarritutakoa denez, gure planeta gaztea zenean, bizitza ez oso luzeko isotopoak erabat desintegratu baino lehen, beroa askoz ere handiagoa eduki behar izan zuela diote zientzialariek. Bero ekoizpen gehigarri honek, gutxi gorabehera duela 3000 milioi urte gaur egungoaren bikoitza zena,[105] planetaren barneko tenperaturagradienteak areagotu izanaren aukera aintzakotzat hartzeko modukoa da. Hau hala izan bazen,mantuaren konbekzioa etaplaken tektonika askoz ere nabariagoa izango zen eta beraz,komatiten antzeko harri igneoen eraketa bideragarria. Bestela esanda, aipatutako harrien existentzia azalduko zuen tenperatura gradienteak areagotu izanak.[108]
Gaur egun bero ekoizpen handiena duten isotopoak[109]
Mantuan dagoen batez besteko kontzentrazioa Kg isotopo/kg mantuko
Igorritako beroa Mantuan W/kg
238U
9,46 × 10-5
4,47 × 109
30,8 × 10-9
2,91 × 10-12
235U
5,69 × 10-4
7,04 × 108
0,22 × 10-9
1,25 × 10-13
232Th
2,64 × 10-5
1,40 × 1010
124 × 10-9
3,27 × 10-12
40K
2,92 × 10-5
1,25 × 109
36,9 × 10-9
1,08 × 10-12
Lurraren bero-galeraren batez bestekoa 87 mW m-2-koa da; hala hala izanda, planetaren bero-galera orokorra 4,42 × 1013 W-koa da.[110]Nukleoaren energia termikoaren zati batek, mantuko lumei esker gainazalerantz ihes egiten du, prozesu edo konbekzio mota hau tenperatura altuetan haitzak azaleratzean datza. Luma hauek puntu beroak etabasaltozkokoladak eragin ditzakete.[111] Lurrak galtzen duen bero gehienakplaka tektonikoen artetik igaroz edo hauetatik iragazi etaozeanoko dortsaletan dauden mantuaren azaleratzeetatik ihes egiten du. Gainerako galera guztiaklitosferaren bidez gertatzen dira, batez ereozeanoetan, bertan lurrazalakontinenteetan baino askoz ere meheagoa baita.[112]
Munduko plaka tektonikoen mapa.Muga motak adierazten dituen eskema
Plaken tektonikaren teoriaren arabera, Lurraren azala plaka deritzen zenbait zatitan banatuta dago. Plaka horieklitosfera-zati mugikorrak dira; beraz,lurrazal kontinentalaz edotalurrazal ozeanikoz etamantu zati batez osatuta daude, eta 80 eta 150 km bitarteko lodiera dute. Litosfera-zatiak edo plakak, denbora-eskala geologikoan, makurdurarekiko zurruntasunik gabeko fluidolikatsuen gisan jokatzen duenastenosferaren gainean mugitzen dira, 1-20 cm/u bitarteko abiadurarekin[113]. Beraz, plakak esfera baten gaineko estalki-zati mugikor gisa irudika daitezke. Plaken etengabeko mugimenduen eraginez, esfortzu izugarriak sortzen dira, eta horiek plaken arteko mugetan lurrikara edo prozesu magmatikoen bitartez islatzen dendeformazioa eragiten dute. Deformazioa, batez ere, plaken arteko mugetan pilatzen denez, plakek gorputz zurrun gisa jokatzen dutela onartzen da. Plaken mugimenduaren arabera, hiru muga-mota bereizten dira:muga dibergenteak, non plakak elkarrengandik urrundu egiten baitira (rift kontinentalak etaozeano-gandorrak);muga konbergente edosubdukzio-eremuak, non plaken hurbilketa-mugimenduaren ondorioz plaka bat bestearen azpitik mantuan barneratzen baita; eta muga kontserbakorrak edofaila transformatzaileak, zeinetan plaken mugimendua horizontalki eta norabide berean gertatzen baita litosfera sortu edo deuseztatu gabe[114].
Plaken arteko mugak dira lurrazalean aurki daitezkeen eremurik ezegonkorrenak; horietan sortzen diralurrikara etasumendi gehienak, eta muga horietan garatzen dira Lurraren azaleko ezaugarritopografiko nabarmenenak (ozeano-gandorrak, ozeanoetako fosak eta mendikateak). Prozesu horiek erabiliz definitu dira lurrazala osatzen duten zazpi plaka nagusiak:Ozeano Barekoa,Ipar Amerikakoa,Hego Amerikakoa,Eurasiakoa,Afrikakoa,India-Australiakoa etaAntartikakoa. Horietaz gain, eskala txikiagoko dozena bat plaka definitzen dira; horien artean ezagunenak Ozeano Barearen ekialdean daudenNazca etaCocos plakak dira[114]. Cocos plaka da guztietan mugimendurik azkarrena duena, urtero 75 milimetro mugitzen baita[115]. Plakarik geldoena, aldiz, Eurasiar plaka da, 21 milimetrorekin urtean[116]. Plaka bat litosfera ozeanikoz soilik egon daiteke eratuta (Ozeano Bareko plaka), edo litosfera ozeanikoz eta kontinentalaz, baina sekula ez litosfera kontinentalaz soilik[114].
Lurrazal kontinentala dentsitate txikiko materialez osatua dago, esate baterako,granito igneoak etaandesita.Basaltoa ez da hain ohikoa urik gabeko lurrazalean, baina dentsitate gutxiago duen arroka bolkaniko hau ozeanoen hondoetako osagai nagusia da.[122]Arroka sedimentarioak lurperatuta geratu etaelkarrekin trinkotutako sedimentuek osatzen dute. Ia kontinenteko azaleraren % 75a arroka sedimentarioek estaltzen dute, nahiz eta lurrazalaren % 5 osatzen duten soilik.[123] Lurrean aurkitutako hirugarren arroka motaarroka metamorfikoa da. Mota hau jadanik existitzen diren arroka moten eraldaketaren ondorioz sortutakoa da, presio eta tenperatura altuen eraginez. Lurraren gainazaleansilikatozko mineral ugarienakkuartzoa,feldespatoak,anfibola,mika,piroxenoa etaolibinoa dira.[124] Karbonatozko mineral arruntakkaltzita (kareharrian aurkitzen dena) etadolomita dira.[125]
Lurraren azaleraren altueraItsaso Hilaren -418 metroetatik (lurreko puntu baxuena),Everest mendiko 8.848 metroetara doa, hau delarik munduko punturik altuena. Itsas mailaren gainetik dagoen lurraren batez besteko altuera 797 metrokoa da.[126]
Pedosfera lurrazal kontinentalaren kanpoaldeko geruza da etalurzorua eta lurzoruaren eraketa prozesuetan oinarritzen da. Landatu daitekeen lurrazala lurrazal lehorraren % 10,9a da, % 1,3 laborantza izanik iraunkorki.[127][128] Lurrazal lehorraren % 40 inguru nekazaritzan erabiltzen da: 16,7 miloi km2 laborantzan eta eta 33,5 milioi km2 larreetan.[129]
Lurraren azalera handienaurak hartzen du. Esan genezake, Lurraren azalerako 4 zatitik 3 ura direla. Ur masa guzti horrihidrosfera deritzo, eta ur gaziz eta ur gezaz osaturik dago. Baina ur gazi eta gezaren arteko banaketa ez da orekatua: ur guztitik % 94 ur gazia da eta % 6 bakarrik da ur geza. Ura izotz forman egon daiteke (solidoa),glaziarretan eta izotz-kaskoetan gertatzen den bezala, likidoaitsasoetan,lakuetan,ibaietan eta abarretan.
Lurrarenhodeitza erakusten duen argazkia,NASAkoModerate Resolution Imaging Spectroradiometer tresna erabiliz aterata.
Lurrarenitsas mailakopresio atmosferikoa 101,325 kPa edo 14,696 psi-koa da batezbesteko[130], eta 8,5 km-ko altuera du[131]. Atmosfera lehor batean, osaera honakoa da: % 78,084nitrogenoa, % 20,946oxigenoa, % 0,934argona etakarbono dioxido eta beste gas molekulen kopuru txikia.[130]Ur lurrunaren edukia % 0,01 eta % 4 artean dago[130], baina bataz beste % 1 inguru da[131].Troposferaren altuera latitudearekin aldatzen da: poloetan 8 kilometrokoa da, ekuatorean 17 km-tara iristen delarik. Eguraldiaren eta urtaroko faktoreen arabera aldakuntza batzuk jasaten ditu.[132]
Lurrarenbiosferak bereatmosfera nabarmenki aldatu du.Fotosintesi oxigenikoaren ondorioz,duela 2,7 miloi urte sortzen hasi zena, gaur egun nitrogeno-oxigenoz osatuta dugun atmosfera osatuz joan zen.[71] Aldaketa horrekorganismo aerobikoen ugaritzea ahalbidetu zuen, eta era ez zuzenean,ozono geruzaren eraketa,O2 atmosferiko hori O3an bihurtzen joan baitzen. Ozono geruzakeguzki-erradiazioultramorearen oztopatzen du, Lurrean bizitza ahalbidetuz.[133] Bizitzarentzat garrantzitsuak diren beste funtzio atmosferikoak ur lurruna garraiatzea, gas erabilgarriak eskaintzea,meteoro txikiek azalera kolpatu aurretik erretzea eta tenperatura leuntzea lirateke.[134] Azken fenomeno hauberotegi-efektua bezala ezagutzen da: atmosferan dauden molekulek lurretik igortzen denenergia termikoa harrapatzen dute, ondorioz batez besteko tenperatura igoz. Ur lurruna, karbono dioxidoa,metanoa,oxido nitrosoa eta ozonoa dira berotegi-efektua sortzen dutengas nagusiak. Beroaren atxikipen-efektu hori gabe, batez besteko tenperatura -18 °C izango litzateke, oraingo +15 °C-en aldean[135], eta ziurrenik Lurreko bizitza ez litzateke gaur egungo forman existituko.[136] 2017ko maiatzean, argi distira batzuk, milioika kilometrotara zegoen satelite batetik ikusi zituztenak, atmosferako izotz kristalek islatutako argia zela aurkitu zuten.[137][138]
Lurraren atmosferak ez du muga zehatzik, poliki-poliki meheagoa bihurtuz eta kanpoko espazioarekin bat eginez doa. Atmosferaren masaren hiru laurden azaleraren lehen 11 km-etan dago. Beheko geruza honi troposfera deitzen zaio. Eguzkiaren energiak geruza hau eta azpiko gainazala berotzen du, airearen hedapena eraginez. Dentsitate baxuagoko aire hau igo egiten da orduan eta dentsitate handiagoko aire freskoagoak ordezten du. Mugimendu hauen emaitza daatmosferako zirkulazioa da, eguraldia eta klima eragiten dituena energia termikoaren birbanaketa bidez.[139]
Atmosferako zirkulazio-banda nagusiak 30º-ko latitudearen azpitik dauden ekuatore eskualdeko haizealisioak eta 30º eta 60º arteko latitudearen erdialdekomendebaldeko haizeak dira[140].Itsaslasterrak klima zehazteko faktore garrantzitsuak dira, batez ere, ekuatoreko itsasoetatik poloetako eskualdeetara energia termikoa banatzen duen zirkulazio termo-halinoa[141].
Gainazalaren lurrunketa bidez sortzen den ur-lurruna zirkulazio patroiek garraiatzen dute atmosferara. Atmosferako baldintzek aire bero eta heze hau gora igotzea baimentzen dutenean, ura kondentsatu egiten da eta prezipitazio gisa erortzen da lurrazalera[139]. Ondoren, ur gehiena ibai sistemen bidez altura txikiagoetara garraiatzen da eta normalean ozeanoetara itzultzen da edo aintziretara doa.Uraren ziklo hau funtsezko mekanismoa da bizitza babesteko eta azaleko egituren erosio faktore nagusia da, garai geologikoen denboran. Prezipitazioen ereduak oso aldakorra dira, urtero metro batzuetatik milimetro bat baino gutxiagoko prezipitazioetara. Atmosferako zirkulazioak, ezaugarri topografikoek eta tenperatura desberdintasunak eskualde bakoitzeko batez besteko prezipitazioa zehazten dute.[141]
Lurraren azalera iristen den eguzki-energia kopurua gutxitzen doa latitudea handitzen den heinean. Latituderik altuenetan, eguzki-argia angelu baxuetan iristen da lurrazalera, eta atmosferako zutabe lodiagoak igaro behar ditu. Ondorioz, airearen urte osoko bataz besteko tenperatura 0,4º C jaisten da ekuatoretik latitude gradu bat aldentzen den bakoitzean.[142] Lurraren azalera klima ia homogeneoetako latitude gerriko espezifikoetan banatu daiteke. Ekuatoretik poloko lurraldeetaraklima tropikalak (edoekuatorialak),klima subtropikalak,epelak etapolarrak aurki ditzakegu[143].
Latitudearen arau honek hainbat anomalia ditu:
Ozeanoaren hurbiltasunak klima epeltzen du. Adibidez,Eskandinaviar penintsulak klima moderatuagoa du, antzeko latitudean daudenKanadako iparraldeko zonaldeak baino.
Haizeak moderazio efektu hau gaitzen du. Haizeak gehien jotzen duen lurraren aldeak klima epelagoa izaten du haizeak gutxien jotzen duenak baino. Ipar hemisferioan, haizea nagusiki mendebaldetik ekialdera joan ohi da eta mendebaldeko kostaldeek ekialdeko kostaldeek baino klima leunagoa izaten dute. HauIpar Amerikako ekialdean etaMendebaldeko Europan ikusten da, non ekialdeko kostaldeek klima kontinental gogorrak izaten dituzten paralelo berdinean dauden ozeanoaren beste aldeko klimekin alderatuta.[144] Hegoaldeko hemisferioan, haize esanguratsuena ekialdetik mendebalderakoa da, eta ekialdeko kostaldeak leunagoak dira.
Lurretik Eguzkira dagoen distantzia aldatu egiten da. Lurra Eguzkitik hurbilen (perihelioan) urtarrilean egoten da, hegoaldeko hemisferioan uda denean. Uztailean (afelioan) urrunen dago, ipar hemisferioan uda denean. Kasu honetan, lurrazaleko karratu batek perihelioan jasotzen duen eguzki erradiazioaren % 93,55a bakarrik jasotzen du. Hala eta guztiz ere, lur-masa handiak daude ipar hemisferioan, itsasoak baino berotzeko errazagoak direnak. Ondorioz, udak 2.3 ° C beroagoak dira ipar hemisferioan hego hemisferioan baino, antzeko baldintzetan.[145]
Klima hotzagoa da altuera handituz doan heinean, aire-dentsitate txikiagoa dela eta.
Lurrean neurtutako aire tenperatura altuena 56,7 ° C izan zen,Furnace Creeken,Kalifornian,Heriotzaren Haranean 1913an.[146] Lurrean zuzenean neurtutako aire tenperatura baxuena -89.2 ° C izan da,Vostok estazioan 1983an.[147] Hala ere, sateliteek teledetekzioa erabiliz −94,7 ° C neurtu dituzte,Ekialdeko Antartikan[148]. Tenperatura erregistro hauek XX. mendeko tresna modernoekin egindako neurketak baino ez dira eta litekeena da Lurraren tenperatura-gama osoa ez islatzea.
Ilargi osoa, Lurraren atmosferaren eraginez pixka bat ilundua
Troposferaren gainetik, atmosfera normaleanestratosferan,mesosferan etatermosferan banatzen da[134]. Geruza bakoitzak gradienteadiabatiko desberdina du, altueraren arabera tenperaturaren aldaketa-tasa definitzen duena. Horietatik haratago,exosferamagnetosferan desagertzen da, non eremu geomagnetikoakeguzki haizearekin elkar eragiten duen[149]. Estratosferaren barruan ozono geruza dago, lurrazala argi ultramoretik partzialki babesten duena eta beraz, Lurreko bizitzarentzat garrantzitsua da.Kármánen lerroa, definizioz Lurraren gainazaletik 100 kilometrora dagoena, atmosferaren etakanpo-espazioaren arteko muga izendatu bat da, lan egiteko balio duena[150].
Energia termikoak atmosferako kanpoaldeko ertzean dauden molekula batzuen abiadura handitzen du, eta uneren batean Lurraren grabitatetik ihes egin dezakete. Horrek atmosfera espazioan, era geldo baina egonkorrean, galtzen doala esan nahi du. Finkatu gabekohidrogenoakmasa molekular txikia duenez,ihes-abiadura errazago lor dezake, eta beste gas batzuek baino tasa altuagoan doa kanpo espaziora[151]. Espazioan hidrogenoa isurtzeak Lurraren atmosfera eta azalera aldatzen laguntzen du hasierako murriztapen egoera batetik, gaur egungo oxidazio egoerara. Fotosintesia oxigeno iturria da, bainaerredukzio agenteen, hala nola hidrogenoaren, galera ezinbesteko baldintza izan zen atmosferan oxigeno metaketa zabala izateko[152]. Horregatik, hidrogenoaren atmosferatik ateratzeko gaitasunak eragina izan zezakeen Lurrean garatu den bizitzaren izaeran[153]. Gaur egungo oxigenoz aberatsen den atmosferan, hidrogenoa ura bihurtzen da ihes egiteko aukera izan aurretik. Horren ordez, hidrogenoaren galerarik handiena goiko atmosferan metanoa suntsitzean ematen da[154].
Lurraren tokian tokiko grabitatea, balio teorikoarekin alderatuta. Gorriz dauden zonaldeetan grabitatea indartsuagoa da, eta urdinez daudenetan ahulagoa.
Lurraren grabitatea objektuek jasaten dutenazelerazioa da, Lurreko masa banaketaren eraginez. Lurraren gainazaletik gertu, grabitazio azelerazioa 9,8 m/s2 ingurukoa da. Tokian tokiko desberdintasuntopografiko etageologikoek, baita sakonagoak direnegitura tektonikoen arteko desberdintasunek Lurraren grabitazio eremuan tokiko zein zonalde zabalagoetako desberdintasunak sortzen dituzte, grabitatearen anomaliak bezala ezagutzen direnak.[155]
Lurraiman bat bezalakoa da; iman horren poloaklurburuetatik oso hurbil daude. Horregatikiparrorratzaren orratzak iparraldeko eta hegoaldeko polo magnetikoekin lerroz lerro jartzen dira. Lurraren eremu magnetikoaren zati nagusia nukleoan sortzen da,dinamo prozesu bat sortzen den gunea. Prozesu honetan, konbekzioaren energia zinetikoa eremu magnetikoaren energian eta energia elektrikoan bihurtzen da. Eremua nukleotik kanpora hedatzen da, mantua pasaz, eta Lurraren azalerara iristen da, non gutxi gorabeheradipolo bat dagoen. Dipoloaren poloak Lurraren polo geografikoetatik gertu daude. Eremu magnetikoaren ekuatorean, eremu magnetikoaren gainazalaren indarra 3,05 × 10−5T da[156]. Nukleokokonbekzio mugimenduak kaotikoak dira; honen ondorioz polo magnetikoak noraezean doaz eta aldian-aldianlerrokatzea aldatzen da. Honek eremuaren aldaketak eragiten ditu. Azken itzulketa duela 700.000 urte inguru gertatu zen[157][158].
Magnetosferaren zati desberdinen eskema. Eguzki haizea ezkerretik eskuinera doa.
Lurraren eremu magnetikoak espazioan duen luzapenari magnetosfera deitzen zaio. Eguzki haizearenelektroiak etaioiak magnetosferak desbideratzen ditu eta eguzki-haizearen presioak magnetosferaren eguneko aldea konprimatzen du, 10 Lurreko erradioko tamainara gutxi gora behera, eta gau aldeko magnetosfera buztan luze batean luzatzen du[159]. Eguzki-haizeen abiadura eguzki haizearekin hedatzen diren uhinen abiadura baino handiagoa denez, arku supersoniko bat sortzen da magnetosferaren eguneko aldean[160].Kargatutako partikulak magnetosferan geratzen dira; plasmasfera energia baxuko partikulek definitzen dute, zeintzuek eremu magnetikoaren lerroak jarraitzen dituzten Lurrak biratzen duen bitartean[161][162]. Eraztun korrontea eremu magnetikoak eramandako energia ertaineko partikulek osatzen dute[163] etaVan Allenen gerrikoa energia altuko partikulek osatzen dute. Horien mugimendua ausazkoa da, baina magnetosferaren barnean daude[164].
Ekaitz magnetikoetan zehar, partikula kargatuak kanpoko magnetosferatik eta, batez ere, buztanetik desbideratu daitezke, eta eremuaren lerroetatik Lurreko ionosferara doaz. Bertan, atmosferako atomoak kitzikatu eta ionizatu daitezke,aurorak sortuz[165].
Lurraren errotazio mugimendua 2016ko maiatzaren 29,solstizioa baino aste batzuk lehenago.
Lurra, gainerako planetak bezala, bi higidura nagusiren mendean dago, errotazio higiduraren eta translazio higiduraren mendean, hain zuzen. Lurrak errotazioa, hots, bere ardatzaren gaineko jira osoa egiteko, 23 ordu, 56 minutu eta 4 segundo behar ditu (egunaren iraupena). Halaber, Eguzkiaren grabitazio indarrak erakarrita, Lurrak segundo bakoitzeko 29,8 km egiten ditu Eguzkiaren inguruko orbita eliptikoan zehar (translazioa), eta 365,25 egun behar ditu itzuli osoa egiteko (urtearen iraupena). Lurraren bi higidura horien planoek 23° 27'-ko angelua eratzen dute, ekliptikaren angelua deitua. Planetaren errotazioak sortzen duen indar zentrifugoa dela eta, Lurrak esfera baten eitea du, zapalagoa Ipar eta Hego buruetan Ekuatore aldean baino.
Lurraren errotazio periodoa eguzkiarekiko (batez besteko eguzki-eguna) bataz besteko eguzki denborako 86.400 segundokoa da (86,4000025SI segundo)[166]. Lurraren eguzki egun bakoitza gaur egun XIX. mendekoa baino zertxobait luzeagoa denezitsasaldien geldiaraztearen ondorioz, egun bakoitza 0 eta 2 SIms luzeagoa izan daiteke[167][168].
Atmosferako meteoro eta orbita baxuko sateliteak alde batera utzita, zeruko gorputzen itxurazko mugimendu nagusia mendebalderakoa da, 15 º/o edo 15'/min-ko abiadan. Beste modu batera esanda,zeru-ekuatoretik gertu dauden objektuak, eguzki edo ilargiaren itxurako diametroa mugitzen dira bi minutuero. Lurrazaletik, Eguzkia eta Ilargiaren itxurazko tamainak gutxi gorabehera berdinak dira[172][173].
Puntu urdin margul bat izeneko argazkia,Voyager 1 espazio-ontziak ateratakoa. Lurra pixel urdin bat besterik ez da 6,4 bilioi kilometrotik ikusia.
Lurrak Eguzkiaren inguruan orbitatzen du, batez besteko 150 milioi km inguruko distantzia batean. Bira oso bat emateko bataz besteko 365.2564 eguzki egun edourte sideral bat behar ditu. Horrek Eguzkiaren ekialderako itxurazko mugimendua sortzen du izarrekin alderatuta. Mugimendu hau eguneko 1 º ingurukoa da, hau da, 12 orduero eguzki edo ilargiaren itxurazko diametroa. Mugimendu horren ondorioz, batez beste 24 ordu behar ditu (eguzki egun bat) Lurrak bere ardatzaren inguruan biraketa osoa osatzeko eta eguzkiameridianora itzultzeko. Lurraren abiaduraren orbita batez beste 29,78 km/s ingurukoa da (107,200 km/o). Abiadura horretan, Lurraren diametro osoa (12,742 km) zazpi minututan zeharkatuko luke.[131]
Ilargiak eta Lurrakbarizentro komun bat orbitatzen dute 27,32 egunero, atzeko izarrekiko erreferentzia hartuta. Lurra-Ilargi sistemaren Eguzkiaren inguruko orbita komunarekin konbinatuta,hilabete sinodikoaren iraupena, ilargi berritik ilargi berrira dagoen tartea, 29,53 egunekoa da.Zeruko ipar polotik ikusita, Lurraren eta Ilargiaren mugimendua eta baita haien biraketa axialak ere,erlojuaren noranzkoaren aurkakoak dira. Eguzkiaren eta Lurraren ipar poloen gainetik begiratuta dagoen ikuspegi batetik, Lurrak norabide berdinean orbitatzen du Eguzkia. Plano orbitalak eta axialak ez daude zehatz-mehatz lerrokatuta: Lurraren ardatza 23,44 gradu dagomakurtuta Lur-Eguzki planoaren (ekliptika) perpendikularretik, eta Lurra – Ilargiaren planoa ± 5,1 gradu dago makurtua Lurra – Eguzkia planoarekin alderatuta. Makurdura hau gabe, eklipse bat egongo litzateke bi astetan behin,ilargi eklipseak etaeguzki eklipseak tartekatuz[131][174].
LurrarenHill esferak, hau da,grabitazio-eragin esparruak, 1,5 milioi km inguruko erradioa du[175][oh 4]. Distantzia honetatik gaindi, Eguzkiaren edo beste planeten grabitazioaren eragina Lurrarena baino handiagoa da. Objektuek Lurra distantzia honen barnean orbitatu behar dute, edo bestela Eguzkiaren grabitazio indarraren ondorioz ihes egin dezakete.
Lurraren inklinazio axiala 23,439281 °-koa da gutxi gorabehera bere orbitako planoaren ardatzarekiko[177], betizeru poloetara zuzentzen dena. Lurraren makurdura axialaren ondorioz, gainazaleko puntu jakin batera iritsi den eguzki-argia aldatu egiten da urtean zehar. Horrek kliman urtaro aldaketa eragiten du:Kantzer tropikoa eguzkiari begira dagoenean,ipar hemisferioanuda da, etanegua berriz,hego hemisferioan dagoenKaprikornio tropikoa eguzkiari begira dagoenean, bertan uda delarik. Udan eguna luzeagoa da, eta Eguzkia zeruan gorago igotzen da. Neguan, klima freskoago bihurtzen da eta egunak laburragoak dira.
Zirkulu polar artikoaren gainetik, muturreko kasua ematen da urtearen zati batean batere argirik ez dagoenean. Ipar poloan sei hilabete irauten du egoera honek, etagau polar izena jasotzen du. Hegoaldeko hemisferioan, egoera alderantzizko da,hegoburua ipar poloaren kontrako norabidean kokatuta baitago. Sei hilabete beranduago, polo honekgauerdian eguzkia izaten du, 24 ordutako egunak, berriro ere hego poloan kontrako egoera ematen delarik.
Konbentzio astronomikoen arabera, lau urtaroak zehaztekosolstizioak – makurdura axiala Eguzkitik urrunen edo hurbilen dauden orbitaren puntuak – etaekinokzioak – makurduraren norabidea eta Eguzkiaren norabidea perpendikularrak direnean – erabiltzen dira. Ipar hemisferioan,neguko solstizioa abenduaren 21aren inguruan gertatzen da;udako solstizioa ekainaren 21etik gertu izaten da,udaberriko ekinokzioa martxoaren 20aren bueltan etaudazkeneko ekinokzioa irailaren 22 edo 23an. Hego hemisferioan, egoera alderantzikatzen da: udako eta neguko solstizioak trukatzen dira eta udaberriko eta udazkeneko ekinozioen datak trukatzen dira[178].
Lurraren ardatz axialaren angelua nahiko egonkorra da denbora luzeetan zehar. Bere inklinazio axialaknutazioa jasaten du; mugimendu txiki eta irregular bat, 18,6 urteko periodo nagusia duena[179]. Lurraren ardatzaren orientazioa (ez angelua bera) ere aldatu egiten da denboran zehar, 25.800 urte behar dituelarik zirkulu oso bat osatzeko.Prezesioa deitzen zaio honi. Mugimendu hau urte sideral baten etaurte tropikal baten arteko desberdintasunaren arrazoia da. Bi mugimenduak Eguzkiaren eta Ilargiaren erakargarritasun desberdinak eragiten dituzte. Poloak, halaber, Lurreko gainazaletik metro gutxi batzuk mugitzen dira. Mugimendu polar honek hainbat osagai zikliko ditu, zeinak kolektibokimugimendu kuasiperiodiko izena jasotzen duten. Honetaz gain,Chandlerren kulunka deritzon mugimendua ere jasaten du. Lurraren biraketa-abiadura ere aldatu egiten da, egunaren luzeraren aldaketa bezala ezagutzen den fenomeno bat sortuz[180].
Gaur egun, Lurrarenperihelioa urtarrilaren 3aren inguruan gertatzen da etaafelioa uztailaren 4arenean. Data hauek denboran zehar aldatzen dira, prezesioaren eta beste faktore orbital batzuen ondorioz. Denboran ziklikoak dira etaMilankovitch ziklo gisa ezagutzen dira. Lur eta Eguzkiaren arteko distantzia aldaketarengatik, desberdintasuna ematen da Lurrak jasotzen duen eguzki energia kantitatean. Perihelioan % 6,9 handiagoa da afelioarekin alderatuta. Hegoaldeko hemisferioa Eguzkirantz dagoenez periheliora iristean, hemisferio honek iparraldekoak baino eguzki energia kantitate zertxobait handiagoa jasotzen du urtean zehar. Dena den, efektu honek askoz garrantzi gutxiago dauka makurdura axialak eragiten duena baino, eta jasotzen duen energia gehigarri gehiena hegoaldeko hemisferioan dagoen ur proportzio handiagoak barneratzen du[181].
Bizitza sostengatu ahal duen planeta batibizigarria deitzen zaio, nahiz eta bizitza ez den bertan sortu. Lurrak ur likidoa eskaintzen du;molekula organiko konplexuak elkartu eta elkarreragin dezaketen ingurunea eta nahikoa energiametabolismoa mantentzeko[183]. Lurretik Eguzkirako distantzia distantziak, baita orbitaren eszentrikotasunak, biraketa-tasak, makurdura axialak, historia geologikoak, atmosferak eta eremu magnetikoak lurrazaleko egungo baldintza klimatikoak direnak izaten laguntzen dute[184].
Lurrak gizakiek ustiatu dituzten baliabideak ditu.Energia ez berriztagarri bezala izendatu direnak,erregai fosilak esate baterako, denbora geologikoetan baino ez dira berritzen.
Erregai fosilen gordailu handiak lurrazaletik lortzen dira, hauen arteanikatza,petrolioa etagas naturala daudelarik. Gordailu horiek gizakiek energia-ekoizpenerako eta kimika ekoizpenerako lehengai gisa erabiltzen dituzte. Mineralmeak ere lurrazalaren barnean eratu dira,magmatismoa, higadura eta plaken tektonika bezalako prozesuen bidez[188]. Gordailu horiek metal ugarien eta bestelakoelementu erabilgarrien iturri kontzentratuak osatzen dituzte.
Lurreko biosferak gizakiarentzako erabilgarriak diren produktu biologiko asko ekoizten ditu, besteak beste, janaria,zura,farmakoak, oxigenoa eta hondakin organiko askorenbirziklatzea. Lurrean oinarritutakoekosistema lurzoruaren eta ur freskoaren mende dago eta ozeanoko ekosistemak lurretik etorri diren elikagai disolbatuen menpe dago[189]. 1980an, Lurreko lur azaleraren 50,53 milioi km² basoak ziren; 67,88 milioi km² larre eta soroak, eta 15,01 milioi km² laborantza gisa erabiltzen ziren[190]. 1993an lurzoruko 2.481.250 km² inguruureztatuak zeudela estimatzen zen[118]. Era berean, gizakiek lurrean bizitzekoeraikuntza materialak erabiltzen dituzte etxeak eraikitzeko.
Kartografia, mapak egin eta ikertzen dituen zientzia; etageografia, Lurraren ezaugarriak, biztanleak eta fenomenoak aztertzen dituena, Lurra irudikatu izan duten diziplinak izan dira historikoki.Topografia edolur neurketa, hau da, lekuen kokapena eta distantzia zehaztea, eta, neurri txikiagoan,nabigazioa, hau da, posizioa eta norabidea zehaztea, kartografia eta geografiarekin batera garatu dira, beharrezko informazioa eman eta neurri egokian hornituz.
Lurraren giza biztanleria zazpi milioi ingurura iritsi zen 2011ko urriaren 31n[193]. Proiekzioek adierazten dute munduko giza biztanleria 9,2 mila milioira iritsi daitekeela 2050an[194]. Hazkunde gehienagarapen bidean dauden herrialdeetan gertatuko dela espero da. Gizabiztanleriaren dentsitatea oso ezberdina da mundu osoan zehar, baina gehienakAsian bizi dira. 2020an, munduko biztanleriaren % 60 hiri-eremuetan bizi izatea espero da, nekazal guneen ordez[195].
Munduko lur-masaren % 68a ipar hemisferioan dago[196]. Lurzoruaren masa nagusitasun hau dela eta, gizakien % 90 ipar hemisferioan bizi da[197].
Lurraren azaleraren zortziren bat gizakiak bizitzeko egokia dela kalkulatzen da. Lurraren azaleraren hiru laurdenakozeanoez estalita daude, beraz soilik laurden bat da lurra. Lur eremu horren erdiabasamortua (% 14)[198], mendi oso garaiak (% 27)[199], edo bestelako lur ez-egokiak dira. Iparralderen dagoen munduko kokapen iraunkorraAlert da,NunavutekoEllesmere uhartean (Kanada, 82 ° 28′N)[200]. Hegoalderen dagoena berrizAmundsen-Scott basea da,Antartikan, ia zehazki hego poloan (90º S).
Herrialde subirano independenteek planetako lur azalera guztia erreklamatua dute, Antartidako zenbait toki,Danubio ibaiarenmendebaldeko ertzean dauden lursail batzuk eta Egipto eta Sudan artekoaldarrikatu gabekoBir Tawileko zonaldea izan ezik. 2015. urtean, 193estatu soberano daudeNazio Batuetako estatu kide direnak, gehi bi estatu behatzaile eta 72 mendeko lurralde etaaitorpen mugatua duten estatu[118]. Lurrak ez da inoiz gobernusubirano bat izan mundu osoan autoritatea izan duena. Hala ere, zenbait nazio-estatu batzuek mundu osoa menderatzen saiatu izan dira baina ez dute lortu[201].
Nazio Batuak hainbat gobernuz osatutakomundu mailako erakunde bat da, nazioen arteko gatazketan esku hartzeko asmoz sortu zena, gatazka armatuak saihesteko[202]. Gehienbat, Nazio Batuak nazioartekodiplomaziarako etanazioarteko zuzenbiderako foro gisa balio du. Bazkideen adostasuna lortzen denean, esku-hartze armaturako mekanismo bat eskaintzen du[203].
Lurra orbitatu zuen lehenengo gizakiaJuri Gagarin izan zen, 1961eko apirilaren 12an[204]. Guztira, 487 pertsonak inguruk espazioa bisitatu zutena 2010eko uztailaren 30ra arte, eta horietatik,hamabi izan dira Ilargian ibili direnak[205][206][207]. Normalean, espazioan dauden gizakiakNazioarteko Espazio Estazioan daudenak dira bakarrik. Geltokikotripulazioa, sei pertsonez osatua, normalean sei hilabetetan behin ordezkatzen da[208]. Gizakiak Lurretik 400.171 km distantziara bidaiatzea lortu du. Marka hauApollo 13 misioak lortu zuen 1970ean[209].
Lurraren eta Ilargiaren arteko benetako distantzia eskalan marraztuta
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Ilargiaren gaineko zortzi datu.
Ilargiasatelite natural nahiko handi,telurikoa eta planeta baten antzerakoa da, Lurraren laurdena inguruko diametroa duena. Eguzki Sistemako ilargirik handiena da, bere planetaren tamainari dagokionez; nahiz etaKaronte,Plutonplaneta nanoaren ilargia, erlatiboki handiagoa den. Beste planeten satelite naturalei «ilargi» deitzen zaie baita ere, Lurrarenaren gisan.
Lurraren eta Ilargiaren arteko grabitazio erakarpenakitsasaldiak eragiten ditu Lurrean. Efektu berdinak Ilargian,errotazio sinkronoa izatera eraman du: Ilargiaren biraketa aldia Lurraren orbita osatzeko behar duen berdina da. Ondorioz,beti aurpegi bera erakusten dio planetari. Ilargiak Lurraren inguruan orbita egiten duen heinean, eguzkiaren aurpegi desberdinak argiztatzen dira,ilargi fase edo aldiak sortuz. Ilargialdiek ilgora, ilbehera, ilargi berria eta ilargi betea dute izena. Lehen alditik laugarrenera 27 egun, 7 ordu, 43 minutu, eta 11,47 segundo pasa behar dira. Denbora horrek hilabete sinodiko izena dauka.
Ilargi-Lurra sistemaren zehaztasunak, bien arteko barizentroa eta bakoitzaren erradioa azaltzen direlarik.
Itsasaldiaren azelerazioa dela eta, Ilargia Lurretik aldentzen ari da, gutxi gorabehera 38 mm urtero. Milioika urtetan zehar, aldaketa txiki horiek — eta Lurraren eguna 23µs urteko luzatzeak — aldaketa esanguratsuak sortu arte gehitzen joan dira[210].Devoniar garaian, adibidez, (gutxi gorabehera 416Ma) 400 egun zeuden urte bakoitzean, egun bakoitzak 21,8 ordu irauten zituelarik[211].
Litekeena da Ilargiak bizitzaren garapenean izugarrizko eragina izatea, planetaren klima moderatzen lagunduz. Frogapaleontologikoek eta ordenagailuen simulazioek erakusten dute Lurraren makurdura axiala Ilargiarekin dituen elkarrekintza indarrek egonkortzen dutela[212]. Teoriko batzuek uste dute egonkortze hau egongo ez balitz, Eguzkiak eta gainontzeko planetek Lurraren konkor ekuatorialean eragiten dituztenindar momentuek biraketa-ardatza kaotikoki ezegonkorra bihurtuko luketela, milioika urteetan aldaketa kaotikoak eraginez, Marten gertatzen direnen antzera[213].
Lurretik ikusita, Ilargia eta Eguzkiaren itxurazko tamaina ia berdina da. Bi gorputz horiendiametro angeluarra (edoangelu solidoa) bat dator nahiz eta Eguzkiaren diametroa Ilargiarena baino 400 aldiz handiagoa den, baina, era berean, 400 aldiz urrunago dago Lurretik[173]. Honek Lurrean eguzki eklipse totalak eta anularrak egotea ahalbidetzen du.
Ilargiaren jatorria azaltzen duen teoria onartuenatalka handiaren hipotesia da. Honen arabera,Theia izeneko proto-planeta batek, Marteren tamainakoak, hasierako Lurraren aurka talka egin zuen. Hipotesi honek (besteak beste) Ilargiko burdin eta elementu lurrunkorren falta erlatiboa azaltzen du eta baita bere konposizioa Lurraren lurrazalekoaren ia berdina izatea ere[214].
Lurretik hurbil dagoen2006 RH120 asteroide txikia Lurra-Ilargia sistemara hurbiltzen da hogei urtez behin gutxi gorabehera. Hurbilketa hauetan zehar, Lurra orbitatu dezake denbora tarte laburretan zehar[219].
2018ko apirilean, gizakiak egindako 1.886satelite daude funtzionatzen Lurraren orbitan. Badaude ere jada funtzionamenduan ez dauden sateliteak ere (besteak beste,Vanguard 1, orbita dagoen satelite zaharrena) eta 16.000espazioko zabor pieza baino gehiago[220]. Lurreko satelite artifizial handienaNazioarteko Espazio Estazioa da.
Ikerketa zientifikoek jendeak Lurrari buruz zuen ikuspegia eraldatu dute, kulturalki eragina izan dutelarik.K. a. VI. mendearen amaieran Italiako hegoaldeko Greziako kolonietanLurra laua zenaren hasierako sinesmena pixkanaka-pixkanakaesferikotasunarekin ordezkatzen joan zen[227][228][229]. Ideia hauPitagoras etaParmenides filosofoei, biei, egotzi zaie[228][229]. K. a. V. mendearen amaieran, Lurraesfera bat zela unibertsalki onartua zegoen Greziako intelektualen artean[230]. Lurraunibertsoaren erdigunea zela uste izan zen XVI. mendera arte. Garai hartan zientzialariek frogatu ahal izan zuten zehaztasunezmugitzen zen objektu bat zela,Eguzki-Sistemako gainerako planeten antzera[231].James Ussher bezalako eragin handiko kristau aditu eta apaizak ahalegin handiak egin zituztenLurraren adinaBibliako genealogien analisia eginez zehazteko. Lan hauen eraginez, mendebaldeko biztanleek Lurrak hainbat milurteko soilik zituela uste zuten XIX. mendera arte. XIX. mendean zehar konturatu zirengeologoak Lurraren adina hainbat milioi urtekoa izan behar zela[232].
Lord Kelvinektermodinamika erabili zuen Lurraren adina 20 eta 400 milioi urte artekoa zela kalkulatzeko 1864an. Gaiari buruzko eztabaida bizi bat eragin zuen. XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran erradioaktibitatea etadatazio erradioaktiboak aurkitu zirenean, Lurraren adina zehazteko mekanismo fidagarri bat ezarri zen, eta planetak milaka milioi urte zituela frogatu zen[233][234]. Lurraren pertzepzioa berriz ere XX. mendean aldatu zen gizakiek lehen aldiz orbitatik ikusi zutenean, eta batez ereApollo programak ateratako Lurraren argazkiekin[235][236][237].
↑Lurrarenzirkunferentzia ia zehazki 40.000 kilometrokoa da, izan eremetroa neurri honen arabera kalibratu zen, Polotik Ekuatorera dagoen distantziaren 10 milioirena. Informazio gehiagorako, irakurriSistema metriko hamartarra artikulua.
↑Bi neurketa hauen arteko tartea Lurrak Eguzkiaren inguruan bira oso bat ematen duenean ardatzarekiko bira gehigarri bat suposatzen duelako egiten da.
↑Bestela esanda, Lurrakbillar bola baten tamaina izango balu, mendi altuak eta ozeano sakonak inperfekzio txikiak baino ez lirateke, eta lautada handiak edo lautada abisalak eskualde oso leunak lirateke
↑Lurrarentzat,Hill erradioa da, nonm Lurraren masa den,a unitate astronomiko bat, etaM Eguzkiaren masa den. Horrenbestez, erradioa AUtan ingurukoa da.
↑Petit, International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Conventions Centre. US Naval Observatory (USNO). Bureau International des Poids et Mesures (BIPM). Hrsg.: Dennis D. McCarthy ; Gerard. (2004). IERS Conventions (2003). Bundesamt für Kartographie und Geodäsie ISBN3898888843..
↑(Gaztelaniaz)Charencey, Hyacinthe de. (1908). «Neuf étymologies basques»Revista internacional de los estudios vascos = Eusko ikaskuntzen nazioarteko aldizkaria = Revue internationale des ètudes basques = International journal on Basque studies, RIEV 2 (4) ISSN0212-7016. (kontsulta data: 2018-10-19).
↑Richards, M. A.; Duncan, R. A.; Courtillot, V. E. (1989). «Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails».Science (ingelesez)246 (4926): 103-107.Bibcode:1989Sci...246..103R.PMID 17837768.doi:10.1126/science.246.4926.103.
↑Sclater, John G; Parsons, Barry; Jaupart, Claude (1981). «Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss».Journal of Geophysical Research (ingelesez)86 (B12): 11535.Bibcode:1981JGR....8611535S.doi:10.1029/JB086iB12p11535.
↑Aoki, S.; Kinoshita, H.; Guinot, B.; Kaplan, G. H.; McCarthy, D. D.; Seidelmann, P. K.. (1982-01-01). «The new definition of universal time»Astronomy and Astrophysics 105: 359–361. ISSN0004-6361. (kontsulta data: 2019-06-05).
.svg)
.jpg)
.gif)
.jpg)
.svg)
