| Legarda | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
.jpg) Herria zeharkarrikatik,Garesko norabidean | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Iruñea | ||||||||||
| Eskualdea | Izarbeibar-Novenera | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Iruñea | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Legarda | ||||||||||
| Alkatea (1999-2023) | Silvestre Belzunegui Otano (talde independente) | ||||||||||
| Posta kodea | 31133 | ||||||||||
| INE kodea | 31147 | ||||||||||
| Herritarra | legardar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°43′01″N1°46′32″W / 42.7170066°N 1.77550444°W /42.7170066; -1.77550444 | ||||||||||
| Azalera | 8 km² | ||||||||||
| Garaiera | 401-763 metro | ||||||||||
| Distantzia | 16,6 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 143 (2025:  −3) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 17,88 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 31,02 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 117,65 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 3,51(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu ez-euskalduna | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 8.8 + % 13.6 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1846(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.legarda.es | ||||||||||
Legarda[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Iruñeko merindadean etaIzarbeibar-Novenera eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 16,6 kilometrora. Altuera 401 eta 763 metro artekoa da, eta 8,30 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 143 biztanle zituen.
Erreniega gainditu ondoren lehen herria errepidetik, LegardakBasongaitz ere hartzen du,Izarbeibarko kontzeju ohia eta gaur egun etxaldea dena.Erreniegako mendilerroaren hegoaldeko magalean dago, maldan behera, zeharkarrikaren gainean luzatuta. Armarriak adierazten duen bezala, ardoa ekoizten den lekua da, eta azalera txikiko gehienak mahastizaintzarako edo pinudietarako erabiltzen dira.
Bertako biztanleaklegardarrak dira.
Legarda toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa modu bakarran agertu da historian zehar:[5]
Legarda izena, ziur asko, "legarren edo kaskoen lekua" (legar +-eta) esan nahi duen euskarazkoLegarreta hitzetik dator. Aukera horren arabera, jatorrizko izena bi bidetatik alda zitekeen; bata,t letrad bihurtzen duen erromantzearen berezko arau fonetikoak aplikatuz (Legarreta >Legarreda >Legarda), eta, bestea, euskal fonetika eraldatuz, bokalaren sinkopa etat hizkiad hizkian sonorizatuz,r baten ondoren (Legarreta>Legarta>Legarda). Bi aukera horiek ilun samarrak dira, etaKoldo Mitxelena hizkuntzalariak-da atzizkia iradoki duen bezala, euskaraz ere antzina existitzeko aukera dago.
Badira besteLegarda batzukEuskal Herrian barreiatuak (ikusLegarda).
Legardako armarriak honako blasoi hau du:[6]
| « | Hondo urdin batez eta aurrean mahats-mordo bat duen mahats-adar bat dago, hori guztia berezko kolorean. | » |
Legardako banderak Legardako armarria dauka hondo gorri baten gainean.
LegardaIzarbeibar-Novenera eskualdean dago,Izarbeibar ibarrean.
 | Zizur | | ||
| Gares |  | Uterga | ||
| ||||
 | ||||
| Obanos |
Nafarroa Garaiko erdialdean dago da,Izarbeibarrean,Iruñerritik hegoaldera dagoen lehen haranean, etaIruñeko merindadearen hegoaldean.
Klima udalerriaren gehienean mediterraneo motakoa da, eta udalerriko gunerik menditsuenetan ezaugarri azpimediterraneoak ditu. Urteko batez besteko tenperatura 10 gradukoa da iparraldeko mendietan, eta 13 eta 14 gradu bitartekoa hegoaldeko gune lauetan. Prezipitazioak, bestalde, 600 eta 800mm artekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak 80 izaten dira Legardako herrigunean, eta 100 edo gehiago iparraldean.
1989. urtean ez zen apenas jatorrizko zuhaitzik geratzen, eta gaur egun gizakiaren eragina dela eta, zuhaixkak baino ez daude antzinako basoak zeuden tokian.XIX. mendean hasitako birlandaketeei esker, 87 hektarea pinu beltzaustriar eta pinu lariziar (Pinus nigra) hazten dira herriaren inguruko lurretan.
Legardan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora,Nafarroako Gobernuak1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Gares, 1981-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.5 | 24.0 | 26.5 | 29.0 | 36.5 | 40.0 | 41.5 | 43.0 | 38.0 | 32.0 | 27.0 | 21.0 | 43.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.7 | 11.6 | 15.4 | 17.0 | 21.8 | 26.6 | 29.6 | 29.6 | 25.3 | 19.6 | 13.3 | 9.9 | 19.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.4 | 6.4 | 9.6 | 11.5 | 15.6 | 19.8 | 22.5 | 22.6 | 19.1 | 14.4 | 9.0 | 5.9 | 13.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.1 | 1.3 | 3.8 | 5.9 | 9.3 | 13.0 | 15.5 | 15.6 | 12.8 | 9.1 | 4.6 | 1.8 | 7.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.0 | -10.0 | -8.5 | -3.0 | -0.5 | 2.0 | 7.0 | 5.0 | 3.0 | -0.5 | -6.5 | -10.0 | -10.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 44.2 | 38.7 | 51.6 | 59.5 | 53.1 | 45.6 | 27.0 | 26.3 | 38.6 | 60.3 | 55.4 | 57.2 | 547.5 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 39.0 | 29.0 | 33.6 | 62.0 | 42.2 | 38.5 | 33.0 | 85.0 | 61.5 | 46.0 | 59.0 | 39.0 | 85.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 11.6 | 10.3 | 8.8 | 11.2 | 11.1 | 7.2 | 5.4 | 4.9 | 7.8 | 10.5 | 11.5 | 12.8 | 113.0 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.3 | 1.4 | 0.9 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.2 | 5.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Nobleen jaurerriko antzinako hiribildua, bere titularrekLeireko monasterioari eman zioten1188 baino lehen, orduan berretsi baitzioten. Eliza Iruñeko gotzainak eman zion abadia berari1197an.
1064. urtean,Antso IV.a Nafarroakoak Legarda etaArintzano hiribilduen artean dagoen zelai bat eman zionIratxeko monasterioari,Ega ibaiaren ertzean. Testuaren beste toki batean Legarda"villula" gisa kalifikatzen da.1172an,Alexandro III.a Aita Santuak,Iratxeko monasterioa eta bere abade Viviano bere babespean hartu zituen, eta bere monjeen prerrogatibak eta jabetzak berretsi zituen, hauen artean, Legardakoa bere ondasun guztiekin espresuki aipatzen delarik.[9]
1855ekomaiatzaren 1eko desamortizazioari buruzko legea betez,1863an Santa Zezilia karrikako 21. zenbakiko etxea saldu zen herri horretan.
XIX. mendearen amaieran, Legardako bizilagunek justizia aukeratzen zuten eta petxa ordaintzen ziotenGareskoGurutzifikaren komentuari, eta komentu horretako priorea Legardako parrokiako abadea zen eta bikarioa jartzen zuen.1846anIzarbeibar administrazio-unitate gisa desagertu zenean, Legarda udalerri banandu gisa geratu zen.
Urte haietan, eskola batek 2000 erreal zituen; abadearen hornidura Itturriko komentuaren mende zegoen oraindik, eta parrokiak ere prior eta errege berak hornitzen zituen, oporrak hartzen zituen hilabetearen arabera.[10]
2025 urteko erroldaren arabera 143 biztanle zituen Legardak.[11]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 390 | 422 | 394 | 375 | 373 | 395 | 391 | 355 | 350 | 311 | 256 | 228 | 187 | 137 | 98 | 73 | 90 | 119 | 124 |
bertan egin dezakezu.Historikoki ardogintza izan da herriko iharduera ekonomiko nagusia nekazaritzarekin batera. Dena den,XX. mendean mahastietan agerturiko gaixotasun batek, asko gutxitu zuen ardogintza, eta herriak biztanle asko galdu zituen. GehienakIruñerrira jo zuten baldintza hobeen bila.
Legardako udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Silvestre Belzunegui Otano da,Legardako Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.
| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Legardako Talde Independentea | - | - | - | - | - | 1 | 1 | 5 | 5 | 5 | 5 |
| - | - | - | - | - | 0 | 0 | - | - | - | - | |
| Santa Cecilia | 5 | 1 | 1 | 1 | 1 | - | - | - | - | - | - |
| 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | |
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
Legardako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Silvestre Belzunegui Otano da,Legardako Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:
Bere idazkaria,Adios,Eneritz,Muruzabal,Obanos,Tirapu,Ukar etaUterga Udaletako idazkari ere bada.
 | Atal hau hutsik dago, xehe-xehe edo osatu gabe.Zure laguntza ongi etorria da! |
1979tik, Legardak 2 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[12] | |
| ? | 1979 | 1999 | Santa Cecilia | |
| Silvestre Belzunegui Otano | 1999 | jardunean | Legardako Talde Independentea | |
La Estellesa autobus konpainiakAguilar Kodes etaIruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka Aguilar Kodesko norantzan eta lau zerbitzu kontrako norabidean. Linearen ibilbidea honakoa da:
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Legarda sailkatu zituen,Izarbeibarreko herri guztiekin,hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.[13]
Koldo Zuazok,2010ean, Legarda ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[14]
Ibar honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daizarbeibarrera azpieuskalkian.Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Legarda eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania da.2001eko erroldaren arabera, herritarren %13,50k zekieneuskaraz hitz egiten,2010ean % 0,00 eta2018n % 7,30k.
2008anNafarroako Ezker Batuak etaNafarroa BaikEuskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Legarda) proposamena aurkeztu zutenNafarroako Parlamentuan.Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean,Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[15]
Datuak:Q779466
Multimedia:Legarda /Q779466
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Legarda
