Latindar alfabetoa,alfabeto latinoa edoalfabeto latindarra gaur egun munduan gehien erabiltzen denalfabetoa da, 2.500 milioi pertsona baino gehiagorekin. 26 letra ditu oinarrian, baina hizkuntza batzuek aldaera batzuk dituzte.Euskal alfabetoa haren aldaera bat da, oinarrizko latindar alfabetoariñ letra erantsita etac letraren aldaeratzatç ere onartuta.Antzinako Erromak uzitako ondare gisa,Mendebaldeko hizkuntzen alfabetoa da; hau da,euskarak ez ezik, latindar alfabetoa darabilteingelesak,alemanak,frantsesak,gaztelaniak,italierak etaportugesak ere, adibidez; bai eta hizkuntza horien sorburu diren herrialdeek kolonizatutako lurraldeetako beste hizkuntza askok ere.
Alfabeto hori erabiltzen duten hizkuntzen artean honako hauek daude:
Haietaz gain,pinyin (txineraren transkripzioa latindar karaktereetara), romaji (japonieraren transkripzioa latindar karaktereetara) etakoreeraren erromanizazioan ere erabiltzen da.
Gaur egun,latindar alfabeto adierazpena erromatarrek erabiltzen zuten alfabetoaren eratorri orori erreferentzia egiteko erabiltzen da. Aldaera horiek letrak galdu zein gehi ditzakete. Bestalde, mendeetan zehar, letra asko aldatu egin dira: adibidez, xeheak,Erdi Aroan garatu baitziren.
Alfabeto latindar klasikoan idatzitako inskripzioa, XII. mendekoa. Hiru puntuen sistema erabili zuten bertan, hitzak bereizteko.
Erromatarrek dena letra larrien bidez idazten zuten, eta, askotan, erdiko puntuak erabiltzen zituztensilabak edohitzak bereizteko.
Egungopuntuazio markakpuntuazio sistema modernoagoa da. Euskarari dagokionez, Euskaltzaindiak gai horri buruzko araurik eman ez badu ere,Euskara Batuaren Eskuliburuak (EBE) puntuazio markaren erabilerarako gidalerroak ditu[1][2].
Alfabeto latindar klasikoak 23 letra zituen soilik.
Euskal alfabetoari dagokionez, Euskaltzaindiaren esku dago horren egitekoa eta, 1979ko azaroaren 30ean Donostian egindako batzarrean, honako hau erabaki zueneuskal ortografiari buruz: «Euskal alfabeto edo ABCa hogetazazpi letrek osatzen dute, ordena honetan jarriak, beren izena ondoko dutelarik:
Letra
Izena
Letra
Izena
Letra
Izena
a
a
j
jota
r
erre
b
be
k
ka
s
ese
c
ze
l
ele
t
te
d
de
m
eme
u
u
e
e
n
ene
v
uve
f
efe
ñ
eñe
w
w bikoitza
g
ge
o
o
x
ixa
h
hatxe
p
pe
y
y grekoa
i
i
q
ku
z
zeta
Letra horietatik,c eta haren aldakiç (ze hautsia),q,v,w, etay, ohizko euskal hitzak idazteko erabiltzen ez diren arren, kanpotar izenak transkribatzeko beharrezkoak direlarik, gure alfabetoan sartzen dira. Komeni da, beraz, euskal hiztegiakabc honetako letra hurrenkeraren arabera sailkatzea»[3].
Geroago, 1994ko azaroaren 25ean Bilbon egindako batzarrean, zuzenketa txiki bat (iota letraren izena jota bihurtu) egin zuen, eta Euskal Alfabetoaren Letren Izenak (*) arau bihurtu zuen 17. zenbakiarekin[4].
Idazkera latindar edo erromatar idazkera deitzen zaio antzinako Erroman izan zuen jatorriari erreferentzia eginez (nahiz eta letra larri batzuk jatorri grekokoak izan). Transliterazioaren testuinguruan, askotan,erromanizazio terminoa aurkitu ohi da[5][6]. UnicodekLatin terminoa erabiltzen du[7] Normalizaziorako Nazioarteko Erakundeak (ISO) bezalaxe[8].
Zenbaki sistemari erromatar sistema diotse, eta elementuen bildumari zenbaki erromatarra diotso. 1, 2, 3... zenbakiak latindar/erromatar idazkerako zenbakiak dira hindu-arabiar zenbaki-sistemarako.
Haren jatorri mitikoa Gaius Julius Higinoren 277. fabulan agertzen da, Fabula horrek kontatzen du nolaCarmentak,sibilak, alfabeto grekoko 15 letra aldatu zituen alfabeto latinoa sortzeko, eta nola bere semeEvandrokTroiako gerra baino hirurogei urte lehenagoLaziora eraman zuen.
⟨C⟩ letra, izan ere, greziargammaren mendebaldeko forma zen, baina /ɡ/ eta /k/ soinuetarako berdin-berdin erabiltzen zen, ziurrenik etruriarren eraginez, zeinak, ziur aski, leherkaririk ez zituen. Geroago, ziurrenikK.a. III. mendean zehar, ⟨Z⟩ letra (latinez behar bezala idazteko beharrezkoa ez dena) ⟨G⟩ letra berriarekin ordezkatu zen, ⟨C⟩ letra trazu horizontal txiki batekin aldatua eta alfabetoan haren lekua hartu zuena. Hortik aurrera, ⟨G⟩ letrak /ɡ/ leherkaria irudikatu zuen; bitartean, ⟨C⟩ letra leherkari ubular gorra /k/ letrarako gorde zen. ⟨K⟩ letra oso gutxitan erabili zen,Kalendae bezalako hitz kopuru txiki baterako, sarritan ⟨C⟩rekin truka zitekeena.
K.a I. mendean erromatarrek Grezia konkistatu ondoren, latinak ⟨Y⟩ eta ⟨Z⟩ letragrekoak hartu zituen (edo berriro hartu zituen, azken kasu horretan) greziar maileguak idazteko, alfabetoaren amaieran jarriz.Klaudio enperadoreak hiru letra gehigarri sartzeko saiakerak ez zuen aurrea egin. Beraz,latin klasikoaren garaian, alfabeto latindarrak 23 letra zituen:Testu etzana.
Erdi Arora arte ez zen ⟨W⟩ letra (jatorriz bi ⟨V⟩ko lotura bat) gehitu latindar alfabetoari Erdi Aroko latinean existitzen ez zirengermaniar hizkuntzetako soinuak irudikatzeko, eta,Pizkundearen ondoren, ⟨I⟩ eta ⟨U⟩bokal gisa eta ⟨J⟩ eta ⟨V⟩kontsonante gisa tratatzeko konbentzioa ezarri zen. Aurretik, lehenak ⟨I⟩ eta ⟨U⟩, alegia, bigarrenaren alografoak besterik ez ziren.
Botere politikoaren zatiketarekin,idazteko estiloa asko aldatu zen Erdi Aroan zehar, baitainprenta asmatu ondoren ere. Forma klasikoen lehen desbideratzea idazkera untziala izan zen erromatar zaharraren etzanaren garapena, eta erromatar berriko etzanetik garatu ziren minuskula (xehea) deitzen diren hainbat idazkera, zeinetatik irlandar literatoek garatutako idazkera irlandarra eta horren eratorpenak sortu baitziren, adibidez,karolingiar minuskulak izan ziren eragin handiena izan zutenak, letra minuskulak sartuz, baita ordutik estandar bihurtu diren beste idazketa-konbentzio batzuk ere.
Latinezko idazkera erabiltzen duten hizkuntzek, oro har, letra larriak erabiltzen dituzte paragrafoak eta esaldiak eta izen propioak hasteko. Maiuskulak erabiltzeko arauak aldatu egin dira denboran zehar, eta hizkuntza desberdinak aldatu egin dira letra larriz idazteko arauak[9]. Ingeles zaharrean, adibidez, oso gutxitan idazten ziren izen propioak letra larriz hasita, etaXVII. etaXVIII. mendeko ingeles modernoko idazle eta inprimatzaileek maiz idazten zuten izen gehienak maiuskulaz eta, batzuetan, guztiak[10], adibidez, Estatu Batuetako Konstituzioaren hitzaurrea eta ia guztia, eta, oraindik, praktikan, sistematikoki erabiltzen daaleman modernoan.
I eta V letren erabilera, bai kontsonanteetarako eta, bai bokaletarako deserosoa izan zen, latindar alfabetoa hizkuntza germaniar eta erromanikoetara egokitu baitzen. W bikoitza V (VV) bikoitz bezala sortu zen,VII. mendekoingeles zaharrean aurkitzen den gutxi gorabeherako ezpaina-ozena/w/ irudikatzeko erabiltzen da. XI. mendearen amaieran, erabilera arrunta izatera iritsi zen wynn ⟨Ƿ ƿ⟩ letra ordezkatuz. Hizkuntza erromanikoetan, V-ren forma txikia u biribildua zen, eta, XVI. mendean, bokalerako, U maiuskula biribildua atera zen; kontsonanterako, berriz, V minuskula berri eta puntaduna sortu zen. I-ren kasuan, hitz-amaierako forma loratua zuen, j, kontsonanterako erabiltzen hasi zen, eta loratu gabeko forma bokal erabilerara mugatu zen. Halako konbentzioak irregularrak izan ziren mendeetan zehar. Ingelesera, J letra kontsonanterako XVII. mendean sartu zen (arraroa izan zen bokal gisa), baina ez zen unibertsalki letra bereizgarritzat hartu ordena alfabetikoan XIX. mendera arte.
1960ko hamarkadan,lehen mundukoinformatika etatelekomunikazio industriek karaktereak kodetzeko metodo ez-patentatua behar zela nabaritu zuten.Normalizaziorako Nazioarteko Erakundeak (ISO) latindar alfabetoa bere (ISO/IEC 646) arauan bildu zuen. Onarpen zabala lortzeko, enkapsulazio hori herri erabileran oinarritu zen. 1960ko hamarkadan, Estatu Batuek bi industrietan, informatika eta telekomunikazioa, posizio nagusia zutenez, estandarra jada argitaratutakoAmerican Standard Code for Information Interchangean oinarritu zen,ASCII izenez ezaguna, zeinakkaraktere multzoan 26 × 2 alfabeto ingeleseko letrak (maiuskulak eta minuskulak) barne hartzen zuen. Geroago, ISOk emandako estandarrek, adibidez, ISO/IEC 10646 (Unicode Latin), ingelesaren alfabetoaren 26 × 2 letrak oinarrizko latindar alfabeto gisa definitzen jarraitu dute, beste hizkuntza batzuetako beste letrak kudeatzeko luzapenekin.
Latinezko idazkeraren banaketa. Eremu berde ilunek latinezko idazkera nagusi bakarra den herrialdeak erakusten dituzte. Berde argiak latinak beste idazkera batzuekin batera bizi diren herrialdeak erakusten ditu. Latinezko alfabetoak askotan gris koloreko eremuetan erabiltzen dira bigarren hizkuntza ez-ofizialak erabiltzeko, hala nola frantsesaAljerian eta ingelesaEgipton, eta idazkera ofizialaren latinezko transliterazioa, hala nolapinyin Txinan.
Latindar alfabetoa, latina hizkuntzarekin batera,Italiako penintsulatikMediterraneo itsasoa inguratzen duten lurraldeetara zabaldu zenErromatar Inperioaren hedapenarekin. Inperioaren ekialdeko erdi aldeak,Grezia,Turkia,Sortalde etaEgipto barne,hizkuntza franca gisa, grekoa erabiltzen jarraitu zuen, baina, mendebaldeko erdi aldean, latina erruz hitz egiten zen, eta mendebaldeko hizkuntza erromanikoek latinetik eboluzionatu zuten heinean, latindar alfabetoa erabiltzen eta egokitzen jarraitu zuten.
Austronesiar hizkuntza askotan erabiltzen da,Filipinetako etaMalaysiako etaIndonesiako hizkuntzetarako barne, lehenagoko arabiar eta brahmiar alfabeto indigenak ordezkatuz.Sequoyah-k garatutako Cherokee silabarioaren formetan, oinarritzat hartu zituen Letrak latinak; hala ere, soinu-balioak guztiz desberdinak dira.
Portugalgo misiolarien eraginez, alfabeto latindar bat sortu zenvietnamerarako, lehenago txinatar karaktereak erabiltzen zituena. Latinoan oinarritutako alfabetoak txinatar karaktereak ordezkatu zituen administrazioan Frantziako agintearekin, XIX. mendean.
XIX. mendearen amaieran, errumaniarrek 1439ko Florentziako kontziliora arte erabili zuten latindar alfabetora aldatu ziren[12], batez ereerrumaniera hizkuntza erromanikoa delako. Errumaniar kristau ortodoxoak ziren nagusi, eta beren Eliza, 1453an,Bizantziar Greziar Konstantinopla erori etaPatriarka Greziar Ortodoxoa hartu ondoren Errusiak gero eta eragin handiagoa zuela ikusita,ziriliko eslaviarra sustatzen hasia zen.
1930eko eta 1940ko hamarkadetan,kurduen gehiengoak arabiar idazkera latindar bi alfabetorekin ordezkatu zuen. Kurduen gobernu ofizialak, dokumentu publikoetarako, arabiar alfabetoa soilik erabiltzen duen arren,kurduera hiztun gehienek, eskualde osoan, alfabeto kurdu-latindarra oso erabilia izaten jarraitzen du.
1957an,Txinako Herri Errepublikak idazkeraren erreforma bat sartu zuenzhuang hizkuntzan bere ortografia aldatuz; txineran oinarritutako idazketa sistematik,Sawndipetik, latindar, ziriliko eta IPA letren nahasketa erabiltzen zuen latindar alfabeto batera aldatu zuen Zhuang hizkuntzaren fonemak eta doinuak irudikatzeko diakritikorik erabili gabe.1982an gehiago estandarizatu zen latindar letrak soilik erabiltzeko.
1999koirailaren 15ean, ErrusiakoTatarstango agintariek, zirilikoarekin batera, 2011rako latinezko idazkera koofizial bihurtzeko legea onartu zutentatarera hizkuntzarako[18]. Urtebete geroago, ordea,Errusiako gobernuak legea baliogabetu, eta latinizazioa debekatu zuen bere lurraldean[19].
2021ekootsailaren 12anUzbekistango gobernuak iragarri zuen 2023rako zirilikotik latinera uzbekerarako trantsizioa amaituko zuela. Latinera aldatzeko planak, izatez, 1993an hasi ziren baina, gero, geldiarazi egin zen, eta zirilikoa oso hedatua da oraindik ere[27][28].
Gaur egun,Krimeakotatarerak zirilikoa eta latina darabiltza. Latinaren erabilera, hasiera batean, Krimeakotatariar ordezkariek onartu zuten Sobietar Batasunaren erorketaren ostean[29], baina eskualdeko gobernuak ez zuen inoiz ezarri.2014an, Errusiak Krimea bereganatu ondoren, latindar idazkera erabat baztertu zen. Hala ere, Krimeatik kanpo dauden Krimeakotatariarrek latina erabiltzen jarraitzen dute, eta,2021ekourriaren 22an,Ukrainako gobernuakKrimeako Tatar Herriaren Mejlis-ek onartutako proposamena onartu zuen,2025erako Krimeako Tatar hizkuntza latinera aldatzeko[30].
2020ko uztailean, 2.600 milioi pertsonak (munduko biztanleriaren % 36) latindar alfabetoa erabiltzen zuten[31].
1960ko hamarkadan,lehen mundukoinformatika etatelekomunikazio industriek karaktereak kodetzeko metodo ez-patentatua behar zela nabaritu zuten.Normalizaziorako Nazioarteko Erakundeak (ISO) latindar alfabetoa bere (ISO/IEC 646) arauan bildu zuen. Onarpen zabala lortzeko, enkapsulazio hori herri erabileran oinarritu zen.
1960ko hamarkadan, Estatu Batuek bi industrietan, informatika eta telekomunikazioa, posizio nagusia zutenez, estandarra jada argitaratutakoAmerican Standard Code for Information Interchangean oinarritu zen,ASCII izenez ezaguna, zeinakkaraktere multzoan 26 × 2 alfabeto ingeleseko letrak (maiuskulak eta minuskulak) barne hartzen zuen. Geroago, ISOk emandako estandarrek, adibidez, ISO/IEC 10646 (Unicode Latin), ingelesaren alfabetoaren 26 × 2 letrak oinarrizko latindar alfabeto gisa definitzen jarraitu dute, beste hizkuntza batzuetako beste letrak kudeatzeko luzapenekin.
DIN 91379 estandarrak Unicode letren, karaktere berezien eta letren eta zeinu diakritikoen sekuentziaren azpimultzo bat zehazten du izenak zuzen irudikatzeko eta Europan datu-trukea errazteko. Zehaztapen horrekEuropar Batasuneko herrialdeetakohizkuntza ofizial guztiak onartzen ditu (beraz, baitagreziera etabulgarierako zirilikoa ere), halaber,Islandiako,Liechtensteineko,Norvegiako etaSuitzako hizkuntza ofizialak eta alemaniar hizkuntza gutxituak ere. Beste idazkera-sistemetako izenak latinezko idazkerara transliteralizazioa ahalbidetzeko, dagozkion ISO arauen arabera, oinarrizko letren eta zeinu diakritikoen beharrezko konbinazio guztiak eskaintzen dira[32]. Ahaleginak egiten ari dira Europako CEN estandar batean garatzeko[33].
Euskarari dagokionez, Euskaltzaindiak jada arautu ditu zenbait transkripzio-sistema:
Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskara aldatzeko transkripzio-sistema, 156. araua[34].
Georgieraren eta armenieraren alfabetoetan idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistemak, 163. araua[35].
Arabieraren alfabetoetan idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistemak, 165. araua[36].
Bere erabileran, latindar alfabetoa hizkuntza berrietan erabiltzeko egokitu zen, batzuetan erromatar karaktereekin idatzita zeuden hizkuntzetan aurkitu gabeko fonemak irudikatuz. Soinu berri horiek irudikatzeko, beraz, luzapenak sortu ziren, dela lehendik zeuden letrei diakritikoak gehituz edo hainbat letra elkartuz loturak egiteko, forma guztiz berriak sortuz edo letren bikote edo hirukoteei funtzio berezi bat esleituz. Forma berri horiei, lekua ematen zaie alfabetoan ordena alfabetikoa edo letra-segida bat definituz, noski, hizkuntza jakinaren arabera alda daitekeena.
Latin alfabeto estandarraren letra berrien adibide batzuk dira:wynn ⟨Ƿ ƿ⟩,thorn ⟨Þ þ⟩ etaeth ⟨Ð/ð⟩ hizkierruniarrak,ingeles zaharreko alfabetoari gehitu zitzaizkionak.Irlandako beste letra bat, g uhartetarra,yogh ⟨Ȝ ȝ⟩ bihurtu zen,Ingeles ertainean erabilia.Wynn ⟨w⟩ letra berriarekin ordezkatu zen geroago,eth etathorn ⟨th⟩rekin etayogh ⟨gh⟩rekin. Laurak jada ingeleseko edo irlandar alfabetoen parte ez badira ere,eth etathorn oraindik ere erabiltzen diraislandiar alfabeto modernoan, etaeth alfabetofaroeran ere bai.
Mendebaldeko,Erdialdeko etaHegoaldeko Afrikako hizkuntza batzuek IPAko baliokideen antzeko soinu-balioak dituzten letra gehigarri batzuk erabiltzen dituzte. Adibidez,adangme hizkuntzak ⟨Ɛ ɛ⟩ eta ⟨Ɔ ɔ⟩ letrak ditu, etaga hizkuntzak, ⟨Ɛ ɛ⟩, ⟨Ŋ ŋ⟩ eta ⟨Ɔ ɔ⟩.Hausak ⟨Ɓ ɓ⟩ eta ⟨Ɗ ɗ⟩ darabiltza kontsonante inplosiboetarako, eta ⟨Ƙ ƙ⟩ eiektiboetarako. Afrikanistek estandarizatu dituzte Afrikako erreferentzia-alfabetoan.
Puntudun eta punturik gabeko ⟨İ i⟩ eta ⟨I ı⟩turkiera,azerbaijanera etakazakherako alfabetoek erabiltzen dituzten letraren bi forma dira[37].Azerbaijanerak ⟨Ə ə⟩ ere du, ia irekita dagoen bokal biribildu gabea adierazten duena.
Digrafoa da soinu bat edo segidan idatzitako letrekin bat ez datozen soinuen konbinazioa idazteko erabiltzen den letra parea. Adibideaktx,ts,tzeuskaraz,ch,ng,rh,sh,ph,thingelesez etaij,ee,ch etaei nederlanderaz dira.Nederlanderazij letra larriz idazten daIJ edoIJ gisa, baina inoiz ezIj gisa, eta askotanij lotura baten itxura hartzen du eskuz idaztean,ÿ letraren oso antzekoa.
Trigrafoa hiru hizkiz osatuta dago,alemanezkosch,bretoierazkoc'h edo milanesezkooeu bezala. Euskarak ez du trigraforik, baina Ipar Euskal Herrian,tch trigrafoak egungotx digrafoaren balioa zuen lehen. Hizkuntza batzuen ortografietan, digrafoak eta trigrafoak, berez, alfabetoaren letra independentetzat hartzen dira. Digrafoen eta trigrafoen letra larriz idaztea hizkuntzaren araberakoa da: lehenengo hizkia bakarrik letra larriz idatzi daiteke (Tchad frantsesez,Txad euskaraz) edo osagaien letra guztiak aldi berean (baita izenburuaren maiuskulaz idatzitako hitzetan ere non digrafoaren edo trigrafoaren ondorengo letrak minuskulaz uzten diren).
Lotura glifo edo karaktere berri batean ematen den bi letra arrunt edo gehiagoren fusioa da. Adibideak ⟨Æ æ⟩ (⟨AE⟩-tik,errautsa izenekoa); ⟨Œ œ⟩ (OE⟩-tik, batzuetanoethel deitua); ⟨&⟩ laburdura (latinez: et, euskaraz, eta,ampersand deitua), eta ⟨ẞ ß⟩ (⟨ſʒ⟩ edo ⟨ſs⟩-tik, ⟨s⟩-ren forma ertain arkaikoa, ondoren ⟨ʒ⟩ edo ⟨s⟩,S zorrotza edoeszett izenekoaz jarraitua.
Diakritikoa, kasu batzuetan azentu edo tilde ere deitzen zaiona, letra baten gainean, azpian edo beste posizio batean ager daitekeen sinbolo txiki bat da, hala nolaä,ö,ü karaktere alemanetan erabiltzen den dieresi zeinua, edo errumaniară,â,î,ș,ț karaktereak, edo gaztelaniazkoñ etaü. Bere funtzio nagusia gehitzen zaion letraren balio fonetikoa aldatzea da, baina silaba edo hitz oso baten ahoskatzea ere alda dezake, edo silaba berri baten hasiera adierazi edonederlanderareneen hitzak bezalako homografoak bereiztea: ([ən] ahoskatuta)a edoan esan nahi du, bainaéén ([e:n] ahoskatuta)bat esan nahi du. Letren ahoskatzearekin gertatzen den bezala, diakritikoen eragina hizkuntzaren araberakoa da.
Ingelesa da bere jatorrizko hiztegirako diakritikorik behar ez duen Europako hizkuntza moderno nagusi bakarra[Oh 1]. Historikoki, idazkera formalean, batzuetan dieresia erabiltzen zen letren segida baten barruan silaba berri baten hasiera adierazteko, bestela oker interpretatu zitekeen bokal bakar gisa (adibidez,coöperative,reëlect), baina idazkera-estilo modernoek halako markak baztertzen dituzte, edo marratxoa erabiltzen dute silaba-haustura adierazteko (adibidez,co-operative,re-elect).[Oh 2][38].
Euskarak, berez, duen zeinu diakritiko bakarrañ da. Hala ere, eta Euskaltzaindiak azentuari[39] eta azentu grafikoari[40] buruz, gaur egun 2023ko martxoaren 13an, araurik eman ez badu ere, bai plazaratu du ofiziala ez den iritziaEuskara Batuaren Eskuliburuaren bitartez[41].
Jatorriz beste idazkera batzuekin idatzitako hizkuntzetako hitzak, hala nolaarabiera edotxinera, normaleantransliteratu edotranskribatzen dira latinezko testuan edo nazioarteko komunikazio eleaniztunean txertatzen direnean; prozesu horri erromanizazio, transliterazio edo transkribatze deritzo.
Hizkuntza horien erromanizazioa, gehienbat, maila ez-ofizialetan erabiltzen den arren, bereziki nabaria izan da ordenagailuko mezularitzan, non zazpi bitekoASCII kode mugatua soilik dagoen sistema zaharretan. Hala ere, Hala ere,Unicode sartzearekin batera, erromanizazioa gero eta beharrezkoagoa da. Kontuan izan behar da testua idazteko erabiltzen diren teklatuak testu erromanizatuetara mugatu ditzakeela oraindik erabiltzaileak eta ASCII edo latinezko karaktereak soilik erabil daitezkeela.
↑Hala ere, ingelesezko idazkera formalean, diakritikoa hitz askotan gordetzen da, hala nolacafé, naïve, façade, jalapeño) edo alemanezko über aurrizkia
↑Andrews, Ernest (2018).Language Planning in the Post-Communist Era: The Struggles for Language Control in the New Order in Eastern Europe, Eurasia and China. Springer. p. 132.ISBN 978-3-319-70926-0
↑Faller, Helen (2011).Nation, Language, Islam: Tatarstan's Sovereignty Movement. Central European University Press. p. 131.ISBN978-963-9776-84-5.
