| Izarbeibar | |||
|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||
 Eunateko baseliza etaBagadigorri atzealdean | |||
| |||
 | |||
| Kokapena | |||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||
| Merindadea |  Iruñea | ||
| Eskualdea | Izarbeibar-Novenera | ||
| Administrazioa | |||
| Entitatea | ibar | ||
| Estatua |  Espainia | ||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||
| Barrutia | Iruñea | ||
| Izen ofiziala |  Valdizarbe | ||
| Posta kodeak |
| ||
| Ibartarra | izarbeibartar | ||
| Geografia | |||
| Koordenatuak | 42°40′43″N1°45′02″W / 42.6785202°N 1.75057647°W /42.6785202; -1.75057647 | ||
| Azalera | 157,94 km² | ||
| Garaiera | 326-937 metro | ||
| Distantzia | 22,4 km (Iruñetik) | ||
| Demografia | |||
| Biztanleria | 6.042 (2022:  23) | ||
| Dentsitatea | 38,26 biztanle/km² | ||
| Euskara | |||
| Eremua | eremu mistoa | ||
| Euskaldunak[1][2] | % 11,80 (2018: %5,6) | ||
Izarbeibar[3][a] (izarbeibarreraz:Izarbeibarra)Euskal Herriko ibar bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Iruñeko merindadean etaIzarbeibar-Novenera eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 22,4 kilometrora. Altuera 326 eta 937 metro artekoa da, eta 157,94 km²-ko azalera hartzen du. 2022 urtean 6042 biztanle zituen.
Iparraldetik hegoalderaArga ibaiak zeharkatzen du, mendebaldeko muga markatzen duena, eta ekialdetik mendebalderaRobo ibaiak, bere ur-ibilgu nagusia. Gainera,Donejakue bideak ia 12 herri guztiak zeharkatzen ditu, ondare kultural eta artistiko aberatsa utziz, nonEunateko Andre Mariaren eliza etaGaresko zubi erromanikoa nabarmentzen diren, zalantzarik gabe. IbarraErreniega,Alaitz,Eunate etaEsparatz mendilerroen artean dago, nahiz eta ibarraren hondoan landatzeko moduko lur asko dagoen.
Bertako biztanleakizarbeibartarrak dira. IbarburuaGares udalerria da.
Izarbeibar beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]
Izen guztiak jatorri berekoak dira:Izarbe.Euskaraz edoerromantzez, ibar honen izenaIzarbe izenaz eta "haran" eraikuntzaz osatzen da (euskarazibar bezala, atzizki moduan, etaerromantzezVal edoValle eran, aurrizki edo hitz bereizi gisa).
Izarbe izenari dagokionez, batzuetanItzarbe,Iltzarbe edoIlzarbe agertzen da.Euskaltzaindiko Onomastika Batzordeak2007an, Batzar aririetan,Itzarbe forma okerra zela adierazi zuen.-l- duten formei dagokienez, akademiak adierazi du nahiko modernoak direla,XVI. mendearen amaierara arte ez baitira egiaztatu. Beraz, oihartzun-fenomenoa izango litzateke, toponimian nahiko ohikoa, eta ez da alde batera utzikoIltzarbe izenaren eragina izan daitekeenik, analogiaz. Herri hori,Ollaranen gutxienezXIII. mendetik dokumentatuta dago.[5][6]
Izarbeibarreko armarriak honako blasoi hau du:[7]
| « | Hondo urdin batez eta aurrean urrezko antzara batez osatua dago. | » |
IzarbeibarNafarroako Erdialdea eremu geografikoan dago,Izarbeibar-Novenera eskualdean.
 | Etxauribar | Zizur Zendea,Galar Zendea | Elortzibar | |
| Mañeruibar |  | Orbaibar | ||
| ||||
 | ||||
| Argako Erribera |
Izarbeibar Nafarroako erdi-erdian dago kokatua,Izarbeibar-Novenera eskualdean etaIruñeko merindadearen hegoaldean. Iparraldean,Erreniega mendilerroaz bestaldean,Iruñerria du,Etxauribar etaGalar etaZizur zendeak hain zuzen. Ekialdean,Alaitz mendiko harrobia ikusgai,Muru Artederreta etaOrbaibarra. Hegoaldean,Nekeas izeneko alderdiaz haratago,Mendigorria etaArtaxoa daude. Mendebaldean,Mañeruibarra dago,Lizarrako merindadean.
Izarbeibarreanpinuak,arteak,makalak,haritzak etaurkiak topa daitezke, baitaerromeroa,ezkaia etaizpilikua ere. Zelaietanzerealak daude gehienbat, bainazainzuriak,olibondoak etamahastiak ere badaude. Azken urteotanNafarroako Ubidetik datorrenurarekin (ibarra ekialdetik hegoaldera zeharkatzen baitu) ureztalurrak ugaldu dira,babarrunak,artoa eta abarrekin.
Animalien artean honako hauek topa daitezke:basurdeak,azeriak,untxiak etaerbiak,eperrak,miruak,belatzak,arrano sugezaleak,ubarroiak,lertxunak etazikoinak. Abeltzaintza tradizionala, lehen ugaria bazen ere, orain gainbehera doa, baina zenbait etxalde industrial (zerritegiak edooilotegiak esaterako) badaude.
Izarbeibarrak klima mediterraniarra dauka orokorrean (ibarreko gunerik altuenetan azpimediterraniarra da prezipitazioak ugariagoak eta tenperatura hotzagoa delako). Urteko batez besteko tenperatura 12 gradu ingurukoa da eta prezipitazioak 600 eta 1.000mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 90 izaten dira (mendialdean 120 edo gehiago izan daitezke).
Ibarreko jatorrizko landarediaren gehiena galdu den arren, oraindik ere arte eta haritz bakanen batzuk geratzen dira herrigunearen inguruko mendietan.
Ibarrean estazio meteorologiko bat dagoGares udalerrian, itsasoaren mailatik 347 metrora,Nafarroako Gobernuak1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.[8]
 Datu klimatikoak (Gares, 1981-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.5 | 24.0 | 26.5 | 29.0 | 36.5 | 40.0 | 41.5 | 43.0 | 38.0 | 32.0 | 27.0 | 21.0 | 43.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.7 | 11.6 | 15.4 | 17.0 | 21.8 | 26.6 | 29.6 | 29.6 | 25.3 | 19.6 | 13.3 | 9.9 | 19.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.4 | 6.4 | 9.6 | 11.5 | 15.6 | 19.8 | 22.5 | 22.6 | 19.1 | 14.4 | 9.0 | 5.9 | 13.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.1 | 1.3 | 3.8 | 5.9 | 9.3 | 13.0 | 15.5 | 15.6 | 12.8 | 9.1 | 4.6 | 1.8 | 7.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.0 | -10.0 | -8.5 | -3.0 | -0.5 | 2.0 | 7.0 | 5.0 | 3.0 | -0.5 | -6.5 | -10.0 | -10.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 44.2 | 38.7 | 51.6 | 59.5 | 53.1 | 45.6 | 27.0 | 26.3 | 38.6 | 60.3 | 55.4 | 57.2 | 547.5 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 39.0 | 29.0 | 33.6 | 62.0 | 42.2 | 38.5 | 33.0 | 85.0 | 61.5 | 46.0 | 59.0 | 39.0 | 85.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 11.6 | 10.3 | 8.8 | 11.2 | 11.1 | 7.2 | 5.4 | 4.9 | 7.8 | 10.5 | 11.5 | 12.8 | 113.0 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.3 | 1.4 | 0.9 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.2 | 5.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[9] | |||||||||||||
Izarbeibarrak 11udalerri ditu:
Halaber, ibarrean 2kontzeju ditu:
Gainera, 2etxalde daude:
Azkenik, lurraldean 27herri hustu daude:
XI. mendearen amaieran jada ibarra gisa dokumentatuta agertzen daIruñeko katedraleko etaLeireko monasterioko testu eta berrietan. Bere lekuak, adibidez,1268ko Rediezmoaren Liburuan daude. Liburu horietan koroaren errentak Muruzabalgo bizkonderriari lotu zitzaizkion,Karlos III.a Nafarroakoa erregeak1407an bere anaiorde Leonen alde eratua, zeinaren seme eta oinordeko Filipek1424an Muruzabal eta Izarbeibarreko bizkondearen titulua lortu baitzuen. Ibarrak urtero 700 gari-erregu baino gehiagoko petxa ordaintzen zien Cortesko markesei, eta Elordiko belarrek 103 dukat eta oilo zati bat.
1665ean,Obanosek etaMuruzabalek hiribildu titulua eta horren ondoriozko bereizketa lortu zuten, bigarrena1730era arte behin betiko banandu ez zen arren. Gainerako udalerriek udal propioak eratu zituzten1846an, eta ibarra desegin egin zen. Garai hartan, ibarraren mendebaldeko zatia (Hiriberri,Sotets,Sarria etaEkoien), gainera,Gares udalerrian sartu zen.[10]
Iruñea,Lizarra etaLogroñoren artean izan zuen egoera bereziagatik,XIX. mendeko gerretan zehar korrikaldi eta liskar ugari izan ziren.Espotz Mina bereziki aktibo agertu zenGaresenLehen Karlistaldian. Izan ere,1810ekoirailaren hasieran, Espotzen gerrillariak ibarretik igaro ziren,Zudairitik zetorrena eta frantziar indarren talde indartsuek jazarria. GerrilariekElorako bidea hartu zuten, etaAlaitz mendilerroan babestu behar izan zuten. MinaGaresen ere ezarri zuen bere kuartel nagusia denboraldi batez.
Garai hartan, ibarreko batzarrakAuritzera eraman behar izan zituen bere bilerak,Eunate (Erdi Arotik zuen biltokia) babesgabe geratu zelako.1821ean baino ez ziren baselizara itzuli. Lehenkarlistaldiko kontrol liberaleko gunea izan zen, baina erregegaiaren menpe egon zen bigarrenean,1874an batez ere.Bigarren Karlistaldiaren amaieran,Iruñeko setioa hausteko lehen aurrerapen liberalak egin ziren, eta handik gutxira,Lizarrako gorterantz.[11]
2022 urteko erroldaren arabera 6042 biztanle zituen Izarbeibarrak.
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 8047 | 8656 | 8736 | 9999 | 8304 | 7699 | 7506 | 6942 | 6836 | 6539 | 6261 | 5968 | 5636 | 5046 | 4370 | 4359 | 4948 | 5992 | 6019 |
Izarbeibarreko ekonomia hainbat zutabetan oinarritzen da. Zutaberik garrantzitsuena nekazaritza da. Ibarreko ekoizpen nabarmenekoa ardoa da, jatorri-deitura propioa duenaNafarroako Jatorri Deituraren barruan: Izarbeibarreko ardoa. Gainera, garagarrak eta sasoiko barazkiak ekoizpen nabarmena dute. Beste zutabeetako bat industria da, ia erabatGaresen kokatua,Schneider Electric enpresa nabarmenduz.
Turismoak ere garrantzi handia du, baina haranetik igarotzen direnDonejakue bideko bi adarrek zeharkatzen dituzten eremuetara mugatzen da,Obanosen bat eginez. Jarduera turistikoa ibarraren beheko aldean kontzentratzen da bereziki,Eunateko baseliza etaGaresko zubia baitira erakargarri nagusiak.
Azkenik,Iruñerria ibarraren bi aldeetatik hurbil dagoenez, baiA-12 baiAP-15 bideetatik, izarbeibartar asko egunero joaten dira hiriburura lan egitera, baina landa-bizitzaren erosotasuna aprobetxatuz.
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko334 lineak zerbitzua ematen dio ibar honi:
|
Gainera,La Estellesa autobus konpainiakAgilar Kodes etaIruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka Agilar Kodesko norantzan eta lau zerbitzu kontrako norabidean. Linearen ibilbidea honakoa da:
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Izarbeibar ibar osoa sailkatu zituenhegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.[12]
Koldo Zuazok,2010ean, Izarbeibar ibarraren herriak ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[13]
Ibar honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daizarbeibarrera azpieuskalkian.Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren, Izarbeibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Izarbeibar (Gares izan ezik) eremu ez-euskalduneko inarra da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania da.2010eko erroldaren arabera, herritarren %6,20k zekieneuskaraz hitz egiten eta2018n % 11,80k.
2008anNafarroako Ezker Batuak etaNafarroa BaikEuskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean ibarreko udalerri guztiak) proposamena aurkeztu zutenNafarroako Parlamentuan.Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean,Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.
2017koekainaren 22anNafarroako ParlamentuakAdios,Añorbe,Biurrun-Olkotz,Eneritz,Obanos etaTirapu udalerriakeremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 37 udalekin batean.
Gaur egun,Utergan,Biurrunen,Obanosen,Añorben etaGaresen ematen diraeuskara klaseak.Garesko ikasleen % 60kD ereduan ikasten du,euskara hutsean. Gainera, hiri haueko Udalak euskara zerbitzu bat du, bere ekimenaz eta eskualdeko galdutako euskalkia aztertu duenAitor Arana hizkuntzalariaren laguntzaz hizkuntza ondarea berreskuratzeari ekin zitzaion.[14]
.JPG)
_12.jpg)
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak:Q16515178
Multimedia:Valdizarbe/Izarbeibar /Q16515178| Nafarroa Garaiko eskualde tradizionalak | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mendialdea |
| ||||||||
| Erdialdea |
| ||||||||
| Erribera |
| ||||||||
