| Itzaltzu | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Herriko ikuspegia goialdetik,elizarekin | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Zangoza | ||||||||||
| Eskualdea | Pirinioak | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Ezka-Zaraitzu | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Izalzu / Itzaltzu | ||||||||||
| Alkatea (2015-2023) | Xabier San Jose Dominguez (kudeaketa-batzordea) | ||||||||||
| Posta kodea | 31689 | ||||||||||
| INE kodea | 31133 | ||||||||||
| Herritarra | itzaltzuar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°54′49″N1°03′24″W / 42.9135242°N 1.056724°W /42.9135242; -1.056724 | ||||||||||
| Azalera | 7,3 km² | ||||||||||
| Garaiera | 791-1381 metro | ||||||||||
| Distantzia | 89,1 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 36 (2025:  −2) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,05 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 26,75 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 125 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 2,87(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1846(independentzia) | ||||||||||
Itzaltzu[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Zangozako merindadean etaPirinioak eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 89,1 kilometrora. Altuera 791 eta 1381 metro artekoa da, eta 7,30 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 36 biztanle zituen.
Herri honi ibaxaren iparralderago dagoen herria da, eta biztanle gutxien dituen udalerria.Anduña ibaiaren bi ertzetan dago,Itzaltzuko zubiak elkartuta. Bere tamaina ez da handia, ez azalerari ez herriguneari dagokionez, mendien artean sartuta baitago. Bere arkitektura zaraitzuar tradizionala da, altuera handikoa izan eta nabarmenagoak dira teilatuak, lau isurialde baitituzte. Ibaxa oso estua denez, etxeak elkarren ondoan daude eta altuera ezberdinak dituzte. Hormak zuriak dira, harri grisaxkaz apainduta daude eta zurezko elementuak dituzte, hala nola leihatilak edo habeak.
Zaraitzu ibaxan kokatuta da,Aldegaña kiñoian, baina1846tik udalerri independentea da. Bertako biztanleakitzaltzuarrak dira.
Itzaltzu toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Itzaltzu euskal jatorriko toponimoa da.Itzizulo antzinako toponimo horrek euskaraz "izei sakonunea" esan nahi du (izei +zuloa). Geroago,Itzizuloko monasterioaren inguruan hazi zen herria, etaItzaltzu izena hartu zuen. BatzuekItzaltzu izenaItzizulo antzinetik etor daitekeela diote, baina filologoek bi toponimo desberdin direla uste dute.Mikel Belaskoren arabera, adibidez,Itzaltzu-k "itzalen lekua" edo "leku itzaltsua" esan nahi du (itzal +-tzu -atzizki ugaria-).
Itzaltzuko armarriaZaraitzuko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:[6]
| « | Hondo gorri batez eta aurrean otso beltz batez osatuta dago, urrezko azazkalekin eta ahoan arkume zuri batekin, urrezko adar eta apatxekin. | » |
Itzaltzuko banderaZaraitzuko bandera da. Armarria, gaineankasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Azkenean konta" goiburua duela ere. Bandera honekZaraitzuko armarri eskuinerantz biratzea dauka San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez inguratua. Bandera hau bera daZaraitzu osatzen duten herri guztientzat,Otsagabiarentzat izan ezik; izan ere, herri honek bandera bera erabiltzen du, baina hiruki urdinak ditu.
ItzaltzuZaraitzu ibaxan barruan dago. Ibar hauPirinioetako ibarra da,Aezkoa etaErronkaribar ibarren artean. Ibarra zeharkatzen duZaraitzu ibaiak,Irati ibaiaren adarrak.
 | Otsagabia | | ||
| Otsagabia |  | Xaldua | ||
| ||||
 | ||||
| Xaldua |
Zaraitzu ibaxa gehienakflyscheozenoarren gainean modelatuta daude, ekialde-mendebalde norabidean oso aldenduta, eta forma leunak nagusitzen dira,kareharri etakalkarenita tartekatuen barrei dagozkien erliebe indartsuagoek soilik eteten dituztenak. Sare hidrografikoak mozten dituenean, foku garrantzitsuak sortzen dira. Ibaxaren iparraldean (Jaurrieta udalerria),Tertziarioaren amaieran modelatutako higadura-azalera handia nabarmentzen da,Abodi mendilerroaren oin gisa.
Itzaltzuko klima mendialdeko klima atlantiarra da udalerri gehienean. Ibaxaren hegoaldean ezaugarri mediterraneoko klima nagusitzen da. Urteko batez besteko prezipitazioak ugariak dira, 1400 eta 1600 mm bitartekoak, eta batez besteko tenperatura 8 eta 10 gradukoa. Urteroko egun euritsuak 130 egun izaten dira. Elurteak ere ugariak izaten diraneguan, eta egutera eta laiotzaren arteko alde termikoa nabaria da.
Itzaltzuk baso zabalak ditu, bertanpago,haritz eta basa pinuak daude. Horrez gain, birlandaturiko haritzamerikarrak eta pinu alertziarjaponiarrak 46,6 hektarea inguru hartzen dituzte.
Zaraitzun dagoenEzpartza udalerrian, itsasoaren mailatik 695 metrora,Nafarroako Gobernuak1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Ezpartza, 1974-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 23.0 | 25.0 | 28.0 | 32.0 | 36.0 | 38.0 | 38.0 | 35.0 | 29.0 | 23.0 | 21.0 | 38.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.2 | 9.6 | 12.6 | 14.2 | 18.7 | 23.5 | 26.8 | 26.6 | 22.6 | 17.4 | 11.7 | 8.6 | 16.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 3.4 | 4.3 | 6.8 | 8.7 | 12.6 | 16.6 | 19.2 | 19.1 | 15.6 | 11.6 | 6.8 | 4.1 | 10.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -1.3 | -1.0 | 1.0 | 3.2 | 6.6 | 9.7 | 11.5 | 11.5 | 8.5 | 5.8 | 2.0 | -0.4 | 4.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -17.0 | -14.0 | -13.0 | -4.0 | -2.0 | 1.0 | 3.0 | 0.0 | 0.0 | -3.0 | -10.0 | -13.0 | -17.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 106.8 | 99.9 | 88.5 | 124.4 | 101.6 | 64.1 | 45.4 | 51.2 | 79.7 | 122.1 | 136.5 | 139.0 | 1159.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 63.5 | 51.0 | 55.7 | 45.4 | 42.7 | 53.0 | 57.4 | 82.0 | 76.0 | 111.2 | 77.0 | 74.2 | 111.2 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 13.4 | 11.7 | 12.1 | 15.5 | 15.9 | 10.1 | 7.7 | 8.4 | 10.1 | 14.2 | 14.6 | 13.8 | 147.5 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 4.8 | 5.2 | 3.7 | 2.7 | 0.5 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 1.9 | 4.1 | 23.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Herria Bratzko AznarrekLeireko abadiari1034an emandakoItzizuloko Done Salbatzailea eta Mikel monasterioaren inguruan eratu zen.1507ra arte ez zen agertuZaraitzuko Ibaxako Unibertsitateko batzarrean epaimahaiak zituztenen artean.XI. etaXIII. mendeetan, lekua dokumentatuta dago,Itzuzuloa izenpean.
Itzaltzu herria monasterio honen inguruan sortu zen, non familia batzuk ezarri ziren. Gaur egungo Itzaltzu udalerria monasterio haren jabetzetakoa da. Mendeetan zehar, Itzaltzuko biztanleakLeireko monjeen petxeroak izan ziren, eta monasterio horren mende zegoen Itzaltzukoa; hau da, Itzaltzuko bizilagunek zergak ordaindu behar zizkieten lurren jabe ziren monjeei.XVI. mendean, Done Salbatzailea eta Mikel monasterioko fraideak desagertuta, Itzaltzu herri bihurtu zen etaZaraitzuko Ibaxako Unibertsitatean sartu zen; hala ere,Leireko monasterioak oraindik bere boterepean mantendu zuenItzaltzuko jasokundeko Andre Mariaren eliza,XIX. mendeanMendizabalean desamortizatu zen arte.
Erdi Aroan zehar, etaXIX. mendeko erreforma administratiboa egin arte, Itzaltzu ibaxako alkateak eta herriko alkateak gobernatzen zuten eta kargu horiek herriko eta ibarreko biztanleek izendatzen zituzten.1846an herriaZaraitzu Unibertsitatetik banandu, eta udalerri independente bihurtu zen. Garai hartan, Itzaltzuk eskola bakarra zeukan, urtero 34erregu gariz hornitua. Bi bide zeuden, bataZuberoaraLarraineko mendatetik, eta besteaErronkaribarrera. Irina ekoizten zuen errota eta oihalgintzan aritzen ziren lantegi txiki batzuk zeuden.
1920ko hamarkadan hiru ziren martxan zeuden errotak, horrez gain, herrian zerratokia etakarabineroen postua zeuden.
2025 urteko erroldaren arabera 36 biztanle zituen Itzaltzuk.[9]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 240 | 197 | 172 | 189 | 207 | 204 | 230 | 224 | 227 | 235 | 220 | 207 | 188 | 121 | 54 | 49 | 45 | 51 | 38 |
bertan egin dezakezu.Nafarroan dagoen biztanle gutxien dituen udalerrietako bat izanik eta biztanleria oso zahartua izanik, Itzaltzuko jarduera ekonomikoa nahiko urria da.2001eko estatistiketan 21 pertsona ageri ziren biztanleria aktiboaren parte gisa, hau da, biztanleria osoaren % 44. Horietatik % 23,8 lehen sektorekoak ziren, % 33,33 industria eta eraikuntzakoak eta % 42,8 zerbitzuen sektorekoak.
Tradizioz, abeltzaintza eta nekazaritza izan dira udalerriko aberastasun-iturri nagusiak.Abeltzaintzan ardi-azienda nabarmendu da batez ere;nekazaritzan, berriz, patata eta bazka-landareak eta, neurri txikiagoan, zerealak.
Bigarren eta hirugarren sektoreetan lan egiten duen jendeak udalerritik kanpo egiten du lan, neurri handi batean. Azken urteotan,landa-turismoa garrantzi handia hartzen ari da tokiko ekonomian.2002an, herriak 30 ostatu-plaza zituen. Nabarmentzekoa da Itzaltzun 16 plazako landetxe bat dagoela, Besaro, jatetxea ere baduena. Bilandetxe ere badaude herrigune berean.
Itzaltzuko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean,Otsagabiko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak osatzen du. Egungo alkatea Xabier San Jose Dominguez da, kudeaketa-batzordeak izendatua.
| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Anduña | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 2 | - |
| Otsaburu-Zaraitzuarrak | - | - | - | - | - | - | - | 1 | 1 | 1 | - |
| Euskadiko Alderdi Sozialista | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea erdialdean dago.
Itzaltzuko Udala alkateak osatzen du, demokratikoki hautatua. Alkatea Xabier San Jose Dominguez da, kudeaketa-batzordeak izendatua.
1979tik, Itzaltzuk 4 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[10] | |
| Vicente Gambra Hualde | 1979 | 1983 | Euskadiko Alderdi Sozialista | |
| Vicente Gambra Hualde | 1983 | 2003 | kudeaketa-batzordea | |
| Enrique Pascual Juanto | 2003 | 2011 | Otsaburu-Zaraitzuarrak | |
| Lorenzo Goienetxe Sola | 2011 | 2015 | Anduña | |
| Xabier San Jose Dominguez | 2015 | jardunean | kudeaketa-batzordea | |
Luis Luziano Bonapartek,1869an,Zaraitzuko herri guztiak sailkatu zituen, ekialdekobehe-nafarrera euskalkian, hegoaldekoPirinio ibarretik bakarra.
Koldo Zuazok,2010ean,Zaraitzuk atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[12]
Ibar honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daZaraitzuera azpieuskalkian.Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren,Zaraitzuko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite.2007koudazkenean, 2zaraitzuerazkoeuskaldun behintzat bazirenOtsagabian etaJaurrietan, 93 eta 86 urtekoak.
Ohiko janzkerari dagokionez, Zaraitzu ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta.Nafarroako artxiboan dagoen1817. urteko dokumentu baten arabera, Zaraitzu ibaxako bizilagunak eta bertakoak berenjantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.
1860tik aurrera,Erronkaribar etaZaraitzu ibarretako neskekZuberoakoMaulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuenMaule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.
Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekineuskaraz komunikatzen ziren,euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.
Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan.Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzukGabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez zirenJaurrietara iritsi, eztaMaulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi.Abodi mendilerroa,elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da.Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denakAbodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.[13]
Ogi bedeinkatuaren tradizioa,Zaraitzun, antzina-antzinakoa da, eta oraindik bizirik dirau ibaxako herri batzuetan (Otsagabia,Ezpartza,Jaurrieta,Ezkaroze,Orontze, etab.). Igandero, herriko familia batek eramaten du ogia xerratan moztuta igandeko mezara. Ogia, herriko etxe bakoitzetik astero txandakatzen joango den egurrezko artesa batean lekualdatzen da. Ogi hau mezaren sagaratzean bedeinkatzen da eta honen ondoren fededun bakoitzari banatzen zaio. Duela urte gutxi arte,Otsagabian, ogia gizonei bakarrik banatzen zitzaien, baina udalaren erabaki batek tradizioa aldatzea eragin zuen eta, gaur egun, gizonen eta emakumeen artean banatzen da. Ogia sagaratu ondoren, salacenkoek ekitaldiari buruzko abesti bat abesten dute. Ohitura da, halaber, ogi honen zati bat etxe bakoitzera eramatea. Entregatzeko unean, honela zioen bere artean: "Bakea eta ogia izan itzazu urte osorako".
Hildakoen argia duela urte gutxi arte mantendu den tradizioa da, ibaxako herrietan.Zaraitzuar baten hileta-egunean, familiakmaindire zuri bat jartzen zuen elizaren albo batean. Bere gaineanargizaiolak jartzen ziren, handiak eta txikiak. Argizari horiek oihal beltz batean bildutako egur zati bat -hildakoa heldua bazen behintzat- edo zuria -hildakoa haurra bazen ere- ziren, argizarizko kordoia biltzen zuena. Heriotzaren hurrengo urtean, senide batek egunero eraman behar zuen mezatara argizari txikia.Gantzudura Santuaren garaian ere, gaixoaren senide hurbilenek hildakoen argizaria edo argia eraman behar zuten.[14]
ItzaltzukoGartxot bardoaren istorioa inork ez daki benetako gertaera batean oinarrituta dagoen, etaGartxot eta Mikelot ditu protagonista, Itzaltzuko aita-semeak bi bizilagun, kanturako gaitasun handiengatik nabarmentzen zirenak.GartxotekAbodin egiten zuen artzain lana, etaOrreagako monjeek kontratatu zuten erromesentzako gida gisa; Mikelot, bere semea, kantari handi bihurtu nahi zuten, bere berezko dohainak baliatuz. Gatazka sortzen da biekeuskaraz kantatu zituztenean bertso batzuk,Orreagako guduari buruzkoak, monjeei gustatu behar ez zitzaizkienak. HauekGartxot monasteriotik botatzea erabaki zuten, bere semea indarrez atxikiz, ez baitzuten bere ahots handia alferrik galdu nahi.
Denbora igaro ondoren, Mikelot askatzera joatea erabaki zuen aitak, eta berarekin itzuli zen Itzaltzura. Handik egun gutxira, ordea, herrira itzuli ziren, etaGartxoten eta eliz agintarien arteko tira-bira bat gertatu zen, Mikelot bere borondatearen kontra eraman nahi baitzuten. Eraman zutenean, Gartxotek buztinezko bola bat hartu zuen lurretik eta bere semearen ahoan sartu zuen, bere ahotsa monjeek gehiago goza ez zezaten, eta gaztea itota hil zen.
Itzaltzuko bardoa heriotzara kondenatua izan zen, eta kondena hori, azkenean, hamar urteko erabateko isolamendura murriztu zen, berak aukeratutako lekuan eraikiko zitzaion ziega batean. Eguraldia gogorra izan arren,GartxotekAbodi aukeratu zuen. Diotenez,1110eko negu hura historiako gogorrenetakoa izan zen.Apirilean, neguko hilabeterik gogorrenak igarota, agintariak igo zirenean presoa nola zegoen ikustera, hilzorian aurkitu zuten. Handik gutxira hil zen. Batzuek diotenez, Gartxotek okupatutako ziegaren hondarrak ikus daitezke oraindik.[15]
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak:Q2572202
Multimedia:Izalzu - Itzaltzu /Q2572202
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Itzaltzu
