Ipar Atlantikoko hausturan egonik, Islandiak sumendi etageiser aktibitate handia du.Golkoko itsaslasterraren eraginez, latitudeagatik izan zezakeen klima hotza leundu egiten da eta, bereziki kostaldean, giza bizitzarako egokiagoa da.
1262anNorvegiaren menpeko lurralde bihurtu zen.1380an, Norvegia,Suedia etaDanimarkak osatutakoKalmarko Batasuna elkartean sartu zuten. Napoleonen gerren ondoren, Danimarkaren menpe geratu zen.1944an lortu zuen independentzia. Ordutik aurrera bere ekonomia eta ongizate maila etengabe hazten joan dira, harik eta gaur eguneanBPGari dagokionez munduko bosgarren herrialdea etagiza garapenari dagokionez bigarrena izan arte. Egoera horrek2008ra arte iraun zuen, finantza krisiak gogor kolpatu baitzuen.
Merkatu askea da, gehienbat zerbitzuetan,arrantzan, finantzetan eta industrian oinarritua.Turismoak gero eta indar handiagoa du, bereziki bertako paisaia ikusgarriak erakarritako jendea joan ohi da. Besteak beste,NBEko,NATOko, EFTAko, EEAko etaELGAko kidea da.EBrekin harreman ekonomiko estuak izan arren ez da Batasuneko kide.
Islandiarren Sagek dioteNaddodd (edoNaddador) izeneko norvegiar bat izan zela Islandiara iritsi zen lehen norvegiarra, eta IX. mendean, Snæland edo "elur-lurra" izena jarri zion elurra ari zuelako. Naddodd-i jarraituz,Garðar Svavarsson suediarra iritsi zen, eta, beraz, uhartea Garðarshólmur deitzen zen, "Garðar uhartea" esan nahi duena.
Gero,Flóki Vilgerðarson izeneko bikingo bat etorri zen; bere alaba bidean itota hil zen, gero bere abereak gosez hil ziren. Sagek diote Flóki etsi samarrak mendi bat igo eta fiordo bat (Arnarfjörður) icebergez beteta ikusi zuela, eta horrek uharteari bere izen berria eta oraingoa ematera eraman zuen.[3] Islandiako kolono bikingoek izen hori uharte berdetsuaren gainkokapena galarazteko aukeratu zutelako mitoa ere entzuten da.[3]
Ozeano Atlantikoaren iparraldean dago,Zirkulu Polar Artikoaren mugan. GeologikokiAmerika etaEuroparen artean banatzen den arren, kulturalki eta historikoki Europako herria dela argi dago; sarritan,Eskandinaviaren barnean kokatzen da, kultura eta hizkuntza kontuetan duen harreman estuaren ondorioz. Munduko 18. irlarik handiena da, eta Europako bigarrena,Britainia Handiaren atzetik.
Uharteko % 11 inguru izoztuta egoten da urte osoan zehar. Kostaldeafiordoz inguratuta dago, eta bertan daude Islandiako herri eta hiri gehienak. Izan ere, Islandiako barnealdea izotz eta hareazko desertua denez, ez da giza bizitzarako egokia. Errepide nagusiak ere kostaldetik doaz, irla guztia inguratzen duen eraztun itxurako sarea osatuz.
Klima ozeaniar hotza da nagusi Islandian. Hala ere,Golkoko itsaslasterraren eraginez, latitude bereko beste lurralde batzuk baino klima epelagoa du.Alaska etaSuaren Lurraldearen antzeko klima duela esan ohi da.
Islandia hegoaldea epelagoa, haizetsuagoa eta euritsuagoa da. Barnealdeko eta iparraldeko lurrak askoz lehorragoak dira, nahiz eta iparraldeko kostaldeanelurra oso ohikoa den.
Islandia,geologikoki hitz eginez, uharte gaztea da. Duela 20 milioi urteko su-erupzio baten bidez sortu zen, izan ere uhartean aurkitu daitezkeen arroka zaharrenak duela 16 milioi urtekoak baino ez dira.
Uste daPiteasgreziarrak bertara iritsi zeneanThule izena jarri ziola, baina uharteari buruz idatzi zituen ezaugarriak gaur egungoen guztiz kontrakoak dira. Izan ere, PiteasekThule fruitu, esne, ezti eta nekazaritza lur ugariko uhartea zela idatzi zuen. Horrenbestez, gizakia Islandiara iritsi zen urtea ezezaguna da, nahiz etaerromatar txanponak aurkitu diren. Uste dabikingoek eramanak direla, izan ere K. a. III. mendeko txanpon horiek mende askotan erabiliak izan ziren.
Lehennorvegiar kolonoek teorian independentzia lortu zuten eta930ean antolaketa politikoaren beharrez,Alþingi izeneko batzarra osatu zuten, ustez lehen batzar nazionala.XII. mendean uhartearenkristautzea iritsi zen nahiz eta1264anHaakon IV. Norvegiakoak uhartea berriro bereganatu zuen, Islandiako krisi ekonomikoaz baliatuz. Horren ondorioz, berak eta haren emazteMargarita Danimarkakoa printzesaren semeak, Olafek,Danimarkako korora batu zuen. Menpekotasun ekonomikoaren ondorioz, islandiarrek ezin izan zuten ezer egin eta eskubide politikoak galdu zituzten,XVI. mende erdialdean uharteanluteranismora nagusitu baino lehen.
1814tik aurrera pixkanaka Islandia boterea eskuratzen hasi zen, instituzio politikoak itzuli baitzitzaizkien.1843anKristian VIII.ak Biltzar Nazionala lehengoratu eta indarberritu zituen.1874an autonomia lortu zuen.
Islandiaerrepublikademokratikoa da. Bertako parlamentua,Alþingi izenekoa, gaur egun indarrean dirauen munduko ordezkapen erakunderik zaharrenetarikotzat hartzen da,930ean ezarri baitzen, nahiz eta1799 eta1845 bitartean bertan behera utzita egon zen. Lau urterako aukeratzen da eta 63 kide ditu. Islandiako presidenteak funtzio sinbolikoak ditu, besteak beste nazioartean estatuaren ordezkari gorena izatea. Baina, hala ere, parlamentuak onartutako lege bat bloka dezake, eta erreferendumerako deia egin.
Nazioarteko harremanei dagokienez, IslandiaSchengengo Hitzarmeneko kide da, baita Europako Ekonomia Eremukoa ere. Europar Batasunean sartzetik hurbil izan zen, baina 2013ko abenduaz geroztik uko egin dio eskabidea aurkezteko izapideak egiteari.
Islandiako lehen zentsua1703an egin zen; bertako datuen arabera, garai hartan 50.538 bizilagun ziren uhartean. Garai hartan Islandiako bizimodua oso gogorra zen, azpiegitura garaturik ez baitzegoen negu hotzei eta jarduera bolkanikoei aurre egiteko.XIX. mendetik aurrera, aldiz, biztanleria gora joan da, azpiegitura, elikadura eta garbitasun neurriak hobetu ahala. Egun, 310.000 biztanle ditu (horietatik 117.000Reykjavik hiriburuan).
Genetika alorrean egindako ikerketen arabera, islandiar gehienek jatorri norvegiarra eta zelta dituzte. Datuen arabera, gainera, lehen biztanleetatik gizonezko gehienak norvegiar jatorrikoak ziren, eta emakumezko gehienak, aldiz, zeltak.
Islandiera iparraldeko hizkuntza germaniarra da,antzinako ingelesarekin etanorvegierarekin oso lotua. Europan gaur egun hitz egiten den hizkuntzarik zaharrenetakoa omen da, lehen biztanleak Islandian ezarri zirenetik hizkuntza ez baita askorik aldatu. Europako gainerako hizkuntza gehienekin bereizten da, bereziki, izenen deklinabide zabala duelako.
Islandiar gehienek, islandieraz gain,ingelesez etadanieraz hitz egiten dute; izan ere, bi hizkuntzok ezinbesteko ikasgaiak dira ikastetxeetan. Horrez gainera, beste hizkuntza batzuk ere indarra hartzen ari dira, besteak beste,suediera,norvegiera etaalemana.
Konstituzioaren arabera, Islandiako biztanleek erabateko askatasuna daukate erlijioren bati jarraitzeko edo beren buruak erlijio loturetatik kanpo agertzeko. Hala ere,Islandiako Eliza,luterotar doktrinakoa, estatuko erlijio ofiziala da. Biztanleen % 82 inguru eliza horretako kide dira (bataiatuta daude), nahiz eta erlijio praktika Europako txikienetakoa izan. Beste erlijio aipagarri batzuk hauek dira: Eliza Luterotar askea (% 4,7) etaEliza Katolikoa (% 2,4). Gainerako biztanleak erlijiogabeak dira, estatistikek diotenez.
Islandiako kulturakIparraldeko germaniar tradizioetan ditu sustraiak.Islandiako literatura ezaguna da, batez ereGoi etaBehe Erdi Aroan idatzi zirensagak etaeddak. Mendeetako isolamenduak herrialdeko kultura nordikoa kanpoko eraginetatik isolatzen lagundu du; adibide nabarmenaislandieraren hizkera mantentzea da, hizkuntza nordiko moderno guztien artean norbere zaharretik hurbilen dagoena izaten jarraitzen duena.[8]
Iparraldeko beste herrialde batzuekin ez bezala, islandiarrek garrantzi handia ematen diote independentziari eta autosufizientziari;Europako Batzordeak egindako iritzi publikoaren analisian, islandiarren % 85 baino gehiagok uste du independentzia "oso garrantzitsua" dela, norvegiarren % 47ren, daniarren % 49ren eta EB25eko batez besteko % 53ren aldean.[9] Islandiarrek ere lan-etika oso sendoa dute, edozein nazio industrializatutako lan-ordutegi luzeenetakoa baitute.[10]
OCDEk egindako inkesta baten arabera, islandiarren %66 pozik zeuden beren bizitzarekin, eta %70ek uste zuten etorkizunean bizitza pozgarria izango dela. Era berean, % 83k esan zuen batez besteko egun batean esperientzia positibo gehiago zituela negatiboak baino, OCDEko batez besteko % 72aren aldean, eta horrek Islandia OCDEkoherrialde zoriontsuenetako bat bihurtzen du.[11] 2012ko inkesta berri baten arabera, inkestatuen hiru laurden inguruk esan zuten beren bizitzarekin pozik zeudela, %53 inguruko batez besteko globalarekin alderatuta.[12]
Islandia liberala daLGBT eskubideen gaiei dagokienez. 1996an, Islandiako parlamentuak sexu bereko bikoteentzaterregistratutako bikoteak sortzeko legedia onartu zuen, ezkontzaren eskubide eta onura ia guztiak emanez. 2006an, parlamentuak aho batez bozkatu zuen sexu bereko bikoteei bikote heterosexualei adopzioan, gurasoei eta lagundutako intseminazio tratamenduan dituzten eskubide berberak ematea. 2010ean,Islandiako parlamentuak ezkontza legea aldatu zuen, genero-neutroa bihurtuz eta ezkontza bi pertsonen arteko gisa definituz, Islandiasexu bereko pertsonen arteko ezkontzak legeztatu zituen munduko lehen herrialdeetako bat bihurtuz. Legea 2010eko ekainaren 27an sartu zen indarrean.[13] Legearen aldaketak esan nahi du, gainera, gaur egun ezin direla sexu bereko bikoteen erregistratutako bikoteak, eta ezkontza da haien aukera bakarra —kontrako sexuaren arteko bikoteen egoeraren berdina—.[13]
Islandiarrak komunitate-sentimendu handiagatik etaisolamendu sozial ezagatik dira ezagunak: ELGAko inkesta batek aurkitu duenez, % 98k uste du ezagutzen duela beharraren garaian konfiantza izan dezakeen norbait, beste edozein herrialde industrializatutan baino handiagoa. Era berean, % 6k soilik adierazi zuen besteekin "gutxitan" edo "inoiz" ez egotea.[14] Gizarte kohesio maila handi hori biztanleriaren tamaina txikiari eta homogeneotasunari egozten zaio, bai eta ingurune isolatu batean biziraupen gogorraren historia luzeari ere, batasunaren eta lankidetzaren garrantzia indartu zuena.[15]
Egalitarismoa oso estimatua da Islandiako biztanleen artean, diru-sarreren desberdintasuna munduko baxuenetakoa baita.[16] Konstituzioak esplizituki debekatzen du nobleen pribilegioak, tituluak eta mailak ezartzea.[17] Guztiei bere izen-abizenak zuzentzen zaizkie. Iparraldeko beste herrialde batzuetan bezala, sexuen arteko berdintasuna oso handia da; Islandia emakumeak bizitzeko munduko hiru herrialde onenen artean kokatzen da etengabe.[18][19][20]
Rímur-ak ezagunak izan ziren XIX. mendean, literatura-forma berrien garapena eragin zuenJónas Hallgrímsson idazlenazional-erromantikoak eragin zuenean. Azken boladan, Islandiak idazle handi asko sortu ditu, eta horien artean ezagunenaHalldór Laxness da, 1955eanLiteraturako Nobel Saria jaso zuena (orain arte Nobel Saria irabazi duen islandiar bakarra).Steinn Steinarr eragin handiko poeta modernista izan zen XX. mendearen hasieran, oraindik ere ezaguna.
Islandiarrak literatura kontsumitzaile amorratuak dira, munduko liburu-denda kopuru handiena dutenak. Bere tamainagatik, Islandiak beste edozein nazio baino nazioarteko literatura gehiago inportatzen eta itzultzen du.[22] Islandiak ere badu biztanleko liburu eta aldizkarien argitalpen handiena[23], eta biztanleriaren % 10 inguruk liburu bat argitaratuko du bere bizitzan zehar.[24]
Islandiako liburu gehienak irailaren amaieratik azaroaren hasiera bitartean saltzen dira. Garai horiJolabokaflod izenaz ezagutzen da, Gabonetako Liburu Uholdea.[25] Uholdea Islandiako Editoreen Elkarteak argitalpen berri guztien katalogoBokatidindi islandiar etxe bakoitzean dohainik banatzean hasten da.[25]
Bere margolarien bereizgarria Islandiako paisaiaren antzezpen nazionalismoarekin eta XIX. mendearen erdialdean oso aktiboa izan zenautonomoaren eta independentziaren aldeko mugimenduarekin lotu daiteke.
Islandiako pintura garaikideaÞórarinn Þorláksson-en lanari dagokio, 1890eko hamarkadanKopenhagen artearen prestakuntza formala jarraituz, Islandiara itzuli zen 1900etik 1924an hil zen arte, islandiar paisaia erretratatzen zuen lanak pintatzera eta erakustera. Islandiako beste hainbat gizon eta emakume artistak garai hartanDanimarkako Arte Ederren Errege Akademian ikasi zuten,tartean Ásgrímur Jónsson, Þórarinn-ekin batera Islandiako paisaiaren erretratu bereizgarria sortu zuen estilo naturalista erromantiko batean. Beste paisaia artistek azkar jarraitu zuten Þórarinn eta Ásgrímurren urratsak. Horien arteanJóhannes Kjarval etaJúliana Sveinsdóttir zeuden . Kjarval bereziki nabarmentzen da Islandiako ingurunean nagusi denarroka bolkanikoa errendatzeko ahalegin bateratuan garatu zituen pinturaren aplikazioan teknika ezberdinengatik.Einar Hákonarson margolari espresionista eta figuratiboa da, eta batzuen ustez irudia Islandiako pinturara itzuli zuen. 1980ko hamarkadan, Islandiako artista askok margolan berriaren gaia landu zuten beren lanetan
Azken urteotan praktika artistikoa ugaldu egin da, eta Islandiako artearen eszena tamaina handiko proiektu eta erakusketa askoren agertoki bihurtu da. Artistek zuzendutako Kling og Bang galeria-espazioa, gerora Klink og Bank estudio-multzoa eta erakusketa-aretoa zuzendutako kideek, auto-antolatutako espazio, erakusketa eta proiektuen joeraren zati esanguratsua izan da.[26]Arte Biziaren Museoa, Reykjavikeko Udal Arte Museoa,Reykjavik Arte Museoa etaIslandiako Galeria Nazionala dira instituzio handiagoak eta finkatuagoak, erakusketak eta jaialdiak antolatzen dituztenak.
Islandiako musika tradizionala erlijiosoa da. Ereserkiak, erlijiosoak zein profanoak, bereziki garatu den musika forma bat dira, Islandiako historiaren zati handi batean musika-tresnen eskasia izan delako. Hallgrímur Péturssonek ereserki protestante asko idatzi zituen XVII. Islandiako musika XIX. mendean modernizatu zen, Magnús Stephensen-ek tutu-organoak ekarri zituenean, eta ondorenharmoniumak zeuden. Islandiako musikaren funtsezko beste tradizio batzukrímur izeneko balada aliteratibo eta errimadun epikoak dira.Rímur ipuin epikoak dira, normaleana capella, poesiaeskaldikora itzuli daitezkeenak, metafora konplexuak eta errima eskema landuak erabiliz.[27] mendeko rímur poetarik ezagunenaSigurður Breiðfjörð (1798–1846) izan zen. Tradizioaren biziberritze modernoa 1929an hasi zen Iðunn eratuz.
Islandiako sukaldaritzaren zati handi bat arrain,arkume etaesnekietan oinarritzen da, belar edo espezien erabilera gutxirekin. Uharteko klima dela eta, frutak eta barazkiak ez dira, oro har, plater tradizionalen osagaiak, nahiz eta negutegiak erabiltzea ohikoagoak diren elikagai garaikideetan.Þorramatur plater ugariz osatutako sukaldaritza tradizionalaren aukeraketa da etaÞorri hilabetearen inguruan kontsumitu ohi da, urtarrilaren 19aren ondorengo lehen ostiralean hasten dena. Plater tradizionalen artean,skyr (jogurtaren antzeko gazta),hákarl (marrazo ondua), ahari ondua, ardi-buruak etaesne beltza, Flatkaka (ogi laua), arrain lehorra eta geotermia eremuetan tradizioz lurpean erretzen den zekale iluna daude.[30]Lanperna-musua tokiko jakitzat hartzen da, sarritan errez prestatzen dena.
Gosaria krepe, zereal, fruta eta kafez osatuta dago, eta bazkariaksmörgåsbord forma izan dezake. Islandiar gehienen eguneko otordu nagusia afaria da, normalean arraina edo arkumea izaten da plater nagusia. Itsaskiak funtsezkoak dira islandiar sukaldaritza gehienetan, batez erebakailaoa etaaglefinoa, baina baitaizokina,sardinzar etahalibut ere. Askotan era askotara prestatzen da, ketua, ozpinduta, egosita edo lehortua. Arkumea da, alde handiz, haragirik ohikoena, eta kez ondua (hangikjöt izenez ezagutzen dena) edo gatz kontserbatua (saltkjöt) izan ohi da. Plater zahar askok ardiaren atal guztiak erabiltzen dituzte, hala nolaslátur, hau da, odolarekin xehatuta eta ardi sabelean zerbitzatzen dengorpuzkiz (barne-organoak eta erraiak) osatuta. Gainera, patata egosiak edo purea, ozpinetako aza, babarrunak eta zekale-ogia dira nagusi.
Kafea edari ezaguna da Islandian, herrialdea 2016an munduko biztanleko kontsumoaren hirugarren postuan baitago,[31] eta gosaltzean, otorduen ostean eta arratsalde erdian mokadutxo batekin edaten da.Coca-Cola ere asko kontsumitzen da, herrialdeak munduko per capita kontsumo tasa handienetakoa duela esaten den neurrian.[32]
Islandiako edari alkoholdunabrennivín (hitzez hitz "erretako [hau da, destilatua] ardoa") da, eta eskandinaviakobrännvin akvavit aldaeraren zaporearenantzekoa da. Patata destilatuekin egindakoschnapp mota bat da etaalkarabi haziekin edoangelikarekin zaporea duena. Bere potentziari eskersvarti dauði ("Heriotza Beltza") ezizena du. Islandiako destilategi modernoekvodka (Reyka),ginebra (Ísafold),goroldiozkoschnapsa (Fjallagrasa) etaurki zaporekoschnapps etalikoreak (Foss Distilleryren Birkir eta Björk) ekoizten dituzte. Martin Millerrek Islandiako ura Ingalaterran destilatutako ginarekin nahasten du uhartean. Garagardo sendoadebekatuta egon zen 1989ra arte, beraz,bjórlíki, alkohol gutxikopilsner garagardo legalaren eta vodkaren nahasketa bat ezaguna egin zen. Gaur egun, Islandiako garagardotegiek egiten dituzte hainbat garagardo sendo.
Kirola Islandiako kulturaren parte garrantzitsua da, oro har biztanleria nahiko aktiboa baita.[34] Islandiako kirol tradizional nagusiaGlíma da, Erdi Aroan sortu zela uste denborroka modu bat.
Islandia ere inoizEurobasketerako sailkatu den herrialderik txikiena da, hala egin baitzuen 2015ean eta 2017an. Hala ere, Europako Saskibaloiko azken fasean ez dute partida bakar bat irabaztea lortu.
Islandiak baldintza bikainak ditueskia,arrantza,snowboarda,izotz eskalada eta arrokaeskalada egiteko, nahiz eta publiko orokorrakmendia eta mendi-ibilaldiak nahiago dituen. Islandia mundu mailako helmuga da eski alpetarraren etaTelemark eskia egiteko, Ipar Islandiako Troll penintsula izanik jarduera gune nagusia. Herrialdearen ingurunea, oro har, golferako egokia ez den arren, golf zelai asko dago uhartean, eta Islandiak golfean jokatzen duen biztanleriaren ehuneko handiagoa du Eskoziak baino, 300.000 biztanle ingurutik 17.000 jokalari baino gehiago erregistratuta.[37] Islandian Arctic Open izenez ezagutzen den nazioarteko golf txapelketa antolatzen da udako solstizioan,Akureyri Golf Club -en.[38][39] Islandiakmunduko gizon indartsuenen bigarren lehiaketa irabazi du bederatzi titulurekin,Magnús Ver Magnússon etaJón Páll Sigmarsson-ek lau eta azkena 2018anHafþór Júlíus Björnsson-ek.
Islandia, halaber,ozeano-arraunean liderra den herrialdeetako bat da.Fiann Paul esploratzaile eta iraupen-atleta islandiarrak errendimenduetan oinarritutakoGuinness Munduko Errekorren kopuru handiena dauka atletismo diziplina bakarrean. 2020tik aurrera,Ocean Explorers Grand Slam-a lortu duen lehen pertsona eta bakarra da (ur zabaleko zeharkaldiak egiten ditu bost ozeanoetako bakoitzean gizakiak bultzatutako ontziak erabiliz) eta abiadura orokorrarenGuinness World Records lortu du arraunketarik azkarrenaren alde. lau ozeano (Atlantikoa, Indiakoa, Pazifikoa eta Artikoa)gizakiak bultzatutako arraun-ontzi batean. Guztira 41 lortu zituen, 2020rako 33 errendimendukoGuinness World Records barne.[40][41][42][43][44]
Igeriketa oso ezaguna da Islandian. Geotermikoki berotutako kanpoko igerilekuak oso hedatuta daude, eta igeriketa ikastaroak nahitaezkoak dira curriculum nazionalean.[45]Zaldi ibilaldiak, historikoki uharteko garraiobiderik nagusiena izan zena, islandiar askorentzat ohikoa izaten jarraitzen du.
Islandiako kirol elkarterik zaharrena Reykjavik Tiro Elkartea da, 1867an sortua. XIX. mendean oso ezaguna egin zen fusilaren tiroketa, Islandiako independentzia bultzatzen ari ziren politikari eta nazionalisten bultzadarekin. Gaur egun arte, denbora-pasa garrantzitsua izaten jarraitzen du.[46]
Islandiak xake-maisu asko ekoitzi ditu eta1972ko Munduko Xake Txapelketaistorikoa antolatu zuen Reykjaviken,Gerra Hotzaren garaian. 2008 urtetik, bederatzi izan dira Islandiako xake-maisu handi, kopuru nabarmena populazioaren tamaina txikia kontuan hartuz gero.[47]Bridge karta-jokoa ere ezaguna da, Islandiak nazioarteko hainbat txapelketatan parte hartzen baitu. Islandiak 1991n Japoniako Yokohamako zubi-txapelketa (Bermuda Bowl) irabazi zuen eta bigarren postua lortu zuen (Suediarekin) Bermudako Hamiltonen, 1950ean.
.svg)
