Gibela ornodunetan bakarrik aurkitzen denorganometaboliko garrantzitsua da, eta funtzio biologiko ugari betetzen ditu, hala nola organismoaren desintoxikazioa etadigestiorako eta hazkuntzarako beharrezkoak diren proteina eta beste hainbatsubstantzia biokimikoen sintesia[1][2][3]. Bere beste funtzio metabolikoen artean daude karbohidratoen metabolismoa, hainbathormona ekoiztea,glukosa etaglukogenoa gisako mantenugaien bihurketa eta biltegiratzea etaglobulu gorrien deskonposizioa[3]. Terminologia anatomiko eta medikoak, askotan,hepat- aurrizkia erabiltzen du,grezierazko ἡπατο- hitzetik eratorria eta gibel esan nahi duena, hala nola hepatologia etahepatitisa hitzetan[4].
Gibela digestio-organo osagarria ere bada,behazuna sortzen duena (kolesterola eta behazun-azidoak dituen fluidoalkalinoa), eta horrekemultsionatu, eta gantzak deskonposatzen laguntzen du.Behazun-xixkua, gibelaren eskuineko lobuluaren azpian dagoen poltsa huts txiki bat, gibelak sortutako behazuna gordetzen eta kontzentratzen du, eta, geroago,duodenora kanporatzen dadigestioa laguntzeko[5]. Gibelarenehun oso espezializatuak, gehienbathepatozitoz osatua, bolumen handiko erreakzio biokimiko ugari erregulatzen ditu, besteak beste, molekula organiko txiki eta konplexuen sintesia eta deskonposizioa, eta horietako asko beharrezkoak dira funtzio bizi-normaletarako[6]. Organoaren funtzio kopuru osoari buruzko kalkuluak aldatu egiten dira, baina, normalean, 500 inguru direla aipatzen da[7]. Hori dela eta, batzuetan, gibela gorputzarenfabrika kimiko gisa deskribatu izan da[8][9].
Ez da ezagutzen nola konpentsatu gibelaren funtzio falta epe luzera, nahiz eta epe laburreko gibeleko dialisi teknikak erabil daitezkeen. Gibelik ez dagoenerako, ez diragibel artifizialak garatu epe luzerako ordezkapena sustatzeko. 2018tik aurrera,gibel-transplantea dagibel-gutxiegitasun osoa dagoen aukera bakarra[10].
Gibela eskuinekohipokondrioaren zati handi bat eta ezkerreko hipokondrioaren zati txiki batean kokatzen den gorri-marroi koloreko eta hiruki itxura duen organoa da. Urdailaren aurrealdean kokatuta dago, hura partzialki estaliz, eta, goialdetik, diafragmak estaltzen du.Saihetsek babesten dute, eta, arnasketarekin batera, haren kokapena aldatu egiten da. 1,5 kg-ko[11] batez besteko pisua eta 15 cm-ko[12] luzera du. Hortaz, gibela gorputzekoguruinik handiena eta gorputzaren barruko barrunbeetako organorik pisutsuena da.
Tamaina aldakortasun handia dago gizabanakoen artean, gizonezkoen erreferentzia-tarte estandarra 970-1.860 g zanik[13] eta emakumezkoena 600-1.770 g[14]. Barneko organorik astunena eta giza gorputzekoguruin handiena da.Sabel-barrunbearen goiko eskuineko koadrantean dago,diafragmaren azpian,urdailaren eskuinaldean etabehazun-xixkuaren gainean[5].
Gibel-lobuluak gibelaren unitate funtzionalak dira. Lobulu bakoitza milioikahepatozitoz osatuta dago, eta horiek dira oinarrizko zelula metabolikoak. Lobuluak ehun konektibo fin, trinko, irregular eta fibroelastiko batek eusten ditu, gibel osoa estaltzen duen kapsula fibrosotik hedatzen dena, Glissonen kapsula izenez ezagutzen denaFrancis Glisson mediku britainiarraren omenez[3]. Ehun hori gibelaren egituran zehar hedatzen da gibel-hilumeko odol-hodiekin, hodiekin eta nerbioekin batera. Gibelaren gainazal osoa, eremu biluzia izan ezik,Peritoneo edo baresaretik eratorritako geruzaseroso batez estalita dago, eta hori Glissonen barneko kapsulari ondo itsasten zaio.
Gibelak bi aurpegi ditu: diafragma aldeko aurpegia eta errai aldeko aurpegia. Gainera, hiru ertz ditu: aurrekoa, behekoa eta atzekoa.
Diafragma aldeko aurpegiak goiko, aurreko eta atzeko eremuak osatzen ditu. Oso aurpegi laua da, eta diafragmaren makurdurara egokitzen da. Eremu biluziaren hiruki itxurako zatia antzematen da, baina, bestela, gainazal guztia errai baresarez estalita dago; beraz, baresare barruko erraia dela esan daiteke. Horrek mugikortasuna eskaintzen dio organoari, eta gainerako organoekiko marruskadura txikitzen du.
Baresarea batu egiten da bi orriko lotailu faltziformea edo igitai itxurako lotailua eratzeko, eta, horren azken zatian, gibelaren lotailu borobila kokatzen da. Azken hori garapen enbrionarioko zilborreste zainaren arrastoa da. Lotailu faltziformearen edo igitai itxurako lotailuaren funtzioa gibelaabdomenaren aurreko paretara lotzea da.
Lotailu horren bi orriak gibelaren goiko aldean banatzen dira koro lotailuak osatuz, eta horiek diafragma eta gibelaren artean zabalduko dira eremu biluzia mugatuz. Lotailu horiek eskuineko eta ezkerreko diafragma azpiko zokoguneak osatzen dituzte. Koro lotailuen amaieran, lotailu triangeluarrak eratzen dira. Lotailu horien funtzioa gibela diafragmara lotzea da.
Gibelaren goiko ikuspegia. Alde diafragmatikoa. Bi lobuluak (eskuinekoa eta ezkerrekoa) lotailu falziformearen bidez banatzen dira. Eremu biluzia antzematen da.
Diafragma aldeko aurpegian, igitai itxurako lotailuak banatzen dituen bi lobuluak antzeman daitezke: gibelaren eskuineko lobulua eta gibelaren ezkerreko lobulua.
Errai aldeko aurpegia ahurra da, eta ez da diafragma aldeko aurpegia bezain leuna. Ildo ezberdinak erakusten ditu:
Ezkerreko aurre-atzeko ildoa edolotailu biribilaren arteka: Gibela goitik behera zeharkatzen duen ildoa da. Zain lotailuak (garapen enbrionarioan funtzionala denArantiusen hodiaren arrastoa) haren goiko zatia eratzen du, eta lotailu biribilak (zilborreste zainaren aztarna), behekoa.
Eskuineko aurre-atzeko ildoa edoCantlie-ren lerroa: Aurrealdetik behazun xixkua eta atzealdetikbeheko kaba zainaren ildoak eratzen dute.
Zeharkako ildoa: Gibelaren hiloak eratzen du, eta beste bi ildoak lotzen ditu.
Errai aldeko aurpegian ikusten diren ildo horiek gibela-lobuluetan banatzen dute.
Gibela diafragma aldetik edo goitik aztertzerakoan, igitai itxurako lotailuak banatutako bi lobulu antzematen dira: gibelaren eskuineko lobulua, eta gibelaren ezkerreko lobulua.
Gibelaren errai aldeko aurpegia. Ildoak eta hauek banatzen dituzten lobuluak, aztarnak etabehazun xiskua ikusten dira.
Behetik edo errai aldeko aurpegitik behaketa egiterakoan, bertan dauden ildoek lau lobulu ezberdinetan banatzen dute gibela:
Ezkerreko lobulua: Ezkerreko aurre-atzeko ildoaren ezkerraldean aurkitzen da.
Lobulu buztanduna edoSpiegelen lobulua: Lobulu karratuaren atzealdean dago, eta, aurrealdetik, gibelaren hiloak; ezkerraldetik, zain-lotailuak, eta, eskuinaldetik, beheko kaba zainak mugatzen dute.
Tuber lobulua: Eskuineko aurre-atzeko ildoaren eskuinaldean dago.
Lobulu karratua: Behazun-xixkuak eskuinetik, lotailu biribilak ezkerraldetik eta gibelaren hiloak atzealdetik mugatzen dute.
Diafragma aldeko aurpegitik behatzerakoan ikusten dugun gibelaren eskuineko lobuluak eta errai aldeko aurpegitik lobulu buztanduna dagozkie Tuber lobuluari eta lobulu karratuari.
Diafragma aldeko aurpegia leuna da. Errai aldeko aurpegian, berriz, hainbat egituren aztarnak antzematen dira. Ezker lobuluan, alde batetik urdailaren aztarna eta bestetikhestegorriko abdomen zatiaren aztarna ikus daiteke. Tuber lobuluan, lau aztarna daude. Lehenik eta behin, lobuluaren aurrealdean, zeharkako eta goranzkokolonaren arteko angeluak osatutako heste lodiaren aztarna kokatzen da. Eskuinekogiltzurrunaren goiko poloak giltzurrunaren aztarna uzten du bestearen atzealdean. Giltzurrunaren aztarnaren erdialdean,duodenoaren beheranzko zatiak duodeno aztarna sortuko du, eta, horren atzetik,giltzurrun gaineko guruinaren aztarna ikusi daiteke.
Gibel lobulutxoak, zelulak, porta-zaina eta porta triadaCouinaud sailkapenean oinarritutako segmentu hepatikoak
Mikroskopikoki, gibel lobulu bakoitzalobulu hepatikoez eratuta dago. Lobuluak hexagono itxura dute, eta arteriaren, zainaren etabehazun hodiaren lehen mailako adarren bitartez, baskularizatuta daude.
Couinaud sailkapenak, izan ere, gibela kirurgikoki guztiz independenteak diren 8 segmentutan banatzen du; bigarren mailako behazun hodiren batez drainatuak eta porta zaina eta gibel-arteriaren adar batez odoleztatuak daudenak.
Segmentu horiek gibel lobulutxoez osatuta daude; horiek Kuppfer zelulaz etahepatozitoz eratuta daude, eta lobulutxo bakoitzak erdiko zain bat du, zeinak, azkenean,gibel zainarekin bat egingo duen odola gibeletik ateratzeko.
Lobulutxoen artean,porta triada edo lobulutxo arteko hodiak daude; hau da, porta zainaren, gibel-arteriaren eta gibel-hodiaren bukaerazko adarrak (lobulutxo artekoak) leka berean sartuta.
Gibelaren hiloa, gibelera sartzen diren odol hodiek eta gibeletik ateratzen diren behazun hodiek osatzen dute. Hilo hori osatzen duten hodi guztiakgibel duodenoetako lotailuaren barruan kokatuta daude; hau da, baresarez barrukoak dira.Gibelaren pedikuluan egitura bakoitzak bere lekua du:
Hiru egiturak ezkerreko eta eskuineko adarretan banatzen dira, eta adar horien bidez hornitutako gibel areak ezkerreko eta eskuineko lobulu funtzionalak dira. Geroxeago, adar bakoitza adarkatzen jarraitzen du segmentu guztietara sartzeko.
Gibelaren odol itzuliagibel-zainen bitartez egiten da, zeinakbeheko kaba zainera drainatuko duten odola. 3 gibel-zain daude, eta haien adarkadurak porta zainarenekin gurutzatzen dira, baina ez dira nahasten. Gibel-zainak ez dira hilotik ateratzen; izan ere, ez dira pedikuluaren parte, eta, gibelaren atzealdetik, beheko kaba zainera doaz zuzenean.
Arteria horrek gibelera odol oxigenatua garraiatzen du, eta bere jatorriaenbor zeliakoa da. Horrek ematen dituen adarren artean,gibel-arteria batua dago, ondoren bi adarretan bananduko dena:
Sortu bezain laster eta gibelean sartu gabe, azken arteria horrek eskuineko urdail-arteria (edopiloro-arteria) ematen du.
Gibelaren berezko arteriagibelaren pedikuluan sartzen da, eta porta zainaren azalaldean kokatua da. Gibelean sartu aurretik, bi adar ematen ditu gibelaren eskuineko eta ezkerreko lobuluak odoleztatzeko: eskuineko eta ezkerreko gibel-arteriak, hurrenez hurren. Eskuinekotik behazun-xixkura joango denarteria kistikoa sortzen da, gibelean sartzen ez dena. Eskuineko eta ezkerreko gibel-arteriak gibelaren barruan daudenean segmentu arterietan banatzen dira gibelaren segmentu eta lobulutxo guztiak odoleztatzeko.
Gibelaren berezko arteriaren zein porta zainaren odola sinusoideetara heltzen da. Odol hori gibel lobulutxoen zain zentralen bidez biltzen da. Zain horiekgibel-zainak eratzeko batuko dira, eta horiek gibelaren atzealdetik ateratzen dira zuzenean,beheko kaba zainean drainatzeko.
Gibelaren atzeko ikuspegia. Goian gibel-zainak agertzen dira, beheko kaba zainarekin batera.
Gibelekolinfa,linfa-hodien bidez,kiloaren zisternara (Pequet zisternara) heltzen da. Horiaortaren atzealdean kokatuta dago, L2 mailan, eta gorantz jarraitzen dutorax-hodiaren bidez. Hodiak,aortarekin batera diafragma zeharkatu ondoren,torax barrunbe osoa zeharkatzen du. T5 mailan, ezkerrerantz zuzenduko da, etabizkarrezurraren erdiguneko marra baino zertxobait ezkerralderago kokatzen da, aorta etaazigos artean, baitahestegorriaren atzean ere. Azkenean, ezkerreko besondo-buruetako enborrean drainatzen du.
Sinapsi aurreko zuntzak T7-T10 arteko mailetatik sortzen dira, eta,nerbio esplakniko nagusi eta txikiaren bitartez, gongoil zeliakoetara iristen dira sinapsia egiteko.
Hortik aurrera, sinapsi osteko zuntzekenbor zeliakoak ematen dituen gibel-adarren ibilbidea jarraitzen dute.
Inerbazio parasinpatikoavagus nerbioak bakarrik ematen du. Sinapsi aurreko zuntzak vagus nerbiokoak dira, eta gibel,behazun xixku eta behazun-hodien inguruan antolatzen den gibel-plexura heltzen dira.
Plexua zuntz sinpatiko eta parasinpatikoz osatuta dago, baina bertan kokatzen diren gongoilak parasinpatikoak soilik dira. Azken finean, zuntz sinpatikoak ibilbidea bakarrik aprobetxatzen dute plexu horretan. Gongoil horietatik, sinapsi-osteko zuntzak sortuko dira, eta horiek gibelaren barrura sartzen diren odol hodien eta behazun hodien adarren ibilbidea aprobetxatzen dute gibelera sartzeko.
Gibelak eta behazun xixkuak mina ematen dute noizbehinka. Inerbazio sentikorra, nerbio sinpatikoek eta eskuinekodiafragma nerbioak hartzen dute.
Izan ere, eskuinako diafragma-nerbioa gibelean sartzen da zuntz sinpatikoekin batera, etakoroa-lotailuak,igitai itxurako lotailua eta glisson-en kapsula inerbatzen ditu. Egitura horien distentsioak mina eragiten du.
Gibelak jatorri enbrionario desberdineko aldeak izango ditu:mesodermotik eratorritako aldeak etaendodermotik eratorritakoak (hepatozitoen aldea).
Laugarren astean, gutxi gorabehera, gibelaSeptum Transversum izeneko mesodermo esplaknikotik garatuko da, eta horrek, aldi berean, gibelaren atal mesodermikoa etadiafragma muskulua garatuko ditu. Gibelaren atal mesodermotik, zelula berezi batzuk agertzen dira:Kupffer zelulak. Laugarren aste horretan ere, gibelak beste egitura mesodermiko bat garatuko du: odol-zainen sistemaren paretatik hartuko duena. Horiek sinusoide hepatikoetan ikusiko dira.
Seigarren astean, 3. osagaia sortzen da, lehenengo egitura endodermikoa izango duguna, horretatik,kordoi hepatikoak sortzen dira, etahepatozitoak agertzen dira. Zelula hauek bi funtzio nagusi dituzte:
Ur biliarra jariatu. Hamabigarren astetik aurrera ikusiko da duodenoaren aldean. Nahiz eta digestio sistema erabiltzen ez den feto-enbrioiaplazenta bidez elikatzen delako, bere sistema martxan ipintzen da, eta horregatik antzeman daiteke ur biliarra 12. astetik aurrera duodenoan.
Metabolismoaz arduratu.
Zuhaitz hepatikoak, kordoi hepatikoak sortzeaz aparte, bide biliar intrahepatikoak sortuko ditu. Horiek likido biliarra jariatzen dute zuhaitz hepatikotik sortzen den hodi batera.
Hodi horrek gibela konektatuko du duodenoaren erdiko aldearekin, eta Koledoko hodia edo Kanpoko bide biliarra deritzo. Hestearen aurre eta erdiko aldeak banatuko ditu.
Koledokoa izango da antzina zuhaitz hepatikoa izan dena, eta, esan bezala, ur biliarrak eramaten ditu gibeletik duodenoaren erdira. Biraketa ematen denean, koledoko hodia duodeno eta urdailaren atzetik pasatzen da, eta jaio zen lekuan bukatzen du, hau da, duodenoaren erdian.
Aurretik aipatu gisa, aldi berean,septum transversumetik diafragma muskulua ere sortzen da.Baresare orrialdeak, gibelaren goialdean estali gabeko leku bat mantentzen du gibelak eta goialdean dagoen diafragmak zelulak konpartitzen dituztelako (jatorri berdina daukate). Beraz, baresareak ezin du zelulen korronte hori eten. Eremu horretara estaldura peritoneala iristen ez denez, gibelaren eremu biluzia deritzo. Bertan, baresarea paretarantz islatzen da.
Gibela ornodunen eta beste zenbait animalien glandula handiena eta garrantzitsuenetarikoa da. Ezinbestekoak diren funtzio asko betetzen ditu gure organismoan: funtzio metabolikoa, immunea, hemostatikoa, desintoxikatzailea, digestiboa eta gordailu modura aritzea, besteak beste.[16][17]
Behazuna gantzen xurgapenerako beharrezkoa den substantzia da. Gibelean sortzen dakolesteroletik eratorritakogatz biliarrak izanda behazun azidoaren osagai nagusiak. Behazuna gibeletik gibel-hodi batuaren bitartez irteten da behazun xixkura joateko. Behazun xixkuan metatzen da behazuna, eta, horra sartzeko eta irteteko,hodi kistikoa erabiliko du. Elikagaiak digeritu behar direnean, behazunadudodenora jariatua izango dakoledoko hodiaren bidez.
Amonioaurean transformatzen du. Prozesu desintoxikatzaile garrantzitsua da urea gernuan oso erraz kanporatzen delako eta amonioa, toxikoa izanda, azkar kanporatu behar da.
Bilirrubinaren metabolismoa.Hemoglobinaren degradazioaren ondorioz agertzen den substantzia da bilirrubina. Hori gibeleko behazunarekin kanporatzen da azido glukuronikoarekin konjokatu ostean.
Bilirrubinarekin lotutako gaixotasun hepatikoak: Gilbert sindromea, Crigler-Najjar sindromea, Rotorren sindromea eta Dubin-Johnson sindromea, adibidez.
↑Elias, H.; Bengelsdorf, H.. (1952-07-01). «The Structure of the Liver in Vertebrates» Cells Tissues Organs 14 (4): 297–337. doi:10.1159/000140715. PMID14943381..
↑abTortora, Gerard J.; Derrickson, Bryan H.. (2008). Principles of Anatomy and Physiology. (12.. argitaraldia) John Wiley & Sons, 945 or. ISBN978-0-470-08471-7..
↑Maton, Anthea; Jean Hopkins; Charles William McLaughlin; Susan Johnson; Maryanna Quon Warner; David LaHart; Jill D. Wright. (1993). Human Biology and Health. Englewood Cliffs, New Jersey, USA: Prentice Hall ISBN978-0-13-981176-0. OCLC.32308337.
↑Zakim, David; Boyer, Thomas D.. (2002). Hepatology: A Textbook of Liver Disease. (4.. argitaraldia) ISBN978-0-7216-9051-3..
